كەيىنگى جىلدارى ءوندىرىستى شاھاردا باۋ-باقشا ۇستايتىنداردىڭ قاتارى كۇرت سيرەگەن. كوپتەگەن باۋ-باقشا سەرىكتەستىكتەرىندەگى جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ تەڭ جارتىسىنا دەيىن يگەرۋسىز بوس جاتىر. جاستار, جاس وتباسىلار الا جازداي بەل جازباي ەڭبەكتەنۋدەن قاشادى. باۋ-باقشا بۇگىندە تەك زەينەت جاسىنداعى ادامداردىڭ سۇيىكتى ءىسى عانا بولىپ قالعاندىقتان, جەرگىلىكتى اكىمدىك جەرلەردى تۇگەندەپ, بوس جاتقان ۋچاسكەلەردىڭ كاداسترىن جويىپ, مەملەكەت يەلىگىنە الۋعا ءتيىس ەدى. الايدا جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ ءىسى دە شالاعاي بولىپ, وڭدەۋسىز ءارى يەسىز جاتقان ساياجايلار ءتىزىمى ۇزارىپ بارادى. «ساياجايدا ادام از جۇرگەندىكتەن قاۋىپسىزدىك پەن باقىلاۋ, كۇزەت ماسەلەلەرى دە كوپ ەسكەرىلە بەرمەيدى», دەيدى توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ ماماندارى. جيىلەپ كەتكەن ءورتتىڭ سەبەبى دە وسىدان شىعىپ وتىر.
پاۆلودار قالالىق توتەنشە جاعدايلار باسقارماسىنىڭ باستىعى رينات ۆاليشانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءساۋىر ايىندا شاھارداعى باۋ-باقشا كووپەراتيۆتەرىندە 5 ءىرى ءورت تىركەلگەن. اتاپ ايتقاندا, «مەتاللۋرگ», «يابلونكا», «يۋجنوە», «ەنتۋزياست» جانە «نەفتيانيك» سەرىكتەستىكتەرىندە تاراعان ورتتەن ساياجاي يەلەرى قاتتى زارداپ شەككەن. مىسال ءۇشىن «مەتاللۋرگ» باۋ-باقشا كووپەراتيۆىندە 300 ۋچاسكە, سونىڭ ىشىندە قولدانىستاعى 90 ۋچاسكە تۇگى قالماي كۇيىپ كەتكەن. ال «يابلونكا» باقشالىعىندا 106 ۋچاسكەنى (35-ءى قولدانىستا) قىزىل جالىن شارپىعان.
«بارلىق ءورت وقيعاسى بويىنشا كىنالى تۇلعالار ىزدەستىرىلىپ جاتىر. «مەتاللۋرگ» بويىنشا ءورتتىڭ تارالۋىنا سەبەپكەر ازامات انىقتالدى. ول وسى جەردەگى سايجايدىڭ يەسى, زەينەت جاسىنداعى ادام بولىپ شىقتى. قىستان قالعان كۇل-قوقىس پەن ءشوپ-شالاڭدى ورتەپ, باقىلاۋسىز قالدىرعان. سالدارىنان ءورت وزگە ۋچاسكەلەرگە شىعىپ كەتكەن. الگى باۋ-باقشالىقتا ءورتتىڭ اۋماعى 30 گەكتار جەرگە دەيىن تارالدى. باسقارماعا قاراستى ءورت ءسوندىرۋ بولىمدەرىندەگى بارلىق 200 قىزمەتكەر, 35 ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكاسى, جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ سۋ تاسيتىن كولىكتەرى مەن ورمان قورعاۋ قىزمەتىنىڭ ماماندارى بىرلەسىپ ءجۇرىپ, ءورتتى ارەڭ اۋىزدىقتادىق. كىنالى ادامنىڭ زەينەت جاسىندا ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, وعان 30 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋ قاراستىرىلدى. بايقايتىنىمىز, ساياجايلاردى ماۋسىمعا دايىنداپ جۇرگەندەردىڭ بارلىعى – قاريالار. ولار قىستان قالعان وسىمدىك قالدىقتارىن جاققاندا بەيقامدىق تانىتاتىنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. اۋا رايىنىڭ جاعدايىن ەسەپكە المايدى. سوڭعى اپتالاردا سەكۋندىنا 28 مەترگە دەيىن ەكپىندى جەل سوعادى دەگەن ەسكەرتۋلەر كۇن سايىن كەلىپ جاتقانىنا قاراماستان, اشىق جەرگە وت جاعادى. داۋىل الگىندەي ورتتەردى ءورشىتىپ جىبەرەدى. ونىڭ ۇستىنە ساياجايلارعا ازىرگە سۋ بەرىلمەگەن, سۋعا قوسۋ شارالارى 10 مامىرعا دەيىن جالعاسادى», دەيدى ر.ۆاليشانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن ساياجاي يەلەرى جەرگە مەنشىك قۇقى بولماعانىنا قاراماستان زاڭسىز قۇرىلىس جۇرگىزىپ, شاعىن عيماراتتار تۇرعىزاتىنى ءمالىم. ءورت سالدارىنان وسىنداي شاعىن ۇيلەردىڭ كوبى تۇگى قالماي جانىپ كەتكەن. قازىرگى كۇنى ورتتەن كەلگەن شىعىننىڭ كولەمى انىقتالىپ جاتقانىمەن, ساياجاي يەلەرىنىڭ بارلىق شىعىنى وتەلەدى دەۋگە بولماس. سەبەبى ساياجاي سەرىكتەستىكتەرىندە تەك جەردى پايدالانۋعا ارنالعان اكتى عانا بار. ال قۇرىلىس سالعاندار ونى زاڭداستىرمايتىنى, سايكەس قۇجاتتار المايتىنى ءمالىم. ناقتى دالەلدەيتىن قۇجات بولماعان سوڭ وتەماقى تالاپ ەتۋ دە قيسىنسىز.
نەگىزى باۋ-باقشالاردا ءورتتىڭ شىعۋى جىل سايىن قايتالانادى. توتەنشە جاعداي قىزمەتىنىڭ ماماندارى بۇعان بوس جاتقان جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ باقىلاۋسىزدىعى دا اسەر ەتەدى دەپ ەسەپتەيدى. كەيىنگى 4-5 جىلدا جەرگىلىكتى اكىمدىك وكىلدەرى بوس جاتقان اۋماقتاردى تۇگەندەۋدى ۇزبەي جۇرگىزىپ, انىقتاۋ ۇستىندە. رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قالا ماڭىنداعى باۋ-باقشا سەرىكتەستىكتەرىندە شامامەن 43 مىڭداي جەر ۋچاسكەسى بار بولسا, سونىڭ جارتىسىنان كوبى وڭدەلمەيدى ەكەن. اينالاسىنا ءشوپ پەن قالىڭ قامىس ءوسىپ كەتكەن مۇنداي باقشالارعا ءورت تيسە, كەۋىپ تۇرعان ۋچاسكەلەر قاۋ ەتە قالادى.
«يابلونكا» باۋ-باقشا سەرىكتەستىگىنىڭ توراعاسى گۇلنار جاقىپوۆا ءورتتىڭ ساياجاي اۋماقتارىندا تەز تاراپ كەتىپ جاتقانىنا قالا اكىمدىگىنىڭ نەمقۇرايدىلىعى سەبەپ دەپ سانايدى. ويتكەنى جەر قاتىناستارى بولىمىنە 2018 جىلى تۇتىنۋ كووپەراتيۆى بوس جاتقان 1,5 مىڭ جەر ۋچاسكەسىن قايتارىپ بەرىپتى. ارادا 5 جىل وتكەنىنە قاراماستان جاۋاپتى مەكەمە ولاردىڭ كاداسترلىق ءنومىرىن جويماعان, مەملەكەتكە قايتارۋ ءراسىمىن مۇلدە جۇرگىزبەگەن.
«وسى ۋاقىت ىشىندە بوس جاتقان اۋماقتاردى قالىڭ قامىس باسىپ كەتتى. نەگىزى قامىس ماسەلەسى ءبىزدىڭ كووپەراتيۆ ءۇشىن وتە وزەكتى, ۋاقتىلى شاۋىپ, ورتەپ وتىرماسا, تەز تارالادى. بۇل جولى قالىڭ قامىس وسكەن جەرلەردەن ءورت ءسوندىرۋ كولىكتەرى وتە المادى. ال قامىسقا ءورت تيسە, ونى ءسوندىرۋ وتە قيىن ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتىنىڭ تەحنيكالارى مەن ماماندارى بىزگە كومەكتەسپەسە, ساياجايلارىمىزدان ايىرىلار ەدىك. قالا اكىمدىگىنە كوكتەمنىڭ باسىنان بەرى قامىستاردى جويۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساپ كەلەمىز. الايدا اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىن سىلتاۋراتقان شەنەۋنىكتەر ماسەلەمىزدى شەشپەي وتىر», دەپ قىنجىلادى گ.جاقىپوۆا.
اتالعان سەرىكتەستىكتە قازىرگى كۇنى 2,5 مىڭ جەر ۋچاسكەسى قولدانىستا تۇر. الايدا بوس جاتقان اۋماقتاردىڭ سانى دا جىل وتكەن سايىن ۇلعايىپ كەلەتىن كورىنەدى. جەرگىلىكتى باعباندار ەندى ءبىر 10 جىلدا بۇل جەردە باقشا ىسىمەن اينالىساتىن ادام تاپپاي قالامىز با دەپ الاڭداپ وتىر. ساياجايلاردا دۇرىس ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعى, كۇزەت ماسەلەسىنىڭ تولىققاندى شەشىمىن تاپپاۋى, تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتاردان قورعالماۋى باۋ-باقشا كووپەراتيۆتەرىن بۇگىندە تىعىرىققا تىرەپ وتىرعانى بايقالادى.
پاۆلودار
