پرەزيدەنت: «تاعى ءبىر ماسەلە – قالالاردى اباتتاندىرۋ. بۇل شارۋامەن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر اينالىسۋعا ءتيىس. وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق فاكتورلارمەن قاتار عيماراتتاردىڭ قاسبەتىمەن, ولاردىڭ سانيتارلىق نورمالارعا سايكەستىگىمەن, اۋماقتاردى كوگالداندىرۋمەن, توڭىرەكتىڭ جاي-كۇيىمەن, بالالار سپورت الاڭدارىنىڭ بولۋىمەن جانە باسقا دا ارتىقشىلىقتارىمەن انىقتالاتىنى بەلگىلى. بىزدە مۇنىڭ بارلىعى بار ما؟ مەنىڭ ويىمشا جوق», دەپ ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ناقتى ايتتى.
قىم-قۋىت تىرشىلىكتىڭ قامىمەن جۇرگەندە تۇرعىن ءۇيدىڭ تازالىعىنا, ويىن بالاسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە الاڭداماي جۇرگەنگە نە جەتسىن؟! ال جۇمىستان شارشاپ-شالدىعىپ كەلگەندە بولمە جىلىماسا, جارىق جانباسا, سۋ توقتاپ, ءۇي ماڭى قوقىستان كوز اشپاسا, مازا قاشىپ, كوڭىل جىلىمايتىنى بەلگىلى. بىراق ءبىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەردەگى احۋال وسىنداي. نەگىزى, مۇنداي جايسىزدىققا جەرگىلىكتى اكىمدىككە قاراستى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى مەكەمەسى جول بەرمەۋگە ءتيىس ەمەس پە؟ تۇرعىنداردىڭ جايلى ءارى قاۋىپسىز ورتادا ءومىر سۇرۋىنە اتالعان مەكەمە قارايلاسۋى كەرەك. الايدا قازىر ەلدەگى كەيبىر اۋلا, تۇرعىن ۇيلەردەگى جايسىزدىققا قاراپ, كوممۋنالدىق شارۋشىلىق ماسەلەسى اقساپ تۇرعانىن ۇعىنۋ قيىن ەمەس. سوندا قالاي؟ بىرنەشە شاڭىراققا ورتاق كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردە, قالا بەردى شاعىن عانا اۋلادا ءتارتىپ ورناتۋ مۇمكىن ەمەس پە؟ ارينە, جوق. ءتارتىپ ورناتۋعا بولادى. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسىندا 10 جىلعا جەتاعابىل تاجىريبەسى بار مامان رەتىندە كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردەگى بەيبەرەكەتسىزدىكتى رەتتەۋگە قاتىستى ساۋالدارعا تۇشىمدى جاۋاپ بەرۋگە تىرىسىپ كورەيىن.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە ەل ەگەمەندىگىن العاننان كەيىنگى 32 جىلدا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جولعا قويۋعا اسا الاڭداماعانىمىزدان تۋىنداپ وتىر. كەيىنىرەك شەگىنسەك, 1996-1997 جىلدارى ازاماتتارعا ءوز پاتەرلەرىن تەگىن جەكەشەلەندىرۋگە مۇمكىندىك بەرىلدى. سول تۇستا رەفورما قابىلدانىپ, ءۇي باسقارۋشىلارىنىڭ ورنىنا پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى قۇرىلدى. قىزمەت كورسەتەتىن كوممۋنالدىق كاسىپورىندار جەكەشەلەندىردى. وسىمەن ءبىتتى. ادەتتەگىدەي, جوبانىڭ فورماسىنا ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, مازمۇنى نازاردان تىس قالادى. وسى سالادا جۇيەلى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قالىپتاسپاعانىنا دالەل رەتىندە بىرنەشە فاكتى كەلتىرگەنىم دۇرىس بولار. بىرىنشىدەن, زاڭنامادا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ ناقتى انىقتاماسى جوق. ەكىنشىدەن, ەلدەگى كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ناقتى سانىن ەشكىم دالمە-ءدال بىلمەيدى. سول ۇيلەردىڭ سانى قالالىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسەبىمەن بىردەي قابىسسا مەيلى عوي. بىراق ءبىر ورگاننىڭ اقپاراتى بويىنشا ەلدەگى كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ سانى 55-60 مىڭ بولسا, ەكىنشىسى 120-130 مىڭ دەيدى. ۇشىنشىسىنەن, ءتىپتى, 165-185 مىڭ تۇرعىن ءۇي بار ەكەنىن بىلەمىز. مەنىڭشە, وسى باعىتتاعى جۇمىستىڭ «جۇيەلىلىگىن» وسىدان-اق اڭعارا بەرسەڭىزدەر بولادى. ۇشىنشىدەن, ەستە بولسا كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قالانى اباتتاندىرۋعا قاتىستى 60-قا جۋىق ەرەجە بەكىتكەن. وندا ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋدان باستاپ, ءۇي جانۋارلارىن اسىراۋعا, كوشەنى جارىقتاندىرۋعا, كوپىر, وتكەلدەر سالۋ جانە ونى پايدالانۋعا قاتىستى تاعىسىن تاعى باسقا دا ەرەجەلەر بار ەدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭدى قاراپ وتىرىپ, «وبلىس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا, استانا اكىمدىگىنىڭ قۇزىرەتi» تۋرالى تەك ءۇش ەرەجە تاپتىم. ونىڭ ىشىندە قالالار مەن ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, كۇتىپ-ۇستاۋ جانە قورعاۋ, ءۇي جانۋارلارىن ۇستاۋعا جانە سەرۋەندەتۋگە قاتىستى ەرەجەلەر قامتىلعان. بولدى. ارينە, مۇندا جىلىتۋ ماۋسىمىنا قاتىستى ەرەجە دە بار. سەبەبى جىلىتۋ ماۋسىمىنا قالاساڭ دا, قالاماساڭ دا قامدانۋ كەرەك. ءبىزدىڭ كليماتىمىز قالاي دەگەنمەن وسىعان ماجبۇرلەيدى. وكىنىشكە قاراي, باسشىلار جىل سايىن جازدان كەيىن سۇرەڭسىز كۇز, ءىزىن الا قىتىمىر قىس كەلەتىنىن ءجيى ۇمىتادى. سوزىمىزگە دالەل ايتار بولساق, الىسقا ۇزاماي-اق ەكىباستۇزداعى وقيعا ويعا ورالادى.
مەنىڭشە, تۇرعىن ءۇي قورىن باسقارۋدىڭ, كوممۋنالدىق جەلىلەردى پايدالانۋدىڭ قالىپتى, نارىقتىق تەتىكتەرىن ازىرلەۋ قاجەت. بارلىق شىعىندى پاتەر يەسى تولەۋى كەرەك. ەگەر جاعدايى كەلسە ءوزى, مۇمكىندىگى بولماسا مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن, ارينە. تاريفتەر كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي مەن كوممۋنالدىق جەلىلەردى كۇتىپ ۇستاۋعا جانە كۇردەلى جوندەۋدىڭ شىعىنىن جابۋعا جەتكىلىكتى بولۋعا ءتيىس. بىلە بىلسەڭىزدەر, پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆى گەرمانيا تاجىريبەسىنەن الىندى. 1994-1995 جىلدىڭ قىسىندا جەزقازعان قالاسىندا العاش رەت قاناتقاقتى رەجىمدە ەنگىزىلە باستادى. ءارى بۇل وتە دۇرىس, ۇتىمدى شەشىم بولدى. پيك – كوندومينيۋم وبەكتىسىنىڭ ورتاق مۇلكىن بىرلەسىپ باسقارۋ ءۇشىن ءۇي-جايلاردىڭ يەلەرى قۇراتىن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم. وسى تۇستا ء«بىر ءۇي – ءبىر كوندومينيۋم – ءبىر پيك» قاعيداسى باسشىلىققا الىندى. شىن مانىسىندە, پيك قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتپەن اينالىسپاۋى كەرەك ەدى. بىراق كەيىن, ادەتتەگىدەي, بىزدە ۇعىمدار وزگەردى. پيك قازىقتاي قاعىلعان قاعيدادان اجىراپ, قاراپايىم شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەرگە اينالدى. بۇل, ارينە, دۇرىس بولمادى. پيك-تە, اسىرەسە, پاتەرى از ۇيلەردى باسقاراتىن پيك-تە ءۇيدى كۇتىپ ۇستاۋعا جينالاتىن قارجىنى ايتپاعاندا, باسشى, ەسەپشى ءتىپتى بىرەر جۇمىسشىنىڭ جالاقىسىنا اقشا جەتپەدى. ال جوسپار بويىنشا جۇمىستى مۇلدە باسقا باعىتتا ۇيلەستىرۋ قاجەت ەدى. بىرىنشىدەن, ءۇيدى پايدالانۋ تۋرالى بىرىڭعاي تۇسىنىك بار. بۇل ۇعىمعا ءۇيدى باسقارۋ, ءۇيدى كۇتىپ ۇستاۋ كىرەدى. ءۇيدى كۇتىپ ۇستاۋدىڭ ءوزى ەكىگە بولىنەدى. اۋەلى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ (قۇبىرلاردى اعىمداعى جوندەۋ, جارىقتاندىرۋ, شامداردى اۋىستىرۋ جانە باسقا دا شارۋالار) جانە سانيتارلىق-گيگيەنالىق كۇتىم ء(ۇيدىڭ باسپالداعىنان باستاپ جيىستىرۋ, دەزينفەكتسيالاۋ). سونداي-اق ءۇيدى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ دە وسى قاتاردان شىقپاۋى قاجەت. كۇردەلى جوندەۋ قاتاڭ بەلگىلەنگەن مەرزىمدە, مىسالى, 25 جىلدا ءبىر رەت جوسپارلى تۇردە ىسكە اسۋى كەرەك. تاعى كەيىن شەگىنسەك, سونىمەن بىزدە كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى كۇتىپ ۇستاۋ ءۇشىن ءار ۇيدە باسقارۋدىڭ قوعامدىق ورگانى – پيك قۇرىلادى.
مەن پيك تۋرالى ايتقاندا, كادىمگى كەز كەلگەن وقۋ ورنىنداعى جاتاقحانالاردىڭ ستۋدەنتتىك كەڭەسىن ءجيى مىسالعا الامىن. ستۋدەنتتىك كەڭەس ىشكى ءتارتىپ ەرەجەلەردى ازىرلەۋگە جانە ساقتاۋعا جاۋاپتى. بولدى. ستۋدەنتتىك كەڭەس سۇرىلگەن-ب ۇلىنگەندى جوندەۋمەن نەمەسە باسقا شارۋاشىلىق ىستەرمەن اينالىسقان جوق. پيك-تە سول ستۋدەنتتىك كەڭەس سياقتى بولۋى كەرەك ەدى. پيك-تەر كونكۋرستىق نەگىزدە ءۇيدى باسقارۋ ءۇشىن كاسىبي باسقارۋشى كومپانيانى تارتا الادى. ارينە, باسقارۋشى كومپانيانىڭ قىزمەتى ليتسەنزيالانۋى كەرەك. ويتكەنى ونىڭ جۇمىسى ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋمەن بايلانىستى. سول سەبەپتى دە مۇندا ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن ماماندار جۇمىس ىستەۋى قاجەت. كەز كەلگەن ادام كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي سەكىلدى كۇردەلى تەحنولوگيالىق وبەكتىنى باسقارا المايدى. وسى مەزەتتە كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە كولىكتى باسقارۋ ءۇشىن كىم جانە قالاي رۇقسات بەرەتىنىن ەسكە تۇسىرەيىك. مۇنى جىلىكتەپ جاتپاي-اق قويالىق. قىسقاسى, كولىك باسقارۋ قۇقىعىنا يە بولۋ استە وڭاي ەمەس. شىنتۋايتىندا, كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ شارۋاسى دا اۆتوموبيلدەن كەم ەمەس, كۇردەلى. سوسىن پيك-تە ءۇيدى باسقارۋشى كومپانيا تەحنيكالىق, سانيتارلىق-گيگيەنالىق كۇتىپ-ۇستاۋ جانە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن مەردىگەر سەرۆيستىك كومپانيالارمەن شارت جاساسادى.
جوعارىدا كورسەتكەن ۇسىنىستاردىڭ بارلىعىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بىزگە «كوممۋنالدىق جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» جانە «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» ەكى زاڭ قاجەت دەپ ويلايمىن. بۇل جاڭا زاڭ بولۋى كەرەك. ەسكى زاڭدى توقسان رەت قايتا جازۋدىڭ جانە ەسكىنىڭ قاعيدالارىن جاڭا زاڭعا كوشىرىپ اكەلۋدىڭ قاجەتى جوق. ەڭ باستىسى, بۇل زاڭدار پاتەر يەلەرىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. زاڭ بارشاعا, سونىڭ ىشىندە تۇرعىندارعا قويىلاتىن تالاپتارعا كەلگەندە دە قاتاڭ بولۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىن. سوندا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنداعى ماسەلەلەر بىرىزدىلەنەدى.
تولەۋتاي راحىمبەكوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
قۇرىلىس ماگيسترى
