مەيلى عوي, اپارسا اپارا بەرسىن, ول جازۋشىلار وداعىنىڭ جەكە جۇمىسى, ءبىزدىڭ شاتاعىمىز قانشا دەپ جۇرگەندە, بىردە ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ەكەۋمىزدى ۇلكەن باستىعىمىز قۋانىش سۇلتانوۆ شاقىرعان. ول كەزدە قۋانىش اعامىز ءباسپاسوز جانە بۇقارالىق اقپارات ءمينيسترى قىزمەتىنەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالىپ, پرەزيدەنت اپپاراتى مەن مينيسترلەر كابينەتىنە اۋىسىپ كەلگەن شاعى.
سۇلتانوۆتان العان تاپسىرمامىز قىسقا دا نۇسقا بولدى. بەكسۇلتان اعا باستاعان زيالى جۇرتشىلىقتىڭ ايتىپ جۇرگەن اڭگىمەسىنىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋ, شىندىعىن انىقتاۋ. اڭىراقايدى وقىعانبىز, ورداباسىن بىلەمىز, ءتىپتى ۇيگەنتاس قىرعىنى مەن اياگوز ايقاستارىن دا ەستىگەنبىز. ال «ور شايقاسى» دەگەنى – قايدان شىققان كويىت ءسوز؟ اقىن-جازۋشىلار الىمساقتان قيالعا بەيىم كەلەدى, ءار نارسەگە ەلىككىش, ەموتسيامەن قوسىپ تا ايتا بەرەدى. ەرتەڭگى كۇنى ەل الدىندا ۇياتقا قالماس ءۇشىن بىزگە وسى اڭگىمەنىڭ اقيقاتىن ايقىنداۋ – مىندەت.
رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە جوبالانعان, وڭىرلەردە وتكىزىلمەك ايتۋلى داتالار مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ۇلكەندى-كىشىلى سالتاناتتارىن, مەرەيلى تويلارىن ورتالىقتان ۇيلەستىرۋ جۇمىستارى مەنىڭ موينىمدا بولاتىن. سودان دا شىعار, قۋانىش اعامىز: «جازۋشىسىڭ عوي, جاركەنتكە سەن بارىپ قايت, اعالارىڭنىڭ ءسوزىنىڭ راس-وتىرىگىن انىقتا, شىندىعىنا كوزىڭدى جەتكىز, سوعان بايلانىستى سوڭىنان شەشىم شىعارامىز», دەپ شارۋانى شەگەلەپ, تىكەلەي ماعان تاپسىرعان. «بەكسۇلتان اعامدى ەرتىپ الايىن با؟», دەپ ەدىم, قۋانىش سۇلتان ۇلى بۇل ۇسىنىسىما ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولدى. «وندا اعاڭنىڭ مىسى باسىپ, سەن ونىڭ ايتقانىنان شىقپاي قالاسىڭ, ماعان جازۋشىنىڭ ەمەس, ۇكىمەت اپپاراتى قىزمەتكەرىنىڭ پىكىرى كەرەك!», دەگەندەي ۋاجبەن كەسىپ تاستادى.
ەرتەسىندە ەرتەمەن سالىپ-ۇرىپ بۇرىنداي اۋەجايىنا باردىم. قۋانىش اعامىز ءبارىن دە حابارلاپ, ءبارىن دە ساقاداي-ساي دايىنداتىپ قويىپتى. ەكى ۇشقىش مەنى كۇتىپ وتىر ەكەن, قۇلاعىمىزدى تاس بىتەگەن قۇلاققاپ-ناۋشنيكتى كيىپ الدىق تا, دارىلداتىپ شىعىستى بەتكە الىپ ۇشىپ كەتە باردىق. انە-مىنە دەگەنشە تالدىقورعاننىڭ شەتىندەگى اسكەري اۋەجايدىڭ الاڭقايىنا دا كەلىپ قوندىق. ول جەردە ءبىزدىڭ تىكۇشاعىمىزعا وبلىس اكىمى سەرىك احىمبەكوۆ, اكىمنىڭ ورىنباسارى گۇلشا تاڭىربەرگەنوۆا جانە ميليتسيانىڭ ءبىر گەنەرالى كەلىپ وتىردى.
ازدان سوڭ «شايقاس بولىپتى» دەگەن مەجەلى جەرىمىزگە دە ۇشىپ جەتتىك. تىكۇشاعىمىز ۇزىن توبەنىڭ ەرنەۋىندەگى تايپاق جازىققا جايلاپ قوندى. بۇل جەردە جاركەنت اۋدانىنىڭ اكىمى ادىلشايىق ىبىرايمولداەۆ تومەندەگى شۇرايلى تەپسەڭ ۇستىنە كيىز ءۇي تىگىپ تاستاپ, ءوزىنىڭ بىرەر نوكەرىمەن ءبىزدى تاعاتسىزدانا كۇتىپ ءجۇر ەكەن. بايقايمىن, توبەنىڭ تەرىستىك جاعى تەرەڭ ساي, شاتقاياق جىرا, شاپشىما تىك ءتارىزدى. ساي تابانىندا قاق كۇمىستەي جالتىراپ الدەبىر بۇلاق اعىپ جاتىر. «وردىڭ بۇلاعى» دەگەنى وسى بولار. توبەنىڭ وڭتۇستىگى جاداعايلاۋ بولعانىمەن, ۇزاققا سوزىلعان جىلماعاي بەتكەي ەكەن دە, تومەندەگى مۇنارلى جازىق, تۇمارلى بەل-بەلەستەر بۇل بيىكتەن الاقانداعىداي كورىنگەن.
ءبىز ەرتەدە قازىلعان وردىڭ كەمەرىندە تۇر ەكەنبىز. ەجەلگى وقپانا-وكوپتىڭ سۇلباسى انىق بايقالادى. وقپانانىڭ ەتەگى سۇيىرلەنە بارىپ تومەندەگى قىلداي مۇيىسكە تىرەلىپتى. ودان ارعىسى شىڭىراۋ شاتقال, اقسيعان تاسقورىم. تومەندەگى تەرەڭ سايدىڭ تابانىندا بۋلىعا شاپشىپ, بۋىرقانا اققان تاۋ وزەنى بايقالادى. جوعارعى جاعىمىزدا كۇدەرى جون, مۇڭ شاقىرعانداي مۇنارلى شىڭدار سىلەمى. وقپانانىڭ سورابى قاسقا سۇرلەۋدەي قيرالاڭداي ورلەپ, تاۋدىڭ تارعىل توبەسىنە ىلىنە, كوكجيەككە ءسىڭىپ كەتىپتى.
بۇل بيىكتە بابالاردىڭ اسقاق ءۇنى, داۋىلپاز رۋحى, ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعى مەن دانالىق ءىزى جاتقانى شىندىق ەدى. بۇل ارانىڭ, راسىمەن, بابالار قانىنا سۋعارىلعان قاسيەتتى توپىراق, كيەلى ءوڭىر ەكەنىنە, مىناۋ توبەلى جال حالقىمىزدىڭ ازاپتى تاريحىنىڭ ايشىقتى ءبىر بەتى ەكەنىنە, ەلدىكتىڭ ەرەن ەرلىگىنىڭ ايعاعى ەكەنىنە ءبىزدىڭ تيتتەي دە ءشۇبامىز قالماعان.
كەيىن الماتىعا قايتىپ ورالعان بەتتە ەل اراسىندا بولاتىن ارتىق-اۋىس ءسوزدىڭ, اۋلەكى اڭگىمەنىڭ الدىن الايىق دەپ, ەلىمىزدىڭ بىرەر زيالى قاۋىمىن جيناپ, وربۇلاق جايىن ايتىپ وي تاستاعانبىز, ەركىن تالقىعا سالعانبىز. «ول مۇمكىن ەمەس!» دەپ سوندا ءبىراز اعايىن قوس قولدارىن كوتەرىپ قارسى شىققان. «سەندەر مىنا جاعدايدى دا قازاقتىڭ لەپىرمە قىزبالىعىنا باسىپ, وتىرىك تاريح جاساعالى وتىرسىڭدار. 600 سارباز جاۋدىڭ 50 مىڭ قولىن توقتاتىپتى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ اناۋ وركەنيەتتى ەۋروپا عالىمدارى مۇنى ەستىسە, بۇل وتىرىكتەرىڭە بەتتەرىن شىمشىپ كۇلەتىن بولادى. 600 ەمەس, ەسكى قۇجاتتارىڭدا ءبىر ءنولى ءتۇسىپ قالعان شىعار, تىم بولماسا التى مىڭ شىعار, ول جاعىن دا تەكسەرىڭىزدەر!» كەلەسى ءبىر بىلگىشتەر: «وي سەندەردىڭ داۋرىعىپ جۇرگەندەرىڭ قۇر دالباسا!» دەپ مۇرىندارىن ءشۇيىرىپ, قولدارىن سىلتەگەن. «سەندەردىڭ كورىپ كەلگەندەرىڭ ول جوشى حاننىڭ بالاسى اڭشىلىق قۇرىپ جۇرگەندە قۇلان تەۋىپ ولتىرگەن جەر. ۇلىنىڭ قازاسىنا قايعى جۇتىپ, قاپالانعان حان ۇزاق سوزىلعان تەرەڭ ور قازعىزىپ, قۇلاننىڭ ءبارىن ايداپ اكەلىپ سول ورعا قۇلاتىپ, قىرىپ تاستاپتى دەگەن اڭىز بار».
اپىرماي, دەپ ويلادىق, كورمەي-بىلمەي تۇرىپ كەيبىر اعالارىمىز قيسىنعا كەلمەس قيالدى ايتاتىنى نەسى ەكەن؟ ارقانىڭ ءاپايتوس جازىعى ەمەس, ءبىزدىڭ كورگەنىمىز تاۋدىڭ بيىك جالىنداعى تار قىلتا عوي. قولعا ۇيرەتىلگەن ءۇي مالى بولسا ءبىر ءسارى, دالانىڭ اساۋ بەرمەس تەنتەك تاعىسى سەنىڭ شاپشىما بيىگىڭە ايداعانعا كونە مە؟ ونىڭ ۇستىنە ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى جوشى قايدا, يت ارقاسى قيانداعى جوڭعار الاتاۋى قايدا؟
ءيا, ارامىزدا ول جىلدارى ءوز حالقىنىڭ وتكەنىن مانسۇق ەتكەن, كەشەگى قىپ-قىزىل كوممۋنيست ءدۇبارا اعالار جەتىپ ارتىلاتىن. سوندىقتان ءوزىمىز بەلسەنىپ شىققانىمىزبەن, اعايىنعا ءسوزىمىزدى وتكىزە الماسىمىزدى دا, سەندىرە الماسىمىزدى دا بىلگەنبىز. بىلدىك تە بۇل جورامالدىڭ دا تەرىستىگىن اۋزى قيسايعان زامانداستارىنا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن بەكسۇلتان نۇرجەكەنىڭ ءوزىن العا سالدىق: «بەلجايلاۋداعى وردىڭ جوشىحانعا ەش قاتىسى جوق!» دەپ جازدى اعامىز. «بىرىنشىدەن, جوشىحاننىڭ تۇراعى دا, بەيىتى دە ۇلىتاۋ بويىندا. اڭ اۋلايمىن دەپ ۇلى حان سوناۋ ۇلىتاۋدان قيان شەتتەگى جوڭعار تاۋلارىنا كەلگەن ەكەن دەۋ قيسىنسىز. ەكىنشىدەن, قانشا اقىماق بولسا دا, قۇلاندى قۋىپ اكەپ وسى جەرگە قۇلاتام دەپ جوشىحان قىر بيىگىنەن ور قازدىرمايدى. جوتانىڭ ەكى جاعى دا تىك, مىناداي بيىك بەتكە قۇلاندى قۋماق تۇگىلى ارتىنان يتەرىپ تە شىعارا المايسىز. قىسقاسى, اڭىزدا اڭگىمە بولاتىن جوشىحاننىڭ قۇلاندى قىرعان ور بۇل ەمەس, ول جورامالدارىڭىز – اقىلعا قونبايدى, بەكەر بولجام!»
وربۇلاق شايقاسى – اقىلعا سىيمايتىن تەڭدەسسىز قۇبىلىس, قيالمەن قوڭسىلاس ەسكى اڭگىمە ەكەنى راس. سودان دا بولار, قوعامدىق پىكىر بەكسۇلتان اعامىزدىڭ تاستاي دالەلىمەن دە توقتاعان جوق. جۇرتتىڭ كۇدىگىن سەيىلتۋ ءۇشىن شامامىز كەلگەنشە, ورەمىز جەتكەنشە تاعى دا مامان تاريحشىلارعا, بەدەلدى عالىمدارعا جۇگىنگەمىز.
وبالى قانشا, ماماندارىمىز قالتقىسىز ايعاقتارىن حالىقتىڭ الدىنا جايىپ سالعان. الدىمەن ەرتەرەكتەگى ي.يا.زلاتكين, ا.ي.لەۆشين سياقتى دۋالى اۋىز تاريحشىلاردىڭ جازىپ كەتكەن دەرەكتەرىن, 1644 جىلدارى ورىس ەلشىلەرى گ.يلين مەن ك.كۋشەەۆتىڭ توبىل ۆوەۆوداسى گ.كۋراكينگە جازعان حاتتارىن كولدەنەڭ تارتىسقان. سول جىلدارعى گ.ءيليننىڭ جازباسىنان «كاك دە ون, كونتايشا, حوديل نا يانگيرا-تسارەۆيچا ي نا يالانتۋشا ۆوينويۋ, ي ۆزيال دە ون, كونتايشا, دۆە زەمليتسى الاتاي-كيرگيزوۆ دا توكماكوۆ تىسياچ زا 10. يانگير دە ك كونتايشا پوشەل ناۆسترەچۋ س ۆويسكوم, ا ۆويسكا دە بىلو س يانگيروم 600 چەلوۆەك. ي يانگير دە, پوكوپاۆ شانتسى مەج كامنەم, ي ۆ تە شانتسى پوساديل 300 چەلوۆەك س وگنەننىم بوەم, ا سام س ترەميا ستامي ۆ پريكرىتە زا كامنەم. يانگير ي پوبيل دە ۋ كونتايشي نا تەح دۆۋح بوياح ليۋدەي تىسياچ زا 10» دەگەن دەرەك تابىلىپتى. بۇل وربۇلاق جايىنداعى حاتقا ءتۇسىپ, رەسىمدەلگەن العاشقى رەسمي قۇجات ەكەن.
وربۇلاق وقيعاسىن تۇڭعىش زەرتتەۋشى دەپ ايگىلى تۇركىتانۋشى, رەسەيلىك عالىم الەكسەي لەۆشين (1799-1879) سانالادى. ول كىسى ءوزىنىڭ «وپيسانيە كيرگيز-كازاچيح يلي كيرگيز-كايساتسكيح ورد ي ستەپەي» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەپ بايان ەتىپتى: «نە سمەيا ۆستۋپيت ۆ سەيۋ گورستيۋ ليۋدەي ۆ وتكرىتىي بوي, ون پومەستيل ودنۋ پولوۆينۋ ونوي مەجدۋ دۆۋح گور ۋششەلە, كوتوروە وكوپال گلۋبوكيم رۆوم ي وبنەس ۆىسوكيم ۆالوم, ا س درۋگويۋ پولوۆينويۋ سكرىلسيا سام زا گورويۋ. زيۋنگارى, پودويديا ك ۋكرەپلەنيۋ, ناپالي نا ونوە, ي ۆ تو ۆرەميا, كوگدا وني تەريالي منوجەستۆو ليۋدەي ۆ سراجەني ۆەسما نە ۆىگودنوم دليا وسادى, پو پريچينە ۋزكوگو پروسترانستۆا, جانگير ۋسترەميلسيا نا نيح س تىلا. نەوجيداننوست سەگو ۋدارا, وتۆاجنوست ۆوينوۆ, يزبراننىح دليا ونوگو, ي وتليچنىە رۋجيا, كوتورىمي ۆسە وني بىلي سنابجەنى, نانەسلي باگاتىرۋ (باتۋرۋ) سيلنىي ۋرون».
ال الاشتىڭ ايتۋلى قايراتكەرى, شەجىرەشى ينجەنەر مۇحامەتجان تىنىشباەۆ (1879-1938) تا جوعارىداعى ويلارعا كىندىكتەس تۇجىرىم جاساپتى: «قازاقتان كەك الۋ ماقساتىمەن جوڭعار قونتايشىسى باتۋر 1643 جىلى 50 مىڭ اسكەرىمەن الاشتىڭ بايتاعىنا باسىپ كىرىپ, ونىڭ ەلەۋلى بولىگىن وزىنە قاراتىپ الادى. قاپىدا قالعان جاڭگىر قول استىنا بار بولعانى 600 سارباز جيناپ ۇلگەرەدى. البەتتە, ازعانتاي جاساقپەن قانشا باتىر بولسا دا, اشىق مايدانعا شىعا الماسىن بىلگەن ول, تار قىسپاقتىڭ بىرىنەن توسقاۋىل قۇرىپ, تەرەڭ ور قازىپ, ونى ۇلكەن تاستارمەن قورشاپ قويادى. ول توسقاۋىلعا جاساعىنىڭ جارتىسىن قالدىرىپ, ءوزى قالعان جارتىسىمەن تاۋ اسىپ كەتەدى. جوڭعارلار الگى بەكىنىسكە لاپ قويعاندا, جاڭگىر جاۋدىڭ تۋ سىرتىنان اينالىپ سوعادى دا, وت پەن وقتىڭ استىنا الادى. قالماقتار 10 مىڭداي اسكەرىنەن ايرىلىپ, بىتىراي قاشادى. كوپ ۇزاماي جاڭگىرگە 20 مىڭ جاساعىمەن سامارقاننىڭ اسكەرباسى, ءالىم رۋىنان شىققان ايگىلى تورتقارا ءجالاڭتوس باتىر كومەككە جەتىپ ۇلگەرەدى. جوڭعارلار كۇيرەي جەڭىلىپ, كەيىن سەرپىلەدى».
قازاق ساربازدارىنىڭ شاعىن توبىنىڭ قارا بۇلتتاي قاپتاعان قالماقتاردى كەنەۋسىز قىرعىنعا ۇشىراتقان وسى وقيعا ساكەن سەيفۋلليننىڭ (1894-1938) دە نازارىنان تىس قالماعان ءتارىزدى: «ەسىمنەن كەيىن ونىڭ بالاسى جاڭگىردى قازاق حان كوتەردى» دەپ جازىپتى ساكەن. «ورتا ازيانىڭ قۇبا جوندارىنا قامالعان قازاقتىڭ جاڭگىر تۇسىندا قالماقپەن سوعىسۋى ءتىپتى جيىلەنەدى. 1643 جىلى قالماقتىڭ 50 مىڭداي قولى قازاقتى كەلىپ شاۋىپ, ءبىراز جەرىن باعىندىرىپ الادى. جاڭگىر حان التى جۇزدەي عانا قول جيناۋعا شاماسى كەلىپ, ءبىر تار اسۋدا بەكىنىس جاساپ, التى ءجۇز كىسىنى ەكىگە ءبولىپ, سول بەكىنىس تار اسۋدا قالىڭ قالماقتىڭ ەكى جاعىنان ءتيىپ, قاشىرادى. قالماق پەن قازاقتىڭ ول سوعىسىندا, سامارقاندا اسكەر باسى بولىپ تۇرعان ءالىم رۋىنان (كىشى ءجۇز) شىققان ءجالاڭتوس باتىر جيىرما مىڭ قولمەن كەلىپ قالماقتى قۋىسادى».
ەنتسيكلوپەديالىق كىتاپتاردىڭ بارشاسى عىلىمي دەرەكتەرگە قۇرىلىپ, كۇمانسىز دايەك رەتىندە قابىلداناتىنى بەلگىلى. ەل اراسىندا «قوزىباەۆتىكى» دەپ اتالىپ كەتكەن, جەتپىسىنشى جىلدارى جيىرما توم بولىپ جارىق كورگەن «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» دا – وسىنداي ىرگەلى ەڭبەكتىڭ ءبىرى. سول ەنتسيكلوپەديادا مىناداي تۇجىرىم بار: «1643 جىلدىڭ قىسىندا باتۋر قازاق جەرلەرىنە تاعى دا شابۋىل جاسادى. جەتىسۋدىڭ ەداۋىر بولىگى مەن الاتاۋ قىرعىزدارىنىڭ 10 مىڭداي ادامىن جوڭعارلاردىڭ تۇتقىنعا العانىن ەستىگەن جاڭگىر حان بولماشى قولمەن (600 ادام) باتۋرعا قارسى اتتاندى. قازاقتاردىڭ ازاتتىق كۇرەسى جولىنداعى وسى ءبىر ەرلىك ۋاقيعا تۋرالى ارحيۆ ماتەريالدارىندا بىلاي دەلىنگەن: «جاڭگىر ءوز توبىنىڭ ءبىر بولىگىنە جوڭعارلار تار اسۋدان اسىپ كەلگەنشە ەكى تاۋدىڭ اراسىنداعى تار جىلعادا ور قازىپ, بەكىنىس جاساۋعا بۇيىرادى, ال ءوزى ەكىنشى بولىگىمەن تاۋدىڭ ارعى بەتىنە جاسىرىندى. قونتايشى ور قازىپ الىپ, ەرلىكپەن قورعانىپ جاتقاندارعا قارسى شابۋىل جاسادى. وسى كەزدە جاڭگىر جاۋدىڭ تۋ سىرتىنان لاپ بەردى. ءسويتىپ, جوڭعارلاردى قاتتى جەڭىلىسكە ۇشىراتقانى سونشالىق, دۇشپاندار جاعىنان ون مىڭداي ادام قازا تاپتى. ۇرىس بىتۋگە جاقىنداعاندا 20 مىڭداي اسكەرمەن سامارقان بيلەۋشىسى اتاقتى ءجالاڭتوس باتىر جاڭگىرگە كومەككە كەلدى. باتۋر كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى».
بۇل شايقاس جونىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆيل گاليەۆ تە تياناقتى وي تۇيگەن ەكەن: «ۆ 1643 گودۋ باتۋر زاحۆاتيل زەملي دۆۋح بولشيح كازاحسكيح ي كيرگيزسكيح رودوۆ. ۆ پلانى ۆحوديلو ۋنيچتوجەنيە ۆسەگو كازاحسكوگو ۆويسكا. توگدا جانگير وبراتيلسيا زا پوموششيۋ ك ەميرۋ جالانتوسۋ, يۆەستنومۋ ۆلياتەلنومۋ سانوۆنيكۋ بۋحارسكوگو حانستۆا. بىلا دوستيگنۋتا دوگوۆورەننوست ي س ۆلادەتەليامي تيان-شانسكيح كيرگيزوۆ. وني وبەششالي سۆويۋ پوموشش. نو وبستوياتەلستۆا ترەبوۆالي سروچنىح دەيستۆي. س سوبراننىم وپولچەنيەم ۆ 600 چەلوۆەك جانگير ناپراۆيلسيا ۆ دجۋنگارسكوە الاتاۋ. نو, پو ۆسەي ۆيديموستي, ەتو بىلي وتبورنىە درۋجيننيكي... مالوچيسلەننوست ۆويسك جانگيرا موجنو وبياسنيت سلوجيۆشيميسيا توگدا رەاليامي. دليا دەيستۆيا ۆ گوراح, دليا ۋچاستيا ۆ زاسادە نەت نەوبحوديموستي ۆ بولشوم چيسلە ۆوينوۆ. ليشنيە ليۋدي موگلي تولكو پومەشات ۆ وسۋشەستۆلەني زامىسلا. ۆەد ەتو نە سراجەنيە نا مەستنوستي. كونەچنو, وپرەدەلەننۋيۋ رول يگرالا ي وپەراتيۆنوست – وجيدات پودكرەپلەنيە نە بىلو ۆرەمەني. ا پوتوم پودوشەل يز دالەكوگو ساماركاندا كازاحسكي باتىر جالانتوس, بىۆشي ەميروم ۆ بۋحارسكوم حانستۆە. نا پوموش جانگيرۋ پريبىلي ي كيرگيزسكيە وپولچەنتسى».
قىل ۇستىندە تۇرعان حالقىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن اسكەري تۇرعىداعى تەڭدەسسىز تاپقىرلىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن حالقى جاڭگىر حانعا سالقام (ايبىندى) دەگەن جاناما ات بەرىپتى.
وسى شاراعا بايلانىستى ۇكىمەت قاۋلىسىن دايىنداپ جۇرگەن كەزدە تاعى ءبىر شەتىن ماسەلە جونىندە بەكسۇلتان اعامىزبەن, ماناش قاباش ۇلىمەن اقىلداسۋعا تۋرا كەلگەن. «بۇل شايقاستىڭ تاريحي اتاۋى ءالى قالىپتاسا قويماعان ءتارىزدى: ور شايقاسى دەدىڭىزدەر, وردىڭ بۇلاعىنداعى سوعىس دەپ تە جازاسىزدار, بەلجايلاۋداعى قىرعىن دەگەندى دە ەستىدىك, جوڭعار تاۋىنداعى ۇرىس دەپ تە جۇرسىزدەر. ەندەشە وسى اتاۋدى «ور» دەپ شولاق قايىرىپ, ءتىلىمىزدى تۇتىقتىرماي, پوەتيكالىق بوياقتاعى ءبىر ىزگە تۇسىرەيىك تە؟ شۇكىر, تەرەڭ ور بار, ساي تابانىندا سىلدىراعان كۇمىس بۇلاعىمىز بار, «وربۇلاق شايقاسى» دەپ دەپ اتاساق قايتەدى؟» دەگەندەي توتەنشە ۇسىنىس جاساعانبىز. ەكەۋى دە باس شۇلعىسىپ, ءجون ەكەن دەپ كەلىسىمىن بەرگەن. سودان پرەمەر-مينيستر س.تەرەششەنكونىڭ قولىمەن 1993 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا «وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىعى تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى جارىققا شىعىپ, ناقتى جۇمىستار سودان كەيىن قايناپ جونەلگەن. لاۋازىمدى تۇلعالار قاتىساتىن پروتوكولدىق شارالاردىڭ ستسەناريىن مەن جازاتىن بولدىم دا, بەلجايلاۋدا وتەتىن تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدى, كونتسەرتتىك باعدارلامانى جەرگىلىكتى ونەرپازدار وزدەرى جاسايتىن بولىپ كەلىستىك. بەلجايلاۋ جاعىن اۋدان اكىمى ادىلشايىق ىبىرايمولداەۆ ءوزى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستايتىن بولىپ شەشتىك.
ۇكىمەت قاۋلىسى شىقپاي تۇرىپ, بەكسۇلتان اعامىز «شەكارالىق ايماق قوي, وسى وردىڭ بويىنا بەلگى تاس ورناتىپ قويساق جاقسى بولار ەدى» دەگەن كوڭىلگە قونىمدى تاعى ءبىر ۇسىنىس جاساعانى بار. راسىندا دا, ىرگەدە الپاۋىت يمپەريا, قازاقتىڭ جەرىن ايشىقتاپ تۇرعانداي ءبىر تۇسپالدى شەكارالىق بەلگى ورناتقان ابدەن دۇرىس بولار ەدى. سونداي-اق ول بەلگى كەيىنگى ۇرپاققا ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ دانەكەرىندەي كورنەكى جادىگەر بولماعى تاعى داۋسىز. وسىنداي ويمەن بەكسۇلتان اعامىزدىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, تاپسىرمانىڭ ءبىرى رەتىندە ۇكىمەت قاۋلىسىنا ەنگىزىپ جىبەرگەنبىز.
تاسقا بەكىتىپ ورناتار جازۋدىڭ ءماتىنىن ويلاستىرىپ, قازاقتىڭ ەسكەرتكىشتەر قوعامىمەن بىرلەسىپ, كۇمىسشە جارقىراعان بولات تەمىرگە جازدىرعان بەكسۇلتان اعامىز ەدى. سونداعى ەسكەرتكىش تاسقا جاپسىرىلعان توت باسپايتىن بولاتتاعى جازۋ بىلاي-تىن: «بۇل جەردە 1643 جىلى سالقام جاڭگىر باستاعان قازاقتىڭ 600 جاۋىنگەرى ور قازۋ تاسىلىمەن قالماقتىڭ 50 مىڭ قولىن توقتاتىپ, 10 مىڭىن جويىپ جىبەرگەن. وسى كەزدە بۇلارعا سامارقاننان الشىن ءجالاڭتوس ءباھادۇر 20 مىڭ قولمەن كومەككە جەتىپ ۇلگەرەدى. ۇلى جەڭىسكە شاپىراشتى قاراساي, ارعىن اعىنتاي, تورتقارا جيەمبەت, قاڭلى ساربۇقا, نايمان كوكسەرەك, قىرعىزدار كوتەن مەن تاباي, دۋلات جاقسىعۇل, ارعىن قومپاي, سۋان ەلتىندى باتىر, تاعى باسقا ەرەن ەرلەر ۇلەس قوستى. باتىر بابالاردىڭ ارۋاعى الدىندا باس يەمىز!»
* * *
وربۇلاق ءجۇز ەلۋ جىلعا سوزىلعان قازاق-جوڭعار تەكە-تىرەسىنىڭ باستاماسى عانا ەدى. بۇل تەكە-تىرەستە ءبىزدىڭ باتىرلارىمىز ەلىنىڭ اماندىعىن, جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي ءبىلدى. ال دۇنيەنى تىتىرەتكەن قۋاتى باسىم جوڭعار مەملەكەتى تاريح ساحناسىنان مۇلدەم جويىلىپ كەتتى.
وسىنداي سەبەپپەن دە وربۇلاق فەنومەنىن ەجەلگى دۇنيەدەگى ء(بىزدىڭ داۋىرگە دەيىنگى 480 جىل) سپارتانىڭ 300 جاۋىنگەرىنىڭ فەرموپيل قىلتاسىندا داري پاتشانىڭ قۇمىرسقاداي قالىڭ قولىن توقتاتقان وقيعاسىمەن سارىنداس سۇراپىل ەرلىك دەپ تانيمىز.
بيىل 380 جىل تولىپ وتىرعان وربۇلاق اقيقاتى وسىنداي.
الىبەك اسقاروۆ,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
