جيىندى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى زيابەك قابىلدينوۆ اشتى. بۇگىندە شارتاراپقا شاشىلعان قازاق حالقى قاي ەلدە تۇرسا دا ءوزىنىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن, مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇرىن جاھاندىق كەڭىستىكتە جۇتىلىپ كەتۋدەن كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ كەلەدى. وسى ورايدا شەتەلدەردە تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ باي ءداستۇرى مەن مۇراسىن ءبىر ورتالىققا جيناستىرىپ, ارنايى مۇراجاي اشىپ بەرسەك, دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزگەن زيابەك قابىلدينوۆ وسى باعىتتاعى عىلىمي جۇمىستارعا جاس عالىمداردى تارتۋ ماقساتىندا عىلىمي قىزمەتكەرلەر قۋانىش مۇرزاحودجاەۆ پەن ەلدوس ساۋىرقانعا حاسان ورالتاي اتىنداعى ستيپەنديانى تابىس ەتتى.
القالى جيىنعا ارنايى جولدانعان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىنىڭ قۇتتىقتاۋىن «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى – الماتى قالاسى باسىلىمدارىنىڭ جەتەكشىسى دۋمان اناش وقىپ بەردى. حاسان قاليبەك ۇلى – حالقىمىزدىڭ كۇرەسكە تولى سان قيلى تاعدىرىن قالامىنا ارقاۋ ەتكەن پاراساتى بيىك تۇلعا. ونىڭ زەرتتەۋ ماقالالارى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى – ەل تاريحىنان حابار بەرەتىن قۇندى مۇرا. قايراتكەر قالامىنان تۋعان قايتالانباس تۋىندىلار ەلىمىزدىڭ وتكەنى, بۇگىنى جانە بولاشاعىمەن ۇشتاسىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. مۇستافا شوقاي جولىن جالعاستىرعان الاششىل اعامىز جۋرناليستيكا سالاسىندا ۇزاق جىلدار بويى جەمىستى جۇمىس ىستەپ, ۇلتتىق ماسەلەلەردى كوتەرىپ, قاجىرلى قىزمەت اتقاردى. ونىڭ باسپاسوزدەگى ەسەلى ەڭبەگى ءاردايىم جوعارى باعالانادى. حاسان ورالتايدىڭ ەسىمى ەل تاريحىندا لايىقتى ورىن الىپ, ەلشىل تۇلعانىڭ جارقىن بەينەسى ۇرپاق جادىندا ماڭگى ساقتالادى. اتاۋلى مەرەيتوي قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان «حاسان ورالتاي جانە ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدىڭ قۇندىلىعى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا – سونىڭ ايقىن دالەلى» دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا.
حاسان ورالتاي تۇركيا جەرىندە دە ءوز ماقساتىن جۇزەگە اسىرا ءبىلدى. قازاقتار تۋرالى كولەمدى ماقالالارى گازەت بەتتەرىندە جاريالاندى. شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ تىنىس-تىرلىگىن زەرتتەي باستايدى. ساليحلي قالاسىنا ورنالاسقاننان كەيىن قوعامدىق ىستەرگە, ساياسي قوزعالىستارعا ارالاستى. 1968 جىلى ميۋنحەندەگى «ازاتتىق» راديوسىنا قىزمەتكە تۇرىپ, زەينەت جاسىنا دەيىن ەڭبەك ەتتى. ونىڭ جەتى جىلىندا حاسان ورالتاي قازاق ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولدى.
عالىمدار باس قوسقان القالى جيىندا جازۋشى, كينودراماتۋرگ سماعۇل ەلۋباي «اقپاراتتىق سوعىس نەمەسە ۇلتشىلدىق پەن ۇلتسىزدىق حاقىندا» بايانداماسىندا قايراتكەر ەسىمىن, ارۋاعىن ارداقتاۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى مۇستافا شوقايدىڭ ءىزىن باسقان, ءىسىن جالعاستىرعان قايراتكەرلىگىمەن تىعىز بايلانىستى, دەپ اتاپ ءوتتى.
سانالى عۇمىرىن جاي كۇرەس ەمەس, قازاق دەگەن حالىقتىڭ ازاتتىعى جولىنا, الاش ازاماتتارى ءۇنىن شەتەل باسپاسوزىندە جانە «ازاتتىق» رايوسى ارقىلى جەتكىزۋگە تەر توكتى. ول تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستىڭ الدىڭعى شەبىندە ءجۇردى, – دەدى جازۋشى.
ال اكادەميك مامبەت قويگەلدى «تۇركىستان تۇتاستىعى يدەياسىن جالعاستىراتىن رۋح كەرەك. جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە ورتالىق ازيا حالىقتارى بىرىككەندە عانا قارسى تۇرا الماقپىز» دەي كەلىپ, ەلىمىزدە حاسان ورالتايداي ازاتتىق تۋىن ورگە ۇستاعان قايراتكەر تۇلعاعا ەسكەرتكىش قويۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستادى.
– قازاق حالقىنىڭ وركەنيەت بيىگىنە شىعۋىن ارمانداعان قايراتكەر تۇلعا اسىرەسە جاستاردىڭ ءوز تاريحىن بىلگەنىن ارماندادى. دامىعان ەلدەرمەن قاناتتاس تۇرا ءبىلىپ, تاريحي تانىمىن وزىنە تانىتۋدى ماقسات ەتتى. ولاردىڭ رۋحىن جىلدار بويعى ۇرەيدەن ارىلتۋ قاجەت دەگەن ارمانى دا قازاق دەگەن ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى ەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى.
– حاسان ورالتايمەن العاش رەت 1979 جىلى ميۋنحەندە باعدارلامالىق تالداۋ بولىمىندە جۇمىس ىستەي باستاعاندا كەزدەستىم. حاساندى قازاق تىلىنە, ونىڭ ىشىندە گەرمانياداعى قازاق دياسپوراسىنىڭ مۇشەلەرىنە دەگەن ادالدىعى ءۇشىن بىردەن باۋىر باسىپ كەتتىم, – دەدى ەستەلىگىندە «ازاتتىق» راديوسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى چارلز كارلسون.
ەۇۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىن جۇرتباي: ء«وزىنىڭ سانالى عۇمىرىن الاشتىڭ ازاتتىعى جولىنا ارناعان تۇلعانىڭ ءومىرى تاۋەلسىزدىك قۇندىلىقتارىمەن, يگىلىكتەرىمەن ساباقتاسىپ جاتتى. ءور دەسەڭ – ءور, التاي دەسەڭ – التايداي اسقار ازامات بولاتىن», دەپ تولعاندى.
قايراتكەر ءومىرىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى بۇگىنگى جاستارعا ۇلگى-ونەگە. ونىڭ وتانشىلدىعى, نامىسپەن استاسىپ جاتاتىن تالاپشىلدىعى ارتىندا قالعان جازبا مۇرالارىندا انىق كورىنىس بەرەدى. تۋىستارىنىڭ اتىنان ءسوز العان قايراتكەردىڭ باۋىرى ءابىلباشار ءىلياس ۇلى دا تاريحي تۇلعانىڭ ىرگەلى ىستەرىنە توقتالدى.
دەسەك تە, ارمانى, مۇددەسى ۇلتىنىڭ جارقىن كەلەشەگىمەن ۇندەسكەن حاسان ورالتاي باتىس گەرمانيانىڭ ميۋنحەن قالاسىندا 28 جىل بويى «ازاتتىق» راديوسىنداعى قازاق رەداكتسياسىندا قىزمەت ەتتى. ماقسات-مۇددەسىن قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن دەربەستىگىنە ارنادى.
– «ازاتتىق» راديوسى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدار بويى باتىل پىكىرلەردى اۋە تولقىنىندا تاراتتى. 1995 جىلدىڭ باسىندا ميۋنحەننەن چەحيا استاناسى پراگا قالاسىنا كوشكەن «ازاتتىق» راديوسىن ورنالاستىرۋعا اتسالىسىپ, قازاقستاننان كەلگەن ماماندارعا كوپ نارسەنى ۇيرەتتى. ونىڭ اماناتى: جىل سايىن مۇستافا شوقاي تۋرالى حابار دايىنداپ, ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىن, ىسكە اسىرا الماعان يدەياسىن تىڭدارماننىڭ قۇلاعىنا جەتكىزىڭدەر. شىعىس تۇركىستانداعى وسپان باتىردىڭ ۇلت-ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسىن, ەلى ءۇشىن ايقاسىپ وتكەنىن, ايۋاندىقپەن ولتىرىلگەنىن ەلدىڭ ەسىنە سالىپ, حابار بەرىپ تۇرىڭدار. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعان كۇنىن, قازاق مەملەكەتىن قۇرىپ, سونىڭ قالىپتاسۋىنا جانىن سالا كۇرەسكەن ءاليحان بوكەيحان ۇلى باستاعان قايراتكەرلەردى ەسكە الۋدى ۇمىتپاڭدار, – دەپ ەسكە الدى. فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى ساياسات بەيىسباي.
حاسان ورالتايدى ەسكە الۋ شاراسى عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى, ەستەلىكتەرىمەن ءارى قاراي جالعاسىن تاۋىپ, رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اس بەرىلدى. الماتى قالاسىنداعى «وجەت» ىقشاماۋدانىندا حاسان ورالتاي اتىنا كوشە بەرىلىپ, استانا تەاترىنداعى قويىلىمعا ۇلاستى.
