القالى جيىن قۇتتىقتاۋلارمەن باستالدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, اكادەميك باۋىرجان ومار ۇلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونفرەنتسياعا جولداعان قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى. وندا: «قادىرلى قاۋىم, سىزدەردى كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى زاكي احمەتوۆتىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن! زاكي احمەتوۆ – قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ايگىلى ادەبيەت تەورەتيگى. ول الەمگە تانىمال تۇركولوگ سەرگەي مالوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي ەڭبەك قورعاپ, اتاقتى ادەبيەتتانۋشى ۆيكتور جيرمۋنسكيدىڭ جوعارى باعاسىن العان عيبراتتى عالىم. سونداي-اق ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولعان بىلىكتى باسشى. زاكي احمەت ۇلى ادەبيەت تەورياسى سالاسىندا تىڭنان تۇرەن سالدى. ۇلى ابايدىڭ مۇراسىنىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسىن جان-جاقتى زەرتتەدى. ونىڭ «لەرمونتوۆ جانە اباي», «ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسى», «قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى», «ابايدىڭ اقىندىق الەمى» سياقتى ىرگەلى ەڭبەكتەرى ۇلت رۋحانياتىنىڭ قۇندى قازىناسى. زاكي احمەتوۆ – بىلىكتى عالىمداردىڭ تۇتاس شوعىرىن تاربيەلەگەن ۇلاعاتتى ۇستاز. ونىڭ شاكىرتتەرى بۇگىندە اعا بۋىننىڭ جولىن جالعاستىرىپ, عىلىمعا زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءجۇر. بۇگىنگى القالى جيىندا عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى تۋرالى ساليقالى وي تۇجىرىمدار ايتىلادى دەپ سەنەمىز», دەپ جازىلعان.
سونداي-اق كونفەرەنتسياعا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ تا قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداعان. ونى ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي وقىدى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ عيبراتتى عالىمنىڭ ءومىر جولى تۋرالى قىسقاشا ايتىپ ءوتتى.
– وتاندىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىن بيىككە كوتەرۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعاعا دەگەن قۇرمەت ۋاقىت وتكەن سايىن ەسەلەنە ءتۇستى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى عىلىمي نەگىزىن قالاعان قازاق كلاسسيكالىق فيلولوگياسىن الەمدىك دەڭگەيدە دامىتۋدا اكادەميك احمەتوۆتىڭ اتقارعان ءىسى وراسان زور. 1947-1950 جىلدارى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ لەنينگرادتاعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىعاندا ونىڭ ادەبيەت تەورياسىنداعى زياتكەرلىك ىزدەنىسى ايتۋلى عالىمداردى مويىنداتتى. ادەبيەتتانۋدا العاش رەت اباي شىعارماشىلىعىن شەتەل اقىندارىمەن قاتار زەرتتەپ, «لەرمونتوۆ جانە اباي» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ەڭبەگىن جازدى. ودان سوڭ «قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. بۇگىنگە دەيىن ول تەك تۇركى حالىقتارىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق ەلدىڭ پوەزياسىنا ارنالعان عىلىمي ەڭبەك رەتىندە باعالانادى. قىسقاسى, اكادەميكتىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى ءۇشىن ماڭىزىن جوعالتپايتىن قىمبات جادىگەرگە اينالدى, – دەپ جيىنعا قاتىسۋشىلارعا تابىس تىلەدى.
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجانوۆا مەن «حابار» اگەنتتىگى اق باسقارما توراعاسى بەرىك ءۋالي دە ءسوز الىپ, جيىن قوناقتارىنا ىزگى لەبىزىن جەتكىزدى. شىعىس قازاقستان وبلىسى ۇلان اۋدانى اكىمدىگىنىڭ وكىلى ە.ساتىەۆ عالىمنىڭ كىندىك قانى تامعان جەردىڭ سالەمىن جەتكىزدى. ونلاين بايلانىس ارقىلى اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ ءبىرتۋار تۇلعا تۋرالى جىلى ەستەلىك ايتتى.
سونىمەن قاتار «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى القالى جيىننىڭ ءمانى مەن مازمۇنى جونىندە ايتا كەلىپ, زاكي احمەتوۆتىڭ زيالىلىق قاسيەتى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى تۋرالى سالماقتى وي قوزعادى.
– زاكي احمەتوۆ – تاعدىر تالايى اۋىر قازاق زيالىلارىنىڭ جولىن جالعاپ, ءوز ەڭبەگىمەن عىلىمنىڭ ناتيجەلى بيىگىن كورسەتتى. ول سول دەڭگەيدى جيىرمادان ەندى اسقاندا باعىندىردى. «قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسى» – زاكي اتانىڭ ىرگەلى زەرتتەۋى. «قازاق ولەڭى» دەگەن ءسوز حالقىمىزدىڭ تاعدىرى عانا ەمەس, قازاقتىڭ بۇكىل ادەبيەتىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى. وسىنىڭ ءبارىن ول كىسى ورىس تىلىندە ۇلكەن ادەبي ورتالاردا, اتاپ ايتساق, قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋدىڭ ادەبيەتتانۋ مەكتەبىندە دالەلدەپ, قازاق ادەبيەتى مەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى, – دەپ عالىم ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەردى.
قۇتتىقتاۋلاردان سوڭ ءسوز كەزەگى بايانداماشىلارعا ءتيدى. قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى شاكىر يبراەۆ «قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمى جانە ز.احمەتوۆتىڭ ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ ءمانى» اتتى بايانداماسىندا ايتۋلى اكادەميكتىڭ عىلىمنىڭ تەوريالىق تالابىن جوعارى قويىپ, اناليتيكالىق تالداۋلار مەن كاتەگوريالىق ۇعىمداردى نەگىز ەتىپ, زەرتتەۋدىڭ جۇيەلى اكادەميالىق باعىتىن ۇستانعان عالىم ەكەندىگىن ءسوز ەتتى.
– قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەلى اكادەميالىق باعىتتاعى تەوريالىق دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە, دامۋىنا, زەرتتەۋدىڭ بازالىق نەگىزىن نىعايتۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسقان عالىمدار سانى ساناۋلى عانا دەسەم, شىندىقتان الىس كەتە قويماسپىز. ويتكەنى كەڭەس داۋىرىندەگى قوعامدىق عىلىم سالالارىنىڭ سالماق باسار اۋىرلىعى – ەڭ الدىمەن يدەولوگيا جاعىندا بولعاندىقتان ىرگەلى اكادەميالىق زەرتتەۋلەرگە, تاۋەلسىز تەوريالىق ىزدەنىستەرگە, وبەكتىنىڭ وزىنە ءتان تابيعي جاراتىلىسىن تۋرا تانۋعا جول بەرىلە قويمايتىن. ءىس جۇزىندە عىلىم مەن يدەولوگيانىڭ بىرگە قوساقتالۋىنان كوبىنەسە يدەولوگيالىق ناتيجە ۇستەم شىعاتىن. قالاي ايتساق تا, زاكي احمەتوۆ – ادەبيەتتانۋدى سوتسيولوگيالىق كوسەمسوزدەردەن اجىراتىپ, ىرگەلى عىلىمنىڭ وتاۋىن تۇعىرىنا اپارىپ قوندىرعان تۇلعا. XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اكادەميالىق مىنەزدەمەسىن زاكي احمەتوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن. ونىڭ عىلىمداعى كاسىبيلىگى – ادەبي ۇدەرىستىڭ بەلگىلەرىن, قۇرىلىمدىق ءبىتىمىن, كوركەمدىك قۇبىلىستىڭ تۇتاس كارتيناسىن جيناقتاپ بەرۋىمەن بايلانىستى, – دەدى ول.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قالامگەر ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ اكادەميكتىڭ اۋدارماتانۋشىلىعىنا جان-جاقتى توقتالدى.
– كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىر جاقسى نارسە بولدى. ول – مادەنيەتتەر اراسىنداعى باسەكە بايلانىس. وسىعان بايلانىستى ءار حالىق ءار سالادان ءوزىنىڭ العا ۇستار ۇلدارىن شىعاردى. ناقتى ادەبيەتتانۋعا كەلسەك, وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارى قازاق ادەبيەتتانۋى وداقتىق ارەناعا زاكي احمەتوۆتى العا ۇستادى. اكادەميك احمەتوۆ سەكىلدى تاۋ تۇرپاتتى تۇلعالار كوز الدىمىزعا جارقىراپ تۇراتىن الۋان قىرلى اق الماستى ەلەستەتەدى. وسى رەتتە, عالىمنىڭ كوپ ءسوز بولا بەرمەيتىن اۋدارماتانۋشىلىعى تۋرالى ايتسام دەيمىن. عالىمنىڭ 23 جاسىندا جارىق كورگەن «لەرمونتوۆ جانە اباي» اتتى ەڭبەگى سالعان بەتتەن ۇلكەن جاڭالىقتارىمەن كوزگە ءتۇستى. ەڭ الدىمەن زاكي احمەتوۆ اۋدارمانىڭ تۇجىرىمدامالىق ماسەلەسىن سول ەڭبەگىندە ايتا ءبىلدى. ول – اۋدارما اۋدارىلعان اقىننىڭ عانا ەمەس, اۋدارعان اقىننىڭ دا ولەڭى دەگەندى العاشقى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىندا كوتەردى. بۇل سول كەز ءۇشىن تىڭ جاڭالىق قانا ەمەس, باتىلدىق تا ەدى», دەدى عالىم.
سونداي-اق كونفەرەنتسيا بارىسىندا ءا.ناۋاي اتىنداعى تاشكەنت مەملەكەتتىك وزبەك ءتىلى مەن ادەبيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۋ.جوراكۋلوۆ «زاكي اعانىڭ زيالىلىعى», قىرعىزستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ش.ايتماتوۆ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, عالىم ن.ىيساەۆا «زاكي احمەتوۆتىڭ قىرعىز ادەبيەتتانۋ ىلىمىنە قوسقان ۇلەسى», شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اراپ ەسپەنبەتوۆ «قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ زاڭعار تۇلعاسى», پروفەسسور ب.مامراەۆ «اكادەميك زاكي احمەتوۆ – كلاسسيكالىق مونوگرافيانىڭ اۆتورى» اتتى تاقىرىپتا بايانداما جاساپ, اكادەميك احمەتوۆتىڭ سان الۋان قىرى جان-جاقتى زەردەلەندى. باسقا دا عالىمداردىڭ باياندامالارى تىڭدالدى.
سونىمەن قاتار مازمۇندى جيىن اياسىندا كورنەكتى عالىمنىڭ ءۇش تومدىعى تانىستىرىلىپ, اكادەميكتىڭ ەڭبەكتەرى قويىلعان كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى.
