جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات: باسىم باعىتتار

جالپى, ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق جۇيەمىزدە شەشىمىن تاپپاعان جانە تۋىنداپ جاتقان ماسەلەلەر وتە كوپ جانە ولاردىڭ بارلىعى جەدەل شەشۋدى تالاپ ەتەدى. ساراپشىلار ۇكىمەت ستراتەگيالىق باعىتتاردى تاڭداي ءبىلۋى كەرەك, ونىڭ شەشىمى تەز مۋلتيپليكاتيۆتى ناتيجە بەرە الادى جانە حالىق اراسىندا ارقاشان تانىمال بولا بەرمەۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرگە كوبىرەك باسىمدىق بەرىپ ءجۇر.

مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ ەكونوميكالىق كەڭىستىگىندە وقشاۋ, وزىق ويىمەن تانىلىپ جۇرگەن تانىمال ەكونوميستەرمەن قاتار جاس ساراپشىلاردى دا اشىق اڭگىمەگە شاقىرىپ, جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارى تۋرالى پىكىرىن بىلدىك.

ماعبات سپانوۆ,
ەكونوميست-ساراپشى:

– تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىزجىلدىق تاريحىندا قازاقستان كوپتەگەن ەل ءۇشىن عاسىرلارعا سوزىل­عان جولدان ءوتتى. بۇل كەزەڭدە باس اينال­دىرعان تابىس تا, جىلدام قۇلدىراۋ دا بولدى. 2014 جىلى الەمدە جاڭا گەو­ەكو­نو­ميكالىق جانە گەوساياسي جاعدايلار پايدا بولدى. سول 2014 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن ورتاشا ءوسۋ 2-4 پايىز دەڭگەيىندە بولاتىن. بۇل ءىجو ءوسىمىنىڭ تومەندىگىنە دە بايلانىستى. ياعني ەلىمىز 2022 جىلعا دەيىن سەگىز جىل بويى تولەم بالانسىنىڭ تەرىس سالدوسىندا تۇردى. دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جىلدىق ءوسىم كەم دەگەندە 5-7 پايىز بولۋى كەرەك ەدى. امەريكانىڭ Global Finance Magazine باسىلىمى 185 مەملەكەتتى قامتيتىن الەمدەگى ەڭ باي ەلدەردىڭ رەيتينگىن (The Richest Countries in the World) قۇراستىردى. قازاقستان بۇل رەيتينگتە 50-ورىنعا تۇراقتادى. تۇرىكمەنستان 77-ورىنعا جايعاستى. بۇل ءتىزىم دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ مالىمەتتەرى نەگىزىندە جاسالعان. حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ سالىستىرمالى قۇنى مەن ەلدەردەگى ينفلياتسيا دەڭگەيىن ەسكەرە وتىرىپ, جان باسىنا شاققانداعى ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ پاريتەتى ەسكەرىلگەن. ۇكىمەت ۇنەمى ۇلتتىق مۇناي قورىنان قارىز الۋعا ءماجبۇر بولدى. سونىڭ كەسىرىنەن قورداعى قاراجات سوڭعى بىرنەشە جىلدا 75 ميلليارد دوللاردان 57 ميلليارد دوللارعا دەيىن تومەندەدى.

– بۇل رەتتە الەمدىك شيكىزات نارىعى ءوسۋ دينا­ميكاسىن كورسەتتى جانە سىرتقى ساۋدا با­لانسى ارقاشان وڭ بولدى عوي.

– ماكروەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-ساياسي رەفورمالاردى باسقارۋدىڭ جەتكى­لىك­سىزدىگى مەن تيىمسىزدىگىنەن ستاتيستيكا ەكونو­مي­كانىڭ قيسىق ايناسى قىزمەتىن اتقاردى. باسشىلىق ءتيىمدى دەرەكتەردى ۇكىمەت نازارىنا ۇسىنۋمەن شەكتەلدى. ناتيجەسىندە, ەكو­نو­ميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي لاند­شافتتىڭ ۇزىك-ۇزىك وزگەرىستەرى, تەك وزىق كو­رىنىس­تەردى الدىڭعى پلاندا كورسەتۋ ەكونو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرگە باقى­لاۋ­دىڭ مۇم­كىن­دىگىن شەكتەپ تاستادى. مۇنىڭ جالعاسى ور­تالىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدەگى ءساتسىز تا­عايىنداۋلارمەن ۋشىعا ءتۇستى.

– ءۇش جىلدا پرەزيدەنتكە اتقارىلعان جۇمىستار مەن قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەردىڭ ارالىق ناتيجەلەرى تۋرالى ەسەپ بەرىلۋى كەرەك. بۇعان ەكونوميكا دايىن با؟

– پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن كادرلىق شەشىمدەر دە قاجەت. ء«ىس تەتىگىن كادر شەشەدى» دەگەن ستاليندىك قاعيدا ءالى وزەكتىلىگىن جويعان جوق. سىننان وتپەگەن, ىسىلماعان تۇلعالارعا رەفورمانىڭ تىزگىنىن بەرۋ رەفورما يدەيالارىن كومەسكىلەندىرەدى.

مەن رەتى كەلگەندە قىسقا مەرزىمدە بەلگىلى ءبىر جە­تىستىككە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كون­تسەپتسيانى ۇسىنعىم كەلەدى. مۇنى ازىرگە دامۋ­عا جەتەلەيتىن ءۇش باعىت دەپ اتاعىم كەلىپ وتىر. اتى ايتىپ تۇرعانداي ول 3 نەگىزگى باعىتتى قامتيدى:

ەڭ الدىمەن, الداعى بىرنەشە جىل ىشىندە وبلىس جانە اۋدان دەڭگەيىندە اكىمدەردى سايلاۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. بۇل مىندەتتىڭ وڭ شەشىم تابۋى قاڭتار وقيعاسىنىڭ قايتالانباۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

قاسىرەتتى قاڭتار كەزىندە حالىقتىڭ تىلىندە سويلەي الاتىن تۇلعالاردىڭ كەمشىندىگى باي­قالىپ قالدى. بىزگە كولەڭكەدە, جايلى كابي­نەت­تەرىندە وتىرىپ, بۇلبۇلشا سايرايتىن مەملەكەتشىل قىزمەتكەرلەر ەمەس, حالىقشىل تۇلعالار كەرەك. ەگەر وسى باعىتتى العا جىل­جىت­ساق, بيلىك پەن قوعام اراسىندا كەرۋلى تۇرعان پەردە جويىلاتىن ەدى.

ەكىنشىدەن, ءۇش باعىت بويىنشا باسشىلاردى تاعايىنداۋدى قايتا فورماتتاۋ كەرەك. پارلامەنت ارقىلى پارلامەنتتىك باقىلاۋدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ سوت شەشىمدەرىنە, اسىرەسە, ەكونوميكالىق قىلمىستار مەن رەيدەر­­لىك­كە قاتىستى ىستەرگە ارالاسپاۋىن قامتا­ما­سىز ەتەتىن سوت جۇيەسى قۇرىلسىن.

 پارلامەنتتiڭ نەگiزگi قىزمەتi زاڭ شىعارۋ ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭداردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مiندەتتi باس پروكۋروردى تاعايىنداۋ وكiلدi ورگاننىڭ تومەنگi پالاتاسىندا جۇزەگە اسىرىلسىن.

ء ارى قاراي ۇكىمەت ۇسىنعان ەل بيۋدجەتى پارلامەنت ارقىلى بەكىتىلەدى جانە تۇزەتىلەدى. وسىعان سايكەس بيۋدجەتتىڭ ساپالى جانە دۇرىس اتقارىلۋىن باقىلاۋدى ءوزى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىس. دەمەك, جوعارعى ەسەپ پالاتاسىنىڭ توراعاسىن تاعايىنداۋ سەنات پەن ءماجىلىستىڭ بىرلەسكەن شەشىمىنىڭ قۇزىرەتىنە اينالۋعا ءتيىس. سوندا بيۋدجەت سومالارى مەن ستراتە­گيا­­لىق باعدارلامالاردىڭ ينديكاتيۆتىك كور­سەتكىشتەرىن ۇنەمى زاڭسىز تۇزەتۋ مۇمكىندىگى الى­نىپ تاستالادى. بۇل ۇكىمەتتىڭ بيۋدجەتتىك باع­دارلامالاردى جوسپارلاۋ جانە ىسكە اسىرۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار مەن پارتيالار الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرادى.

ۇشىنشىدەن, سوڭعى ون جىلدا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ دەربەس ورگانىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنە قاراماستان, مەملەكەتتىك قىز­مەت­شىلەردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەي قالدى. بۇل – ولاردىڭ حالىقپەن جانە ەل ازاماتتارىمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەي الماۋىنىڭ ناتيجەسى. وسىعان بايلانىستى بىزگە ونى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعى مەن باقىلاۋىنا قايتارۋ كەرەك سياقتى.

تورتىنشىدەن, قازاقستان وبلىسىنىڭ نو­مىر­لەن­ۋىن وزگەرتۋگە جانە ەڭ الدىمەن, رەسەي­مەن بايلانىستى +7 سانىنان باس تارتۋعا بايلانىس­تى راسىمدەردى ىسكە قوسۋ.

– ءسىز جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە ەكونوميكالىق سالادا اسا كۇردەلى شەشىم­دەر­دى قابىلداۋ حالىقتىڭ ەس جيىپ الۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتىڭىز. وسىنى تا­راتىپ بەرىڭىزشى. ءبىزدىڭ ەكونوميكا ءسىز ايتىپ وتىرعان «شوك تەراپياسىن» كوتەرە الا ما؟

– ۇلتتىق جانە ايماقتىق دامۋدى تەڭەستىرۋ, سالىق كودەكسىن سالىقتاردىڭ ءوزىن جانە سا­لىق سالىناتىن بازانى ۇلعايتۋ باعىتىن وزگەرۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن, ءونىمدى ءبولۋ تۋرا­لى كەلى­سىم بويىنشا كەلىسىمگە وتىرعان كوم­پا­نيا­لاردىڭ سالىقتارىن قايتا قاراۋ ماسە­لەسىن قاراستىرۋ قاجەت. سونداي-اق ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور جۇمىسشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەرۋگە موراتوري جاريالايتىن كەز كەلدى. نارىق مۇمكىندىگى كوتەرە المايتىن قارجىدان بەلى قايىسا باستادى. ۇكىمەت ەلدىڭ دامۋىنا جول اشاتىن تەتىكتەردى ينۆەستورلار ەمەس, الەۋمەتتىك باعدارلامالار ارقىلى شەشكىسى كەلدى. ەكونوميكالىق ماسە­لە­لەردى ايلىق جالاقىنى كوتەرۋ نەمەسە دەمەۋ قارجى ارقىلى شەشۋ دوتاتسياعا تاۋەلدى وبلىستاردىڭ قاتارىن كوبەيتتى. جيىرما وبلىس اراسىنان 4 دونور ايماقتىڭ شىعۋى – وسى كۇنگە دەيىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەكونو­مي­كا­لىق ساياساتىمىزدىڭ «جەمىسى». بىزگە دامۋ ءۇشىن دونور ايماقتاردىڭ قاتارىن 12-گە جەتكەرۋ كەرەك. باسقاشا جاعدايداعى ۇستانىمدار – كوبىك اڭگىمە. سوندىقتان سالىق جۇيەسىندە وسى باعىتتا قوزعالۋىمىز قاجەت.

اۋىل شارۋاشىلىعىنا قارجى بولىنبەدى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. بىراق ناتيجە از. اگروسەكتوردىڭ تيىمدىلىگى تومەندەپ بارادى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى ۋىسىمىزدان شىعىپ كەتتى. استىق, ەت جانە باسقا دا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا تاريحي ۇستەمدىك ەتكەن نارىقتارداعى پوزيتسيالارىمىزدى جوعالتا باستادىق. ورتالىق ازيا, اۋعانستان قازىر باسقا نارىقتارعا كوز سالا باستادى.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ەكونومي­كا­لىق رەفورمالاردا جەتىستىككە جەتكەن كەز كەلگەن مەملەكەت, ەڭ الدىمەن, اۋىل شارۋا­شى­لىعىنداعى رەفورمالاردان كەيىن تابىسقا كەنەلدى.

 ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا, سوڭعى جيىرما جىلداعى كاپيتالدىڭ كولەڭكەلى ەكسپورتى شامامەن ەكى ءجۇز ميلليارد دوللاردى قۇ­رادى, بۇل – وتىز جىلداعى قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالىنعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارعا تەڭ. بۇل ءوز ازاماتتارىنىڭ ينۆەستيتسياسىنىڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيا رەتىندە قورعالماعانىن عانا دالەلدەيدى. سوندىقتان شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلار كەڭەسىن بىرىكتىرۋدەن باس­تاپ, وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن تەڭەستىرۋ قاجەت.

بيۋدجەتكە ەڭ كوپ كىرىس اكەلەتىن ستراتە­گيا­لىق سەكتورلاردا (تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى) قابىلدانعان شەشىمدەرگە ىقپال ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتكە تيەسىلى اكتسيالاردىڭ باقىلاۋ پاكەتىن ساقتاۋ قاجەت.

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە بەكىتىلگەن ترانس­­فەرتتى (8 ملرد اقش دوللارى) قوس­پا­عان­دا, ۇلتتىق قور قاراجاتىن بيۋدجەت تاپ­شى­لىعىن جابۋعا پايدالانۋعا زاڭنامالىق تۇردە تىيىم سالىنسىن. بۇل قوردى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن ساقتاپ, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋىنا توسقاۋىل قويادى.

2008 جىلى ۇلتتىق مۇناي قورىنان ەكونو­مي­كالىق داعدارىسقا قارسى تۇرۋعا 10 ميلليارد دوللار ءبولىندى, وعان قوسا بيۋدجەتتى قايتا ءبولۋ ارقىلى قوسىمشا 10 ميلليارد دوللار تابىلدى, بارلىعى 20 ميللياردقا جۋىق دوللار ءبولىندى. 2008 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى شامامەن 100 ميلليارد دوللاردى قۇراپ, ءوسىم 1,2 پايىز دەڭگەيىندە تىركەلدى, بۇل وسى ين­ۆەس­تيتسيالاردىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتەدى. ەكو­نو­ميكالىق تاجىريبەدە, مىسالى, ءىجو-ءنىڭ 1 پايىزعا ءوسۋى توقىراۋ دەپ تانىلادى. ال مۇندا ءىجو-گە قاتىستى شامامەن 20 پايىز ين­ۆەستيتسيالاردىڭ اراقاتىناسى 0,1 پايىز ناقتى ءوسىم بەردى, بۇل دا جوعارىدا ايتىپ كەت­كەن توقىراۋلىق كورسەتكىشتىڭ ىقپالىنان الىستاپ كەتپەي تۇر.

دوسجان التاي,
ەكونوميست-ساراپشى:

– 19 ساۋىردە پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەس وتكىزدى. «رەفورمالاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – حالىقتىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ. ول ءۇشىن تۇرعىنداردىڭ تابىسىن كوبەيتۋ كەرەك. جايلى ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساپ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. سونىمەن قاتار مۇناي جانە گاز ءوندى­رۋ­شى ەل رەتىندە جاڭا گەوەكونوميكالىق جاع­داي­عا بەيىمدەلۋىمىز قاجەتتىگىن اشىپ ايتتى. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ – ۋاقىت تالابى ءارى ستراتەگيالىق مىندەت. بىراق ىسىمىزدەن ءسوزىمىز كوپ بولىپ تۇر. دەرەۋ ىسكە كوشپەسەك, الەمدىك باسەكەدە شاڭ قاۋىپ قالۋىمىز دا ابدەن مۇمكىن.

پرەزيدەنت شىن مانىندە وتە تىڭ جانە وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. حالىقتىڭ تابىس كولەمىنىڭ تومەن جانە ونى ينفلياتسيا جەپ قويىپ جاتقانىن باسا ايتىپ, ۇكىمەت جۇمىسىنا كوڭىلى تولماعانىن اڭعارتتى. ەلى­مىز­دە بولىپ جاتقان الەۋمەتتىك جانە ەكونو­مي­كالىق قادامدار سوڭعى كەزدە حالىقتىڭ دا كوڭىلىنەن شىعىپ جاتقان جوق دەپ ايتساق, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز.

بىلتىر ەكونوميكا, ياعني ءىجو 3,2 پايىزعا ءوستى. كورسەتكىش جامان ەمەس. اسىرەسە, اينالامىزدا بولىپ جاتقان گەوساياسي تۇراقسىزدىق پەن ساۋدا بايلانىستاردىڭ كۇرت وزگەرۋى جاعدايىندا. بىراق ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ءبىز سياقتى دامۋشى مەملەكەت ءىجو-ءسى جىلىنا 5-6 پايىزدىق وسىمنەن تۇسپەگەن ءجون دەپ كەڭەس بەرەدى. ەكىنشىدەن, حالىقتىڭ قارىزى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. تۇرعىندار تابىسىنىڭ 50 پايىزدان كوبىن ازىق-ت ۇلىككە جۇمساسا, كەيبىرەۋلەرى ونى كرەديتكە راسىمدەپ ءجۇر. كەدەيلەردىڭ دە ۇلەسى ءوسىپ كەلەدى. ەگەر جۇمىسسىزدىقتىڭ رەسمي كورسەتكىشى 4,9 پايىز بولسا, ايماق اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى اركەلكى.

– قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى ءوسىمى تۋرالى بيلىك, ەكونوميستەر, عالىمدار تاراپىنان كوپتەگەن ۇسىنىس ايتىلدى جانە ايتىلىپ تا كەلەدى. ءسىزدىڭ ۇسىنىسىڭىزدىڭ ەرەكشەلىگى نە؟

– ءبىز مىسالى ءىجو-ءنى ەكە ەسە ۇلعايتامىز دەگەن جوسپاردى ۇمىتىپ كەتكەن سياقتىمىز. سەبەبى سوڭعى ون جىلدا قازاقستان ەكونوميكاسى ۇزاق ستاگناتسياعا كەتتى. 2013 جىلدىڭ ءىجو-سىنە جەتە الماي كەلەمىز. پرەزيدەنتىمىز ايتىپ وتكەندەي, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولىنەتىن كومەك ءوز پايداسىن الىپ كەلمەدى. الەمدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماڭىزدىلىعى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. كەشەندى دامۋ تەتىكتەرىن قايتا قاراستىرۋىمىز كەرەك, ويتكەنى سۋبسيديالار ءوز ماقساتىنا جەتپەي, وڭ ناتيجە بەرمەي جاتىر.

مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ورنى تىم كوپ. ەكونوميكانى مەملەكەتتىڭ ىقپالىنان تازارتۋ تىم كەش باستالدى, باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. ەكىباستۇزداعى جىلۋ ورتالىقتارىنداعى جاعداي بۇل ۇدەرىستى كەرى شەگىندىرىپ جىبەر­گەن­دەي. ەلدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدى نىساندارىن باسقارۋعا العان وليگارحتار ءۇمىتتى اقتامادى. بۇل – 1990 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وتكەن جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىنىڭ كەرى سالدارى. بۇعان قوسا مەملەكەت باعدارلامالارى ءھام دەمەۋقارجىلارى ارقىلى نارىقتىڭ بەتالىسىن كەرى بۇرىپ جىبەردى. بىزگە ەكونوميكالىق ساياساتتى قايتا قاراپ, كەمشىلىكتەردەن ساباق الۋدان وزگە جول جوق.

«سامۇرىق-قازىنا» قورىنداعى سترا­تەگيا­لىق ماڭىزى جوق كاسىپورىنداردى جەكە وتاندىق كاسىپكەرلەرگە بەرۋ كەرەك. ياعني شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جول اشۋ. كوپتەگەن ۇلتتىق جوبا بولدى, ءالى دە بار. ۇكىمەت قىرۋار قارجىنى سول ۇلتتىق جوبالارعا بولە­دى. ولاردىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىن, قان­داي ناتيجەگە جەتكەنىنە ۇكىمەت تاراپىنان باقىلاۋ از. مەملەكەت ەكونوميكادا تەك قاۋىپسىزدىك پەن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالالاردان باسقا سالالارعا ارالاسپاۋ كەرەك, جەكە سەكتورمەن مەملەكەت باسەكەلەس ەمەس, كەرىسىنشە ولارعا جاعداي جاساۋ كەرەك. تەمىرجول, كوپىر, مەكتەپ, بالاباقشا, تاسجول, قويما, تاعى سونداي سياقتى ينفراقۇرىلىمداردى سالۋمەن عانا اينالىسقانى ابزال.

ءۇشىنشى, ەلدەگى ايماقتاردىڭ بىركەلكى دامىماۋى. تۇركىستان وبلىسى – قازاقستانداعى جالپى ايماقتىق ءونىمى ء(جاو) بويىنشا ەڭ كەدەي ايماق. سونىمەن قاتار باي وبلىس پەن كەدەي وبلىستاردىڭ كىرىس دەڭگەيى جىلدان-جىلعا الشاقتاپ بارادى, باي ايماقتار ودان ءارى بايىپ, كەدەي وڭىرلەر ودان ءارى كەدەيلەنىپ جاتىر.

ءتورتىنشى, مەملەكەت مۇددەسىن تاباندىراق قورعاۋ. قازاقستان ەاەو-دا سوڭعى جىلدارى قاتتى زارداپ شەگىپ جاتىر. اسىرەسە, سولتۇستىكتەگى كورشىمىز سوعىس باستالعالى ودان ءارى ۇدەپ كەتتى. قازاق تاۋارلارىن نەگىزسىز شەكتەۋلەر ۇيرەنشىكتى ءۇردىس بولىپ قالدى. ونى ولار ساياسي قۇرال رەتىندە قولدانىپ كەلەدى. سول سەبەپتى, كەدەندىك باج سالىمداردى قازاقستان باسقا دا ەاەو مەملەكەتتەرىمەن قايتا قا­راۋ­دى كۇن تارتىبىنە قويۋ كەرەك. مىسالى, ەاەو كەدەندىك باج سالىمدارىنىڭ 85,32 پايىزى رەسەيگە كەتەدى. قازاقستانعا بار جوعى 7,11 پا­يىزى تۇسەدى. بۇل رەسەيدەن باسقا ەاەو-عا مۇشە وزگە ەلدەر ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما جانە ونى رەسەي مەن بەلارۋس 2022 جىلدىڭ 24 اقپانىن باستاپ جاڭا گەوساياسي جاعدايدى ەسكەرىپ, ستاندارتتاردى اۆتوماتتى تۇردە قايتا ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ادىستەمەلەردەن باس تارتىپ وتىر. ونىمەن قوسا, قازاقستان رەسەيلىكتەر ءۇشىن ءوز نارىعىمىزعا ەسىكتى ايقارا اشتىق, الايدا رەسەي ءوز نارىعىن قورعاۋ ماقساتىندا سانيتارلىق-ەپيدەميالىق جاعدايلاردى العا تارتىپ, تاۋارلارىمىزدى شەكتەپ تاستاپ جۇرە بەرەتىنى قالىپتى جاعدايعا اينالدى. مۇنى قايتا قاراپ, ىشكى نارىعىمىزدى قور­عاپ, ءوز وندىرۋشىلەرىمىزدى تۇستىك كورشىمىز جاساپ جاتقان دەمپينگتىك قادامداردان ساق­تا­ۋىمىز كەرەك. قورىتىندىلاي كەلە, قازاق­­ستان ەكونوميكاسىنا كىشىگىرىم شولۋ جاساپ, ءوز ۇسىنىستارىمىزدى جازدىق. سونىمەن قاتار سىرتتان كەلەتىن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىنا, اۆتوكولىكتەرگە سالىنىپ جاتقان ءوتىل الىمدار مەن باسقا دا الىمداردىڭ ەل ەكونوميكاسى مەن تۇرعىنداردىڭ تابىسىنا كەلتىرىپ جاتقان زيانى تۋرالى دا اتاپ وتسە بولادى. نەمەسە سىرتقا شىعاتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىسىن كۇردەلەندىرىپ, قوسىمشا قۇن قوسىپ ساتۋ ماسەلەلەرى. تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – گاز وندىرىسىنە جاڭا دەم بەرۋ. ونداعان جىل گاز ءوندىرىسى دامىماي, مۇناي ءوندىرىسىنىڭ كو­لەڭ­كە­سىندە كەلدى. اينالامىزدا ورىن العان گەوساياسي جاعدايدىڭ كۇرت وزگەرۋىنىڭ سەبەبىنەن, گاز ءوندىرىسىن دامىتىپ, جاڭا مۇناي-گاز كەن ورىن­دارىن تابۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. ۇكىمەتكە, وتىز جىلدا ەكو­نوميكادا جاسالعان قاتە-كەمشىلىكتەرىمىزدى ەسكەرىپ, تەك كىشىگىرىم توپتىڭ مۇددەسىن ەمەس, مەم­لەكەت مۇددەسىن ەسكەرەتىن كەز كەلدى دەپ ايت­قىمىز كەلەدى.

قۋانىشبەك دۇيسەنوۆ,
ساراپشى:

– قازاقستانداعى ەكونوميكالىق رەفورمالار قازىرگى وزگەرمەلى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ بىرنەشە سالالارىن قامتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ونىڭ ىشىندە, ەڭ ءبىرىنشىسى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنداعى ەكونوميكالىق رەفورما. مەنىڭ ۇسىنىسىمىزداعى رەفورمانىڭ ەرەكشەلىگى بۇل ءبىرىنشى رەتتە جەكە فەرمەرلىكتى دامىتۋعا جانە تارتىمدى ەتۋگە مۇمكىندىكتەر جاساۋ. كوپ جاعدايدا ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا, وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعى بولسىن جارامدى جەرلەر ءتيىمسىز بولىنگەن نەمەسە ءىرى جەر يەلەرىنىڭ مەنشىكتەرىندە تولىققاندى قولدانىلماي قالۋدا. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى 49 جىلعا جالعا الىنعان جەرلەردىڭ ءالى دە قولدانىسسىز بوس جاتقاندارى قانشاما. تاۋەكەلى كوپ اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەزىندە كاسىپ باستاپ, كەپىلدىك رەتىندە جەرلەرىن قو­يىپ, ارتىنان فەرمەرلىكتەن تۇسكەن تابىس قارىزدى جابۋعا جەتپەگەن سوڭ, ەكىنشى دەڭ­گەي­لى بانكتەردىڭ ەسەبىنە كەتكەن بوس جەرلەر قانشاما. ارينە, سوڭعى جىلدارى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بۇل ماسەلە كوتەرىلىپ, كەيبىر بوس جەرلەردى مەملەكەت قايتارىپ الىپ جاتىر.

– جەكە وتباسىلىق نەمەسە جەكە سەرىك­تەس­تىك نەگىزىندە قۇرىلعان قاراپايىم فەرمەرلەرگە ءۇشىن بۇل جەرلەر قول جەتىمدى مە؟

– اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءىرى جەر يەلەرىنىڭ كەيبىر ونىمدەر بويىنشا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مونوپوليست, وليگوپوليستىك سيپاتقا يە بولۋى, قازاقستان ءۇشىن وزەكتى وسى سالانىڭ كەشەندى رەفورمالار تالاپ ەتەتىندىگىن كورسەتەدى. جەردى ءتيىمدى بولۋمەن قاتار, فەرمەرلەردى وقىتۋ, ماركەتينگتىك قامتاماسىز ەتۋ, لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى رەتتەۋگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بەرۋى قاجەت. ايتىلعاندى اشا تۇسەتىن بولساق, فەرمەرلەردى وقىتىپ, ءتيىمدى ءارى تابىستى فەرمەرلىك كاسىپتى جۇرگىزۋدى ۇيرەتۋگە بولادى. ماركەتينگتىك قولداۋ مەن لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى رەت­تەۋ, بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرەتىن ءونىمدى تابىستى باعادا, تۇپكى تۇتىنۋشىعا جەت­كى­زۋ ءۇشىن, وعان جىلجىتۋ جانە وتكىزۋ ءۇر­دىسىن رەتتەۋ ءۇشىن ماڭىزدى. بۇل ايتىلىپ وتىرعان تۇجىرىم جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, تايۆان مەملەكەتتەرىنىڭ العاشقى تاۋەلسىزدىك نەمەسە سوعىستان كەيىنگى ىسكە اسىرعان رەفورمالارى بولدى. ناتيجەسىندە, بۇل ەلدەگى جەردى ءتيىمدى يگەرۋگە قول جەتكىزگەن فەرمەرلەر ۋاقىت وتە كەلە, مەملەكەتتەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىز­دى­گىنە كە­پىلدىك جاساپ, ارتىلعان اق­شا­سىن وڭدەۋ­شى كا­سىپورىن رەتىندە دامۋعا پلاتفورما قۇرىپ بەردى.

بالكىم, بۇل ۇسىنىس بويىنشا كۇمان تۋىندايتىن شىعار, بىزدەگى جانە سول ەلدەردەگى ادام سانىنا بايلانىستى. الايدا ول ەلدەر وسىنداي رەفورما جاساعان كەزدە ادام سانى ەلەۋلى ءرول اتقاراتىن. ال قازىرگى جاڭا تەحنولوگيالىق زاماندا مال باعۋ بولسىن, وسىمدىك ءوسىرۋ شارۋاشىلىعى بولسىن كوپ ادامنىڭ ارەكەتىن تالاپ ەتپەي, كەشەندى باسقارۋ ادىستەرىن بەرە الادى. سايكەسىنشە, وسى باعىتتاعى ءتيىمدى رەفورمالار اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتى بويىنشا ءبىلىم الىپ جۇرگەن قانشاما مامانداردى وقۋ اياقتاعان سوڭ, وزگە سالاعا كەتپەي, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىتۋعا ۇلەس قوسۋ ءۇشىن ماڭىزدى. كەلەسى ماسەلە, ونەركاسىپ ورىندارىنىڭ ۇلتتىق مۇددەگە, ياعني مەملەكەتتىك دامۋ پرينتسيپىنە سايكەس قۇرىلماۋى. كەڭەستىك يندۋستريالاندىرۋدان قالعان كاسىپورىندار قازىرگى ۋاقىتتا نە جويىلىپ, نە سوڭعى دەمىمەن ارەكەت ەتىپ جاتىر. شيكىزات بەرەتىن كەن ورىندارىنىڭ ونىمدەرى ەكسپورتقا باعىتتالعان. جارايدى, بۇل جاقتاردا مەملەكەت پەن ءىرى شەتەلدىك كاسىپورىندار اراسىندا بولعان كەلىسىمدەرگە بايلانىستى رەفورما جاساۋ كۇردەلىلىگى بار. دەگەنمەن الەۋەتتى تۇرعىدا ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جانە شەتەلدىك نارىققا شىعۋعا باعىتتالعان جەڭىل ونەركاسىپ ورىن­­دار­دىڭ ۇلەسى تومەن. ولارعا مەملەكەت دامۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىمەن, ءالى سۋبسيدياعا, ءتۇرلى قولداۋلار مەن جەڭىلدىكتەرگە تاۋەلدى كاسىپورىندار سانى بارشىلىق. الايدا بۇعان قاتىستى, وزگە كوزقاراس نەگىزىندە رەفورما باعىتىن ۇسىنساق, تاعى دا سول «ازيالىق جولبارىستاردىڭ» قالىپتاسۋىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى رەفورمادان كەيىنگى «جاس ونەركاسىپتى قولداۋ» رەفورماسىنا سىلتەمە جاساعىم كەلەدى. وعان سايكەس مەملەكەت تاراپى جالپى بارلىق وسى ساناتتاعى كاسىپورىندارعا تەكتەن-تەك ساندىق كورسەتكىش نەگىزىندە ء«وسۋ» ءۇشىن عانا قولداۋ كورسەتۋ قاجەت ەمەس. ءبىرىنشى رەتتە, وسى باعىتتا بىردەن مەملەكەت مۇددەسى, ياعني ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ءارى شە­تەل­دىك نا­رىققا شىعۋعا دەگەن ۇمىتىلىسى بار كا­سىپ­­ورىن­دارعا عانا قولداۋ كورسەتۋ. ياعني ءالسىز, الەۋەتى جوق كاسىپورىنداردىڭ ورىنىنا دامۋ تەندەنتسياسى مەن ديناميكاسى جاق­سى­لاردى عانا قولداۋ, الايدا قولداۋدان ماساي­را­عان كاسىپورىندار بولسا, ولاردى قولداۋدان ايىرۋ نەمەسە وزگە كاسىپورىنمەن بىرىكتىرىپ جىبەرۋ.

– قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا, ۇزدىك كاسىپورىن­داردىڭ سۇرىپتالۋىنا باسىم­دىق بەرۋ قاجەت قوي؟

– بۇل – تابيعي ىرىكتەۋ نەگىزىندە مەملەكەت ونسىز دا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان كاسىپورىندارعا زەيىن قويۋدى ەمەس, سول باعىتتا ءتيىمسىز ارەكەت ەتىپ, مەملەكەتتىك سۋبسيديا مەن قولداۋ ەسەبىنەن عانا كۇن كو­رە­تىن كاسىپورىنداردى نارىقتان شىعارۋ. البەتتە, بۇل ءبىر قاراعاندا, جوسپارلى ەكو­نو­­ميكاعا ۇقساس بولادى. الايدا وسىعان قاراما-قارسى ساياسات جۇرگىزگەن تايلاند, فيليپپين, يندونەزيا, مالايزيا ەلدەرىنىڭ قازىرگى ونەركاسىپتىك سايا­سات­تاعى بەتالىسى قازاقستاننان ءارى ەمەس. ال وسىنداي ىرىكتەۋگە نەگىزدەلگەن «جاس ونەر­كاسىپتى قولداۋ» رەفورماسىن جاساعان وڭ­تۇستىككورەيالىق تانىمال برەندتەردى ەسكە الۋعا بولادى. تىگىن ماشيناسى, تراكتورعا قوزعالتقىش جاساي باستاپ, قازىرگى ۋاقىتتا الەمدەگى ءىرى كولىك ءوندىرۋشى جاپون كورپوراتسيالارى وسىنداي سۇرىپتالۋدان وتكەن. ءۇشىنشىسى, ەڭ باستى رەفورمالاۋ باعىتى – بۇل ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ جانە تيىم­دىلىك كورسەتكىشتەرىنىڭ اشىق ءارى ناقتى بولۋى. البەتتە, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونەركاسىپ باعىتتاعى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەگى قولداۋ بەرىلىپ جاتقانىن جوققا شىعارا المايمىز. الايدا ولاردىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەندىگىن ءبىز تەك ادەمى ءار جىلدىق وڭ ساندىق كورسەتكىشپەن كورگەنىمىزبەن, شىنايى جاعداي وزگەرىسسىز قالىپ وتىر. سوڭعى ينفلياتسيانىڭ ءوسۋى – وعان جارقىن دالەل.

اڭگىمەنى جۇرگىزگەن

گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,

«ەgemen Qazaqstan»

الماتى