كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
قاراپ وتىرسام, وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى تۋعان قازاقتىڭ قارا دومالاق بالالارىنا بۇگىندە حالقىمىز العىس ايتقانداي ەكەن. ويتكەنى بۇلار بۇعاناسى قاتىپ ۇلگەرمەگەن بوزوكپە ۇلان بولا تۇرا, اۋىل اراسىنىڭ «كوپپەن كورگەن ۇلى توي» دەيتىن ۇيرەنشىكتى سۇرلەۋىنە تۇسپەي, زاماننىڭ سىڭايىنا قاراپ, ءوز باعىن ءوزى سىناپ باعاتىن نار تاۋەكەلدىڭ جالىنا جارماسىپتى.
قالاي دەگەنمەن دە, باۋىرجان جاستايىنان ءان-جىردىڭ دۋلى ورتاسىندا وسكەن قۇيما قۇلاق بۇلا دارىن, ەسەيە كەلە كوپشىلىككە ءماشھۇر شايىر, كوشەلى ازامات دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ول مۇنداي قۇرمەتتى بىرەۋدەن قولقالاي قالاپ تا, سۇراپ تا, العان جوق. وسى ەلگە, وسكەن جەرگە سىڭىرگەن ۇشان-تەڭىز ەڭبەك, سول ەڭبەگى ارقىلى جىلدار بويى جيناعان بەرەكەلى ءىسى مەن بەدەلىنە وراي ءوزى ىزدەپ كەلگەن ابىروي ەكەنى بەلگىلى. ياعني اينالاسىنا تيگىزگەن پايداسى مەن كورسەتكەن ۇلگىسىنىڭ جەمىسى ەكەنى انىق.
تۋرگەنەۆ 1845 جىلى پاريجدە پۋشكين تۋرالى فرانتسۋز تىلىندە جازعان ماقالاسىندا: «ونىڭ بىزدەن ارتىقشىلىعى – وزىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ جوعىندا ەدى», دەگەن. ء«وزىن ءسۇيىپ, وزىنە تامساناتىن اقىن-جازۋشى – ادەبيەتتىڭ سورى», دەيتىن تاكەن الىمقۇلوۆ. وسى تاقىلەتتەس, ءبىزدىڭ باۋىرجان جاقىپ تا ءوزىن كوپىرتە ماقتاۋدى سۋقانى سۇيمەيتىن ەدى.
ءيا, بىزدەر اعالى-ءىنىلى, ىركەس-تىركەس عۇمىر كەشتىك, العان بىلىمدەرىمىز دە ىڭعايلاس, ءتالىم بەرگەن ۇشقان ۇيامىز دا ءبىر, مۇرات تۇتقان ارمان-ءۇمىت ورتاق بولىپ ەدى. قادىرلەپ, قاستەرلەگەن يدەيالارىمىز دا بىرىڭعاي. وسىلاي ەرجەتىپ, قاتارلاس مەزگىلدە ادەبيەتكە, ەل-جۇرتقا ادال قىزمەت ەتە باستادىق.
ول ءبىر ار-وجداننىڭ ءالى دە لايلانا قويماعان تۇنىق كەزى ەدى. تاسقا جازىپ قويعانداي اينۋعا بولمايتىن ادامي كودەكس بار, سودان بۇرىلماۋعا, بۇرا تارتپاۋعا تىرىستىق. اعايىن-جۇرتقا ادالدىق, جولداس-جورانىڭ كوڭىلىنە قاراۋ, وتانسۇيگىشتىك, پارىز, قارىز دەگەندەردى جالاۋ ەتە كوتەرىپ, ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماۋدى مۇرات تۇتىپ وسكەن بۋىننانبىز.
مەن العاش رەت باۋىرجاندى 1983 جىلدىڭ كۇزىندە الماتىدا وتكەن جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ «جىگەر» فەستيۆالىندە كوردىم. تەبىندەپ جاڭا شىعا باستاعان قارا مۇرتى قارلىعاش بالاپانىنىڭ قارا قىلتاناق اتا باستاعان قاۋىرسىن قاناتىنداي جىلت-جىلت ەتەدى. قاعىلەز, سىپتىعىرداي ناۋشا جىگىت كوپشىلىكتىڭ الدىندا ءوزىنىڭ «ۇرشىق» دەگەن ولەڭىن وقىدى.
ء«بىر ساتكە, اجە, تىنشىپ پا ەڭ –
شۇيكەگە مول ءجىپ جيىلىپ.
وتىرۋشى ەدىڭ ۇرشىقپەن
ۋاقىتتى قوسا ءيىرىپ.
...ءوزىمدى سوندا جۇباتىپ,
ومىرگە ىشتەي كۇيىنگەم.
ۇرشىق قوي مىنا ۋاقىت
ءجىپ قىلىپ ءبارىن يىرگەن...»
جۇرت ساتىرلاتا قول سوقتى. بۇگىندە ماعان سول «ۇرشىق» ولەڭى باۋىرجاننىڭ اقىندىق تولقۇجاتى سياقتى كورىنەدى. باتىس ولكەسىنىڭ بالالارى جاقسى بىلەدى, العاش اتىلعان مۇناي فونتانىنىڭ عالامات سەلى ءتىپتى ەناپات قوي! بولات ۇڭعىلاردى دىردەكتەتىپ, كوككە اتىلعان مۇنايدىڭ قىسىمى سونشالىق, جۇزدەگەن مەتر بيىككە دەيىن سامعاپ, ىق جاقتاعى, ءۇش شاقىرىم جەردەگى قىرات, قىرقالاردى مايلى نوسەردىڭ استىندا قالدىراتىن.
مىنە, وسى العاش اتىلعان فونتانداردى مەن تالانتتى اقىنداردىڭ تۇڭعىش جىرلارىنا شەندەستىرگەندى قالاپ تۇرامىن. سوندىقتان دا بولار, كۇننەن ەمەس, ەلەكتر جارىعىنان ءنار الىپ, قالانىڭ جاساندى جىلىجايلارىندا وسكەن جەمىستەي كەنەۋى از, انا ءتىلىنىڭ مايەگىنە قانباعان, قان-ءسولسىز ءالجۋاز شاھاردا تۋعان اقىنداردان گورى, مەن كىندىگى دالادا قالعان شايىرلارعا كوبىرەك دەن قويامىن.
زاتىندا, دارىندى جانداردىڭ جۇيرىك فانتازياسى ءوز نازارىنا تۇسكەن قۇبىلىستاردى زورايتا دا, كىشىرەيتە دە الادى. سول سياقتى ولار الگىندەي قۇبىلىستاردى جارقىراتا دا, كۇڭگىرتتەي دە بىلەدى.
«ەلىن اپات جايلاسا, ەپيتسەنترى اقىننىڭ جۇرەگىندە بولادى» دەگەندەي, باۋىرجان دا ابىرالىداعى اتوم ناۋبەتىنە نالەت ايتىپ, جانىن قويارعا جەر تاپپايدى. ەندى اقىننىڭ «تامىزدىڭ جيىرما توعىزى...» دەگەن ولەڭىن وقىپ قارايىق:
«تامىزدىڭ جيىرما توعىزى...
كۇن ەمەس الىپ شار شىقتى,
اسپان كوزىنەن قان شىقتى,
دەگەلەڭ دەگەن ءور تاۋدىڭ
كەۋدەسىنەن سول كۇن جان شىقتى.
سۇراپىل داۋىل سوقتىردى,
جارىلۋعا دالام شاق تۇردى.
جەر مەنەن كوكتە تۇتاسقان
بۇرىن بولماعان وت تۇردى.
مايلىقارا, ۇشقارا,
بەرىكقارا سۇستانا.
تاقىر بوپ قالدى توبەلەر,
سىپىرعانداي الىپ ۇستارا.
تامىزدىڭ جيىرما توعىزى...
كوزىمدى مەنىڭ بايلادى,
دەنەمە دەرت بوپ بويلادى.
جەر-انانىڭ اق شاشىن,
اق شاشىن ج ۇلىپ وينادى.
قۇستاردىڭ توقتاپ سايراۋى,
بويىمدا قانىم قاينادى.
ورتەندى اتاقونىسىم
قىرداعى مەن ويداعى...»
ءيا, بۇل اقىننىڭ ءتىرى جۇرسە جۇرەگىنىڭ تۇبىندە, و دۇنيەدە سۇيەگىمەن بىرگە كەتەتىن قاسىرەتى ەدى.
باۋىرجان وقىرماننىڭ كوز الدىنا نەبىر كورىنىس, حيكمەتتىك سيپاتتاردى تىزبەلەي اكەلەدى دە, وعان كوركەمدىك جانە ساۋلەلى ويلاردى وراپ, ادامدى قايعىرتىپ, مۇڭايتىپ, زىعىردانىن قايناتىپ, ىشكى سەزىم تۇنىعىنىڭ بەتىن جىبىرشىتىپ, تولقىتا بىلەدى.
اقىننىڭ وسى ءبىر اتوم قاسىرەتى تۋرالى ولەڭى ءبىزدىڭ دە ءبۇيىرىمىزدى باقاداي مۇزداتىپ, بەيداۋا كۇيگە تۇسىرەدى.
نەگىزىنەن, باۋىرجان جىرلارىندا ادام رۋحتىڭ بەلگىلى ءبىر ارناسى, زەردەنىڭ ەڭ جوعارعى سۋبستانتسياسىنىڭ قويماسى, ناقتى دەنەلەردى, ياعني ءتىرى جاراتىلىس پەن استرالدى زاتتاردى قۇپيا تۇردە بايلانىستىراتىن عالامنىڭ ايرىقشا سيمۆولى رەتىندە كورىنەدى.
قالاي دەگەنمەن دە, ءبىر بيىككە شىققاننان كەيىن مارەنى ەكىنشى بيىككە كوتەرىپ قويۋ – ءومىردىڭ بۇلجىماس زاڭى. مىنە, ءوسۋ, كەمەلدەنۋ دەپ وسىلاي ساتىلاپ تىربانۋدى ايتادى.
باۋىرجان حالىق ادەبيەتىنىڭ نۋىنان العان سوزدەرىنە جاڭا ءمان, توسىن اجار بەرىپ, قۇلپىرتا تۇسەدى. كورگەن-بىلگەنىن كوز شولاسىنان, وي ساراسىنان ابدەن وتكىزىپ بارىپ قالام تەربەيدى.
«اي تۋادى, كۇن قاشادى,
الدىمىزدا ءتۇن توسادى.
جانۋشى ەدى سوندا ءبىزدىڭ
قاراشا ءۇيدىڭ بىلتە شامى.
تەرەزەدەن ۇرلانىپ اي,
ك ۇلىمسىرەپ تۇرعان ۇداي.
بىلتە شاممەن ءبىز وقىعان
عاشىقتاردىڭ سىرلارىن-اي,
باتىرلاردىڭ جىرلارىن-اي!
ءورت بوپ جانىپ جالىنىنان,
سونىڭ ءبارىن قانىپ, ۇعام.
قىمبات نارسە جوق-اۋ, ءسىرا,
بىلتە شامنىڭ جارىعىنان.»
ول ءادىسىن ارتىنا ساقتايتىن پالۋاندارداي, وقىرمانىن ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسىرە كەلىپ, ولەڭنىڭ قۇيار جەرىن, ياعني شۇڭەيتىن سالماقتى ۋاجبەن تۇيىندەيدى.
«...ايتەۋىر قارا توندا قۇدىرەت بار,
جاۋسا دا توڭدىرمايدى مىڭ رەت قار.
ىشىندە ساقتالعان ءبىر اسىل بەينە,
كوزىمنەن ماڭگى وشپەيتىن سۋرەت بار.
ءومىردىڭ وزگەرسە دە مارافونى,
ادامدار بارادى اعىپ قالا تولى.
اكەمنىڭ ءىزىن جالعاپ مەن كەلەمىن,
ۇستىمدە قارا شالدىڭ قارا تونى.» («قارا تون»)
الدەقاشان دۇنيە سالعان ارداقتىسىنىڭ كيىمىن قاسيەتتى تابارىكتەي ساقتاپ, يىسكەپ ماۋقىن باسۋ, ونىمەن ءتىرى ادامشا سويلەسۋ تەك قازاقتارعا عانا ءتان شىعار.
«ايدىڭ نۇرىنا ءتۇن شومىلعاندا,
تىنىشتىق كەلىپ تۇنسا قىرلارعا.
تىلسىم الەمنىڭ قۇشاعىنا ەنىپ,
بيلەيدى ساۋلە قۇم-شاعىلداردا.
وزەننىڭ عاجاپ كۇيى بولادى,
جاعاعا تولقىن ءتيىپ اعادى.
بەتىنەن سۋدىڭ ءشوپ-ءشوپ ەتكىزىپ
نازىك ءبىر ساۋلە ءسۇيىپ الادى.»
مىنە, بۇل – ەندى سۋرەت! سوزبەن سۋرەت سالۋ دەگەن وسى! ورىلگەن ىشەكتەي ورنەكتەلگەن تەڭەۋ!
ءيا, جاقسى ولەڭدەر جازۋدىڭ كامەرتونى دارەجەسىنە كوتەرىلۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قاجەتسىز قاۋىزىنان ارىلىپ, سەلكەۋ قاعىلعان ارقاۋى شيراپ, كوپتىڭ كوكەيىنە قوناقتاعان جىر عانا ەل جادىندا ۇزاق ساقتالاتىنىن باۋىرجان جاقسى بىلەدى.
ءبىزدىڭ بۋىن قۇيىن-پەرەن اقىندار: تولەگەننىڭ, جۇمەكەن, ساعي, قادىر, مۇقاعالي, توقاش, وتەجان, جۇماتاي جىرلارىن جاتقا وقيتىنى سوندىقتان دا بولار.
مۇحيتتا تەرەڭدەگەن سايىن الاپات قىسىم كۇشەيە بەرەتىنى سەكىلدى, ەسەيگەن سايىن امانات, پارىز دا كوبەيىپ, ەڭسەڭدى ەزە تۇسەدى. سونداي ويدان تۋعان سۇبەلى ەڭبەكتىڭ ءبىرى – اقىننىڭ «جۇرەكتەن قوزعايىن» اتتى سىن ماقالالار, ادەبي پورترەتتەر, ەسسەلەر مەن ەستەلىكتەر كىتابى دەر ەدىك. بۇل جيناقتا اۆتور ىلگەرى-كەيىندى ءومىر سۇرگەن قازاق ءسوز ونەرى پاديشالارىنىڭ ونەرناماسىنداعى كوزگە كورىنبەيتىن سيقىرلى بايلانىستاردى, كوركەمدىكپەن ادىپتەلگەن التىن تالشىقتاردى شەبەرلىكپەن تالدايدى.
باۋىرجان – كەشەگى جىر جازيراسىنىڭ جامپوزدارىن كورىپ قالعان, سولاردىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭداعان دوڭعايىر شايىر. سوندىقتان ونىڭ ولەڭدەرىندە تاڭعى كاۋسار سەبەزىندەي ساف تازالىق, قارىننىڭ قۇرىشىندا قالعان ءساۋىردىڭ سارى مايىنداي دامدىلىك بار.
ءبىر قىزىعى, ادامدار, اسىرەسە ونەر ادامدارى ءوز قاتارلاستارىن وڭايلىقپەن مويىنداي قويمايدى عوي. باۋىرجان جونىندە ونداي ء«ارى تارت تا, بەرى تارت» بولعان جوق, ءبارى دە ونىڭ شىعارماشىلىعىن جىلى قابىلدادى. سونداي-اق الدىنداعى الىپتارعا ەلىكتەگەن, سولىقتاعان دا جوق.
وسى جايتقا بايلانىستى كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەگەن ەدى: ء«پالى, ءبارىن بىرەۋگە تەڭەيمىز, ۇقساتامىز كەپ. اباي نەگە گەتە بولۋعا ءتيىس؟ قۇرمانعازى نەگە موتسارت بولادى؟ بەتحوۆەن سوناتالارىنا سايماقتىڭ «سارى وزەنىن» ولسەم دە بەرەم بە مەن؟ اباي مەن گەتە, قۇرمانعازى مەن موتسارت, بەتحوۆەن, سەيتەك, مۇحيت, تاتتىمبەت, دينا... ءپالى, بۇلاردىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تۇلعا. ءبىر-ءبىر جاراتىلىس. ءوز-وزىنشە ءبىر-ءبىر كەرەمەت! ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ كولەڭكەسىندە قالا المايدى».
مىنە, كەمەڭگەر مۇحاڭ وسىلاي تولعايدى!
ءبىر قاراعاندا, دۇنيەدە جىل قۇستارىنداي اقىلدى ماق ۇلىق جوق سياقتى, ولار اسپانداعى اق باۋىر سانسىز جۇلدىزدار شوعىرىنىڭ سىلەمىن بويلاپ, قۇس جولىن ساعالاپ, جىلى جاققا بەت تۇزەيدى, باعىتىنان اداسپايدى. ويتكەنى وسى جۇلگەدە ادەمى اۋا اعىسى بولاتىنىن ولار جاقسى بىلەدى, قۇستار الگى اعىسپەن جەڭىل قالقىپ, كوزدەگەن مەكەنىنە جەتەدى.
سول تاقىلەتتەس, باۋىرجان جاقىپ تا قۇس جولىنداي ءوزىنىڭ يماندىلىق, كىسىلىك, شايىرلىق داڭعىلىنا ءتۇسىپ, داريعا-داۋرەن بيىگىنە تارتىپ بارادى...
جۇماباي قۇليەۆ,
اقىن, حالىقارالىق «الاش»
ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
