ەگىندىكول: اۋىز سۋ تاپشىلىعى

جالعىز ەگىندىكول اۋدانى عانا ەمەس, قيانداعى قورعالجىن مەن اتباسار اۋداندارىنىڭ وننان استام ەلدى مەكەنىن اۋىز سۋمەن قامتيتىن نۇرا سۋ قۇبىرىنا جارتى عاسىردان بەرى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. ەلۋ جىلدان بەرى ءتامام ەلگە قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان سۋ قۇبىرىنىڭ بۇگىندە ساۋ تامتىعى جوق. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 90 پايىزعا جۋىق جەرى ابدەن ءشىرىپ, قاۋساپ تۇر. شىرىگەن قۇبىرعا سۋ تۇرۋشى ما ەدى. شىعىن دا شاش-ەتەكتەن. نۇرانىڭ بويىنان باس­تاۋ الىپ, اتباسارعا جەتكەنشە قۇبىر ىشىندەگى سۋدىڭ 70-80 پايىزى شىعىن بولادى ەكەن, قالعانى بەينەلەپ ايتقاندا, اۋىز جارىمايتىن جۇقانا. اۋدان تۇرعىندارى وتىز جىلدان استام ۋاقىت بويى اۋىز سۋدىڭ زاردابىن تارتىپ كەلەدى.

– وتكەن قىستا ەكى اي سۋسىز وتىر­دىق, – دەيدى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋ­تاتى ابىلقايىر وشاقباەۆ. جازدا دا كور­گەن كۇنىمىز وسى. ءتىپتى جۋىناتىن دا, تا­ماق جىبىتەتىن دە سۋ جوق. ەگەر جەراستى سۋى بولسا باياعىدا-اق ۇڭعىما قازىپ الار ەدىك. جەراستى سۋى بولماعاننان كەيىن كورەشەكتى كورىپ وتىرمىز. وسىنداي بەلدەن كەشكەن بەينەتكە شىداماعان اۋدان تۇرعىندارى سوڭعى قازىعىن سۋىرىپ كوشىپ جاتىر. ولارعا وكپەلەۋدىڭ دە ءجونى جوق شىعار.

سۋ قۇبىرى ءجيى جارىلا­تىن­دىقتان اۋدان تۇرعىندارى اپتا ارالاتىپ سۋسىز قالادى. سۋ بولعان كۇننىڭ وزىندە نە­بارى بىرەر ساعاتقا عانا بەرى­لە­دى. سەبەپ, قىسىمى جەتپەيدى. اۋ­پى­­رىمدەپ جەتكىزىلگەن سۋ اۋىل­دىڭ ءبىر بولىگىنە بەرىلسە, ەن­دى­گى ءبىر بولىگى سۋسىز وتىرادى. 12 اۋىل اۋىز سۋدى ورتالىق سۋ ما­گيس­ترالىنەن السا, قالعان ءتورت اۋىل تاسىمالداپ ىشەدى. تۇر­عىن­دار ءۇشىن قانشاما شىعىن. ازاپ­تا­نىپ اكەلىنگەن سۋدىڭ ساپاسى وتە ناشار.

ەگىندىكول اۋىلىندا 70 ملن تەڭگەدەن استام قاراجاتقا سا­لىن­عان سۋ شىعاراتىن مۇنارا اي­نالاسى ءبىر جىلعا جەتپەي توزىپ كەتىپتى. شاماسى ساپاسىز بولعاندىقتان دا. مۇنارانىڭ تۇبىنەن سورعالاپ اققان سۋ توڭى­رەك­تى باتپاققا اينالدىرعان. سۋ جيناقتايتىن بوشكەنىڭ دە تازالىعى كۇماندى. مۇناراعا تاپ­سىرىس بەرگەن اۋداندىق ساۋلەت, قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نالدىق شارۋاشىلىعى, جولاۋ­شىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمى مەردىگەر كومپانيانى سوتقا بەرىپتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 6 قاڭتارداعى سوت شە­شى­مى­مەن تاپسىرىس بەرۋشى سوت­قا جۇگىنۋ ۋاقىتىن وتكىزىپ الۋ سە­بەپتى بەرىلگەن شاعىم قا­نا­عات­تان­­دىرىلماعان.

وبلىستىق اۋدانارالىق ەكو­نو­­ميكالىق سوتى ەگىندىكول اۋدا­نى اكىمىنىڭ اتىنا ءىستى قاراستىرۋ كەزىندە انىقتالعان مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭناماسىن نورما­لا­رىنىڭ بۇزىلۋى تۋرالى جەكە ۇيعارىم شىعارىپتى. ورىن العان ولقىلىقتاردىڭ ءبارىن نەگىزگە العان اۋىل بەلسەندىلەرى اۋدان پروكۋرورىنا دا ارىز جول­داعان. ال اۋدان اكىمدىگى بولسا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ار­قىلى كونكۋرستا جەڭىمپاز بولىپ تابىلعان قىزىلوردالىق كوم­پانيا تاپسىرىستى ساپالى ورىن­داماعانىن مويىنداپ, ورىن العان اقاۋدى جونگە كەلتىرەمىز دەپ حابارلاما جولداعانىن داتكە قۋات ەتىپ وتىر.

ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىناعان سايا­دى: وتكەن جىلى وبلىستىق بيۋد­جەت ەسەبىنەن ەگىندىكول اۋى­­­لىنداعى سۋ جيناقتايتىن مۇ­­­نا­­­رانى جوندەۋگە 79,1 ملن تەڭ­گە قاراجات بولىنگەن. مەم­لە­كەت­تىك ساتىپ الۋ اشىق كون­كۋر­سىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىن­شا «كورپوراتسيا الەم قۇ­رى­لىس» جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋ­لى سە­رىكتەستىگى جەڭىمپاز بولىپ تا­نىلدى. كەلىسىمشارت كولە­مى – 73,3 ملن تەڭگە. كەيىن اتقارىلعان جۇمىس كولەمىنە بايلانىستى 60 ملن تەڭگە تولەنگەن. مۇنارانى پايدالانۋ كەزىندە سۋ جيناقتايتىن رەزەرۆۋاردا اقاۋ بار ەكەندىگى انىقتالعان. بۇل جايىندا مەردى­گەر كومپانياعا ەسكەرتۋ جول­دان­عان. كومپانيا بولسا تاياۋ ارادا ساپاسىز اتقارعان ىستەرىن قايتا قولعا الىپ, جوندەپ بەرە­مىز دەپ وتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاي, مۇنارانى كوتەرگەن كەزىندە ماڭايىن اباتتاندىرۋ ەسكەرىلمەگەن. ءبىرجولا تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ اتقاراتىن شار­ۋا وسىلايشا سوزىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, قانشاما قاراجات شىعىن. ۇستىمىزدەگى جىلى ابات­تان­دىرۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 48,5 ملن تەڭگە قاراجات قاراستىرىلىپ وتىر.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى, وڭىردە تۇر­­عىن­داردى اۋىز سۋمەن قام­تا­­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن بىرنەشە مەم­لەكەتتىك باعدارلاما بويىن­شا ميللياردتاعان قارجى بولىن­گەنىمەن, ناتيجەسى كوڭىل كونشىت­پەي­دى. ەگىندىكولدىكتەر ءتارىزدى اتباسار اۋدانىنداعى ەسەنگەلدى اۋىلى دا اۋىز سۋ تاپشىلىعىن تارتىپ وتىر. ۇزىن-ىرعاسى 600-دەن استام ادام كۇنەلتىپ جاتقان اۋىلدا اۋىز سۋ اپتاسىنا بىرەر ساعات قانا بەرىلەدى. وسى كەزدە ۇلگەرسەڭ ۇلگەردىڭ, ۇلگەرمەسەڭ سۋسىز وتىراسىڭ. بۇل ەلدى مەكەنگە دە قاسقالداقتىڭ قانىنداي بولعان اۋىز سۋ قورعالجىن اۋدا­نىنداعى سابىندى اۋىلىنان باستاۋ الىپ, ەكى اۋداننىڭ اۋما­عىن باسىپ كەلەدى. جوعارىدا ايت­قانىمىزداي, سوناۋ 1970 جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلىپ, بۇگىنگى كۇنى ابدەن توزىعى جەتكەن نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى ارقى­لى جەتكىزىلەتىن اۋىز سۋ اۋىز جارىتپاي تۇر. جىل سايىن جون­­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, قاۋ­ساعان قۇبىردى جاماپ-جاس­قا­­عانىمەن, اپات ءجيى ورىن الادى. ەسەنگەلدى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اۋىز سۋدىڭ جەت­كى­لىكتى بەرىلگەنىن ەستەرىنە تۇسى­رە الار ەمەس. 2014 جىلى سۋ قۇ­بى­­رىن جوندەۋ ءۇشىن 400 ملن تەڭگە قاراجات بەرىلگەن. ەلدى مەكەنگە سۋ شىعاراتىن مۇنا­را, سۋ سوراتىن قۇرىلعىلار جا­ڭا­­دان قويىلعان. اۋىل تۇر­عىن­دارى ءوز قارجىلارىنان ورتا­لىق سۋ قۇبىرىنا قوسىلىپ, ۇي­لە­رىنە تارتىپ العان. ايتسە دە, اۋىل ءىشى جوندەلگەنىمەن, نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى اۋىز سۋدى جەتكىزۋگە قاۋقارسىز بولىپ وتىر. وبلىستىق جانە اۋداندىق بيۋدجەتتەن جىل سايىن قارا­جات ءبولىنىپ, سۋ قۇبىرى ءىشىن­ارا جوندەلگەنىمەن, تۇتاستاي تار­تىپكە كەلمەگەن سوڭ ماسەلە شەشى­لەر ەمەس.

سۋسىز وتىرعان حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «اتبا­سار سۋ» مەكەمەسى مەن «تى­لە­­كەي اگرو» سەرىكتەستىكتەرى اۋىل­­عا سۋ تاسىمالداۋدى ۇيىم­داس­­تىرماق بولعان. ول سۋ – 12 شا­قىرىم جەردەگى تابيعي قۇدىق. ودان ارىدەگى 45 شاقىرىم جەردەگى نوۆو­مارينوۆكا اۋىلىنداعى سۋ كوزى.

بار شارۋانى تارازى باسىنا تارتساڭىز, انىقتالعان جاعداي مىناۋ: اتباسار اۋدانىنداعى سۋ قۇبىرى جاڭارتىلعان, جا­رىل­­عان جەرى جوق. بار ماسەلە – قور­­عالجىن مەن ەگىندىكول اۋدان­دارىن باسىپ وتەتىن نۇرا توپ­تىق سۋ قۇبىرىنىڭ توزىعى جەتۋىندە. ال ونىڭ قاشان جا­ڭار­­تىلاتىنى بەلگىسىز. جاڭار­تى­لىپ, اۋىل تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتكەنشە ەگىندى­كول­دەن جۇرت ۇدەرە كوشىپ كەتپەس پە ەكەن؟..

اقمولا وبلىسى