كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ماحاببات – بيوحيميالىق ۇدەرىس
سونىمەن كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ەلىمىزدە ءولىم-ءجىتىم قايتا ازايىپ, پاندەمياعا دەيىنگى قالپىنا ورالدى دەۋگە بولادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى بەرگەن مالىمەت بويىنشا 2022 جىلى 134,7 مىڭ ادام قايتىس بولسا, بۇل بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما از ەكەن. بىراق جالپى قايتىس بولعانداردىڭ 22,6%-ى قان تامىرلارى كەسەلدەرىنەن ەكەن. ءتىپتى بۇل كەسەلدىڭ كەسىرى ونكولوگيالىق دەرتتەردىڭ ءوزىن جولدا قالدىرادى (10,3%). تىنىس جولدارى اۋرۋلارىنا 9,7% تيەسىلى بولسا, قالعان 40,1% قايعىلى وقيعا نەمەسە 54 مىڭ ءولىم بۇكىل كەسەل بىتكەننەن كەلەدى ەكەن.
ال ەندى ساۋ ادامنىڭ جۇرەگىن سىرقات قىلاتىن سەبەپتەر قانداي دەگەندە, ءتۇرلى مامانداردىڭ پىكىرىنە جۇگىنىپ كورگەنىمىز ءجون. ماسەلەن, الماتىداعى پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعى – ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دانيار امانعاليەۆ: «دارىگەرلەر ماحابباتتى بيوحيميالىق ۇدەرىس دەپ ەسەپتەيدى. كەرەك دەسەڭىز, فۋنكتسيونالدىق مرت دا عاشىقتىقتى كورەدى. ادامدا عاشىقتىق سەزىمى بولعاندا جاعىمدى اسەر تۋدىراتىن دوفامين – نەيرومەدياتور بار ورگاننىڭ «جاندانىپ» تۇرعانى كەسكىننەن بايقالادى. رەنتگەن ادامنىڭ – قيمىل, ەستۋ, كورۋ جانە ەموتسيالىق سەزىمىن كورسەتەدى. مىسالى, «جۇرەگىم قارس ايىرىلدى», «جۇرەك دراماسى», «سەن مەنىڭ جۇرەگىمدەسىڭ» دەپ ايتىپ جاتامىز, نەگە باۋىر, اسقازان نەمەسە كوكباۋىرمەن بايلانىستىرمايمىز؟ ماحاببات سياقتى باسقا دا كۇيزەلىس, قورقىنىش, قۇسا بولۋ, تورىعۋ سەزىمدەرى – بۇل جۇرەك قاعىسى, باس اينالۋ جانە ءارتۇرلى حيميالىق رەاكتسيالار تۋدىراتىن ەموتسيالار», دەيدى.
وسى ورايدا حيرۋرگ كەز كەلگەن ۋايىم ادرەنالين سياقتى گورموندار ءبولىپ, ول قان تامىرلارىن تارىلتاتىنىن, ناتيجەسىندە, جۇرەگىمىزدىڭ شانشىعانىن, اۋىرعانىن, ءجيى سوعا باستاعانىن, ياعني جۇرەككە سالماق تۇسكەنىن سەزۋگە بولاتىنىن ايتادى.
«جۇرەكپەن قابىلداۋ دەگەنىمىز دە – وسى. عاشىقتىق سەزىمىن دە جۇرەكپەن بايلانىستىرۋ الميساقتان بار. ايتقانداي, قازاقتار جاقىنىن «باۋىرىم» دەيدى, سەبەبى باۋىر دا اسا ماڭىزدى اعزا بولىپ سانالادى, ايتسە دە سۇيىكتى ادامىن كوبىنە جان دۇنيەسىمەن بايلانىستىرادى. ارينە, ماحابباتتىڭ دا پايداسى بار, ادامدى قۇستاي ۇشىرادى. «Beatles» دا «سىزگە ەڭ كەرەگى – ماحاببات» دەپ ءان سالماي ما؟ باسقا ەموتسيالارعا قاراعاندا, ادامداردىڭ ماحابباتتان كورەتىن زيانى از. الايدا «جارالى جۇرەك سيندرومى» قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن, ادامدار تابىسپاعان سەزىمدەرىمەن, سونىڭ ىشىندە ءتىپتى, ينفاركپەن دە دارىگەر-كارديولوگتەرگە كەلەدى, بۇل دەگەنىمىز – كۇيزەلىس, ۋايىم, تورىعۋ, نەۆروز. ءوز باسىم جۇرەكپەن ەمەس, اقىلمەن جاقسى كورۋگە كەڭەس بەرەمىن. سەزىم سانادا پايدا بولادى, ال جۇرەك بولسا, اعزاداعى وزگەرىستەردى كورسەتەدى, ول ماحابباتتى تۇسىنبەيدى, قورقىنىش, كۇيزەلىس, قاۋىپتىلىك, ۇرەيلەنۋ كەزىندەگىدەي گورمونداردىڭ ءبولىنۋى اسەرىنەن ونىڭ سوعىسى جيىلەيدى. پسيحولوگيالىق جاعدايى بىرقالىپتى, بايسالدى ايەلدەر مەن ەر ادامدار دا وسىنداي شاعىممەن ءجيى كەلىپ جاتادى. قازىر دە قوزى كورپەش پەن بايان سۇلۋلار بار شىعار؟ بىراق بۇگىنگى تاڭدا نەشە ءتۇرلى اقپارات, ەلىكتىرەتىن دۇنيەلەر وتە كوپ, وسى ەموتسيالاردىڭ بارىنە كوز دە قاتىساتىندىقتان ءوز اعزالارىمىزدى قاداعالاعانىمىز, ساقتاعانىمىز ءجون», دەدى د.امانعاليەۆ.
جاستاردىڭ 47%-ى جۇرەك اۋرۋىن تۇسىنبەيدى
ال ەندى عالىمدارعا ءسوز بەرسەك, جاستار ينفاركتان ءجيى زارداپ شەككەنىمەن, بۇل كەسەلدىڭ دامۋىنا قانداي قاۋىپتى فاكتورلار اسەر ەتەتىنىن باعامداي بەرمەيتىنىن العا تارتادى. ناقتى مىسال كەلتىرسەك, وگايو شتاتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى 45 جاسقا دەيىنگى 2 مىڭ اداممەن ساۋالداما جۇرگىزگەندە, 47%-ى جۇرەك اۋرۋىنىڭ قاۋپى بار ەكەنىن بىلمەيتىنىن كورسەتكەن. قاتىسۋشىلاردىڭ ۇشتەن ءبىرى ينفاركتىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەگەن.
«جاستاردىڭ جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعۋ قاۋپىن سەزىنبەيتىنى الاڭداتادى, بىراق بۇل – تاڭعالارلىق جاعداي ەمەس. ولاردىڭ كوپشىلىگى ينفاركت تەك ەگدە جاستاعىلارعا ءتان دەپ ويلايدى, شىندىعىندا ولاي ەمەس», دەيدى وگايو شتاتىنىڭ ۆەكسنەر مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ پروفيلاكتيكالىق كارديولوگيا ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى, دوكتور لاكشمي مەحتا.
تاعى ءبىر دەرەككوز جىل سايىن ەلىمىزدە 40 مىڭنان اسا ادام جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان قايتىس بولاتىنىن, جاستار اراسىندا كەنەتتەن قايتىس بولۋ وقيعالارى جيىلەگەنىن كورسەتەدى. كەنەتتەن قايتىس بولعانداردىڭ 90%-ىندا جۇرەكتىڭ قىزمەتى بۇزىلعان. مۇنداي جاعدايلاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى جانە تاۋەكەل ايماعىندا جاستار بار. ستاتيستيكاعا سايكەس, ءولىم شامامەن 13%-عا وسكەن, ونىڭ 24%-ى – كەنەتتەن بولاتىن ءولىم.
الاشاپقىن ءومىر, كۇيزەلىس پەن زياندى ادەتتەر جۇرەك پەن قان تامىرلارى اۋرۋلارىن بارا-بارا جاستارعا دا تاڭىپ جاتىر. بۇل اۋرۋلاردىڭ ءورشۋى بۇگىنگى ءومىر سالتىنان دا تۋىندايدى. مىسالى, شىلىمقورلىق قان تامىرلارى قىزمەتىن ناشارلاتىپ, جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنىڭ دامۋ قاۋپىن ارتتىرادى. از قيمىلداۋ مەن ارتىق سالماق تا جۇرەك كەسەلدەرىن ورشىتە تۇسەتىنى ايان. سوندىقتان دارىگەرلەر ينفاركت بەلگىلەرىنەن حاباردار بولۋ مەن جەدەل جاردەمگە دەر كەزىندە جۇگىنۋ ءومىرىمىزدى ۇزارتا الاتىنىن ايتۋمەن كەلەدى.
مىسالى, الماتى قالالىق كارديولوگيا ورتالىعى كارديولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, جوعارى ساناتتى دارىگەر ءجاميلا الدابەكوۆا: «بۇرىن جۇرەك اۋرۋلارى كوبىنە ەگدە جاستاعىلاردى اينالدىرسا, قازىر ورتا جاستاعى ادامداردا اتالعان كەسەلدىڭ ءورشۋى بايقالادى. 35-40 جاس ارالىعىنداعىلاردىڭ كارديولوگقا ءبىرىنشى رەت كەلۋى – سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي ەمەس», دەيدى.
ينفاركتىڭ باستى بەلگىسى
سونىمەن قانداي جاعدايدا كارديولوگكە جۇگىنۋ كەرەك دەگەن ساۋالعا جوعارى ساناتتاعى دارىگەر: «ەگەر سىزدە ەنتىگۋ, اياقتىڭ ءىسۋى, جۇرەكتىڭ سەبەپسىز ءجيى سوعۋى, قان قىسىمىنىڭ 140/90-نان جوعارىلاۋى, فيزيكالىق كۇش تۇسكەننەن كەيىن, ياكي پسيحوەموتسيونالدى كۇيزەلىستەن كەيىن پايدا بولاتىن كەۋدەنىڭ سول جاعىنداعى اۋىرسىنۋ شاعىمدارى بولسا, دارىگەرگە قارالۋ كەرەك», دەيدى.
ماماندار ينفاركتىڭ باستى بەلگىسى دەنەگە فيزيكالىق كۇش تۇسكەننەن نەمەسە پسيحوەموتسيونالدى كۇيزەلىستەن كەيىن كەۋدەنىڭ سول جاق جارتىسىنان سول قولعا, جاۋىرىن استىنا, مويىنعا تارالاتىن, 15-20 مينۋتتان اسا ۋاقىتقا سوزىلىپ, وسىدان كەيىن جانعا قاتتى باتىپ اۋىرۋى دەيدى. قوسىمشا سيمپتومدارىنا كەنەتتەن ەنتىگۋدى, قان قىسىمىنىڭ تومەندەۋىن, ادامنىڭ ەسىنەن تانۋىن جاتقىزۋعا بولادى.
«بۇعان دەيىن ءبارىمىز ينفاركتىڭ سەبەبى حولەستەريننىڭ جوعارىلاۋىنان دەپ كەلدىك. بىراق الەمدىك عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ سوڭعى ەڭبەكتەرى ءتىپتى قانداعى حولەستەرين دەڭگەيى تومەن ادامداردا جۇرەك سوعىسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى. نەگىزگى سەبەپ – كورونارلىق تامىرلارداعى ءتۇيىن نەمەسە ولاردىڭ سپازمالارى. تۇيىنشەكتەر جوعارى حولەستەرين دەڭگەيىنە ەمەس, اعزانىڭ ۇزاق مەرزىمدى جۇيەلى اۋرۋلارىنا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. مىسالى, كوۆيد پاندەمياسىنان كەيىن ينفاركپەن اۋىراتىن ناۋقاستاردىڭ سانى كۇرت ءوستى, ويتكەنى كوروناۆيرۋس تەك وكپەگە عانا ەمەس, تۇتاس بۇكىل دەنەگە, سونىڭ ىشىندە جۇرەك تامىرلارىنىڭ ىشكى قابىعىنا اسەر ەتەدى», دەيدى كارديولوگتەر.
سونىمەن قاتار قانت ديابەتى, سوزىلمالى اۋرۋلارمەن اۋىراتىنداردىڭ مىسالى, رەۆماتويدتى ارتريت, ونكولوگيالىق ناۋقاستاردىڭ جۇرەك تامىرلارىنىڭ زاقىمدانۋ قاۋپى جوعارى. سول سياقتى قانداستارىمىز مايلى ەتتى ءسۇيسىنىپ جەگەنىمەن, كوكونىستەرگە اسا اۋەس ەمەس, بۇل دا دەنساۋلىققا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. ارينە, جوعارى حولەستەريننىڭ تۇقىم قۋالايتىنى بار, ولار تۇقىم قۋالايتىن ديسليپيدەميالار دەپ اتالادى. سوندىقتان 30-دان اسقاننان كەيىن جىل سايىن حولەستەرين مەن ونىڭ بارلىق فراكتسيالارىن – ليپيدوگراممانى انىقتاپ جۇرگەن ماڭىزدى.
ەڭ باستىسى, ماماندار اركىمنەن ەستىپ العان, جۇرەك اۋرۋىنا قارسى ءدارى-دارمەكتى ءوز بەتىمەن قابىلداۋعا بولمايتىنىن ايتادى. ويتكەنى كارديولوگيالىق قانا ەمەس, بارلىق پرەپاراتتىڭ دالەلدەنگەن اسەر ەتۋ مەحانيزمى, بەلگىلى ءبىر كورسەتكىشتەرى مەن مولشەرى بار.
«ناۋقاستار كوبىنە جارنامادان كورىپ, اسپيرين پرەپاراتتارى – ترومبوپول, ترومبواسس, كارديوماگنيل, استرومبين جۇرەككە جاقسى اسەر ەتەدى دەپ جاڭىلىسىپ جاتادى. ارينە, بۇل دارىلەر قاندى سۇيىلتقانىمەن, ونى ءوز بەتىنشە قابىلداۋ اسقازان جاراسىن تۋدىرادى. سوندىقتان ەگەر پرەپاراتتى تەلەديداردان كورىپ, تۋىستارىڭىز بەن كورشىلەرىڭىزدەن ەستىپ, ءوز بەتىنشە ىشەتىن بولساڭىز, كەرىسىنشە زيان تيگىزۋى مۇمكىن», دەيدى دارىگەرلەر.
ماماندار باسقا دا سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە كەلە, جۇرەك اۋرۋلارىن نەۆرولوگيالىق اۋرۋدان قالاي اجىراتۋعا بولاتىنىن ايتتى. ويتكەنى ەكەۋىندە دە جۇرەك شانشۋى مۇمكىن. ەگەر اۋىرسىنۋ ءبىرىنشى رەت پايدا بولسا, وندا ءسىز مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەرگە, ەمحاناعا بارعانىڭىز ءجون نەمەسە جەدەل جاردەم شاقىرۋ كەرەك. نەۆرولوگيالىق اۋىرسىنۋلار تۇراقتى, قوزعالىس كەزىندە كۇشەيەدى. كەۋدە قۋىسىن قولمەن باسقان نەمەسە تىنىس العان كەزدە اۋىرسىنۋ كۇشەيسە, وندا نەۆرولوگيالىق كەسەلدەردەن كۇدىكتەنگەن ءجون. بىراق دەرتتىڭ ناقتى دياگنوزىن ماماندار عانا قويا الادى.
سوندىقتان كارديولوگ ءجاميلا الدابەكوۆا «اۋرۋ – استان» دەگەن ماسەلەنى اتتاپ وتپەي, جۇرەكتىڭ جۇمىسىنا پايداسى زور ازىق-ت ۇلىكتەردى دە تىزبەلەپ شىقتى.
قورىتا ايتقاندا, بىلەتىن ادامدى, ماسەلەنى تۇسىنەتىن ماماندى تىڭداعان ءجون. ءبىر عانا الماتى قالالىق كارديولوگيا ورتالىعىنا جىلىنا 15 مىڭداي ناۋقاس تۇسەتىنى ءبارىمىزدى ويلاندىرۋى كەرەك.
الماتى
