ەتنومەدياتورلار ينستيتۋتىنىڭ ءرولى
كەزدەسۋ بارىسىندا اسسامبلەيانىڭ ميسسياسىنا توقتالعان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا: «قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ – مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياساتتىڭ نەگىزگى وزەگى. بۇل سالاداعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءوز مىندەتىن ويداعىداي اتقارىپ, ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا نەگىزدەلگەن, ۇنەمى ەل باسشىلىعىنىڭ نازارىنداعى, ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيامىزداعى ۇزدىكسىز ۇدەرىسى بولۋدا», دەدى.
ول سونداي-اق اسسامبلەيانىڭ «ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەتتىڭ قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى مۇمكىندىكتەرىن ۇيلەستىرەتىن نەگىزگى ينستيتۋت» ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «بۇل باعىتتا ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ – ساياسي مادەنيەت پەن ساياسي ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرۋدە ماڭىزدى», دەگەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسسامبلەيانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىزمەتىن اتاپ ءوتتى.
كەيىنگى كەزدە اسسامبلەيا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, قحا جانىندا انالار, اقساقالدار كەڭەسى, مەدياتسيا ينستيتۋتى قۇرىلدى. اسسامبلەيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكەمەلەردىڭ بارلىعى زاڭعا سايكەس ۇيىمداستىرىلىپ وتىر.
سەسسيانىڭ جالپى وتىرىسىندا اسسامبلەيانىڭ وسى قىزمەتىن ايدا عالىمقىزى كەڭىنەن بايىپتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, اسىرەسە قوعامدا ەتنومەدياتورلار ينستيتۋتىنىڭ ءرولى ەرەكشە.
«قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان تاريحتا العاش رەت ەتنومەدياتورلار ينستيتۋتى قۇرىلدى. اسسامبلەيا ءوز دەڭگەيىندە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا, دالىرەك ايتقاندا مەدياتسيالىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىسادى. وتكەن جىلدى الىپ قاراساق, 10 مىڭعا جۋىق ءوتىنىش قارالدى, ونىڭ 70 پايىزى قۇقىقتىق كونسۋلتاتسيا كەزەڭىندە شەشىلدى, بارلىعى بويىنشا مەدياتيۆتى كەلىسىمدەر جاسالدى. وڭىرلەردە 22 ترەنينگ ۇيىمداستىرىلىپ, وندا 800 ادام وقۋدان ءوتتى», دەدى ايدا بالاەۆا.
جالپى, وتكەن جىلى ەتنوسارالىق سالادا 20 زەرتتەۋ جۇمىسى, ونىڭ ىشىندە وڭىرلەردە كوشپەلى مونيتورينگتىك توپتار جۇمىس جۇرگىزدى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى رەفورمالاردىڭ بارلىعىن جاي عانا رەفورمالار ءۇشىن ەمەس, حالقىمىز ءۇشىن, ىشكى رۋحاني-ادامگەرشىلىك جانە مادەني الەۋەتى جوعارى, ءبىلىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى تۇلعانى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاساپ جاتقانىمىزعا باسا ءمان بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.بالاەۆا. سونداي-اق باسقوسۋدا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلدە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردى ءسوز ەتىپ, ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋ بويىنشا وتكەن سايلاۋ ءوز ناتيجەسىن كورسەتىپ جاتىر دەگەن پىكىرىن دە ورتاعا سالدى.
«2021 جىلى ەلىمىزدە اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلدى. 2021-2022 جىلدارى اۋىل سايلاۋشىلارى 1,3 مىڭنان استام اكىمدى سايلاعان ەدى. ال 2023-2024 جىلدارى تاعى وسىنشا اۋىلدىق وكرۋگتە سايلاۋ جوسپارلانعان. ناتيجەسىندە, حالىق سايلاعان اكىمدەر تاۋەلسىزدىك الىپ قانا قويماي, سايلاۋشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پەن ەسەپتىلىكتى دە ارتتىرادى. قازىردىڭ وزىندە سايلانعان اۋىل اكىمدەرى جەرلەستەرىنىڭ تاڭداۋى دۇرىس بولعانىن كورسەتىپ, ناقتى ىستەرمەن دالەلدەپ كەلەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار وزدەرى تاڭداعان اكىمدەردىڭ جۇمىسىنا ريزا ەكەنىن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جاريالاپ ءجۇر. ماسەلەن, ەل ماقتاعان اكىمدەر قاتارىندا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اقسۋات اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى, اقمولا وبلىسى اباي اۋىلىنىڭ اكىمى, قاراعاندى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جانە باسقالارى بار. سايلانعان اۋىل اكىمدەرىنىڭ 52 پايىزدان استامى – جاڭا ادامدار. ونىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك قىزمەتشى ەمەس. ولار سايلاۋعا ءوز اۋىلدارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ بويىنشا وزدەرىنىڭ ناقتى باعدارلامالارىمەن كەلدى جانە قازىر بۇل باعدارلامالار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى», دەدى ايدا بالاەۆا.
قحا قوعامدىق كەلىسىممەن قاتار جالپىۇلتتىق بىرلىك سالاسىنداعى مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋعا كومەك بەرۋدى قىزمەتىنىڭ باستى باعىتى ەتىپ الدى. 2022 جىلدىڭ 29 ساۋىرىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحححى سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋداندىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى وقىتاتىن ەتنومەدياتسيا وقۋ ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. اسسامبلەياعا ەتنومەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋ تۋرالى تاپسىرمانىڭ بەرىلۋى كەزدەيسوق ەمەس, ويتكەنى قحا وسى باعىتتاعى ينستيتۋتتى دامىتۋ كۋرسى ىسكە قوسىلعان 2015 جىلدان باستاپ مەدياتسيا باعىتىن دامىتىپ كەلەدى.
باسقوسۋدا قحا رەسپۋبليكالىق انالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءنازيپا شاناي قازاقستان انالارىنىڭ حالقىمىزدى تاجىريبەلىك جانە ناقتى ىستەر نەگىزىندە بىرىكتىرۋدەگى ماڭىزدى ءرولىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «ۇلتىنا قاراماستان ءاربىر قازاقستاندىق انانىڭ ماڭىزدى مىندەتى – ەل ازاماتىن تاربيەلەۋ», دەدى ول. سونداي-اق وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ ماقساتىندا وتباسى ىستەرى اگەنتتىگىن قۇرۋدى جانە «ازامات تاربيەلەگەن وتباسى» سىيلىعىن ەنگىزۋدى ۇسىندى.
ال سەنات دەپۋتاتى, «ۆوزروجدەنيە» قازاقستاندىق نەمىستەر قاۋىمداستىعى» قوعامدىق قورى قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەۆگەني بولگەرت: ء«بىزدىڭ ەلىمىزدە 100-دەن استام ەتنوستار مەن 18 كونفەسسيالار ءومىر سۇرەدى. ءاربىر ەتنوس – ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنىڭ قۇرامداس بولىگى. دامۋ مەن توپتاستىرۋدىڭ وسىنداي بەرىك ىرگەتاسىن قالاعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بولدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
«ەتنوساياساتتىڭ وڭىرلىك اسپەكتىلەرى» ينتەنسيۆ بولىمىندە ترەنەر-مەدياتور گۇلمايدان ۋروزباەۆا ەتنومەدياتورلار ينستيتۋتىنىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن ءسوز ەتتى.
«نەگىزى بىزدە ەتنومەدياتورلاردىڭ ءۇش دەڭگەيلى جۇيەسى بولۋى كەرەك. ءبىرىنشى, ەتنوكونفليكت جاعدايدى شەشە الاتىن كوورديناتورلار بولۋ قاجەت. ولار جوعارعى كەلىسسوز جۇرگىزۋشى شتاب-پاتەرى رەتىندە, جانجالداسۋشى تاراپتار بويىنشا مەدياتسيا سەسسياسىن وتكىزۋگە قاتىستى بارلىق جۇمىستى ۇيلەستىرە الادى. ەكىنشى, قاراما-قايشى جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە جۇمىس ىستەي الاتىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەكشىلەرىن تارتىپ وتىرمىز. ءۇشىنشى سانات – كەزەكشى مەدياتورلار: اۋدان, اۋىل اكىمدەرى, ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەر جانە تاعى باسقالارى. داۋ-داماي تۋىنداعان جاعدايدا ماسەلەلەردى سوتقا دەيىنگى ساتىدا شەشۋ, جالپى, كوپ نارسە ەتنومەدياتسيامەن اينالىساتىندارعا بايلانىستى», دەدى مەدياتسيا ينستيتۋتىنىڭ ءرولى تۋرالى گۇلمايدان ۋروزباەۆا.
وسى ءۇش دەڭگەيلى مەدياتسيا ماماندارى ارنايى ترەنينگتەن وتكەن. ترەنەر وسى باعىتتاعى كەمشىلىكتەردى اتاپ, الداعى ۋاقىتتا ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
«بۇل باعىتتا ءبىرتۇتاس ۇيلەستىرۋشى ورگاننىڭ بولماۋى – ەتنومەدياتسيا ينستيتۋتىنىڭ دامۋ جولىندا تۇرعان باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. ەتنومەدياتسيا ورتالىعىنىڭ ەتنومەدياتسيانى وقىتۋدىڭ ءتيىمدى باعدارلامالارىن ازىرلەۋ, ەتنومەدياتورلاردى ساپالى دايىنداۋ, ولاردىڭ قىزمەتىن باقىلاۋ, قاداعالاۋ, ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى بىرنەشە مىندەتىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. مۇنداي اۋقىمدى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن ۇيىمداستىراتىن, ۇيلەستىرەتىن ورگاننىڭ بولۋى ماڭىزدى», دەدى ترەنەر-مەدياتور.
مۇمكىندىك اياسى كەڭەيىپ كەلەدى
وتىرىستا ءسوز العان ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى البەرت راۋ ۋاقىت پەن زامان تالابىنا وراي, ازاماتتاردىڭ مۇمكىندىكتەرى جۇيەلى تۇردە كەڭەيىپ كەلەتىنىن ايتتى. ول ءوز سوزىندە وتكەن جىل ساياسي وقيعالاردىڭ سانى جاعىنان دا, ولاردىڭ بولاشاق ءۇشىن ماڭىزى جاعىنان دا تاريحي رەفورمالار جىلى دەپ اتالۋىنىڭ ورىندى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار «ەلدى وزگەرتۋدىڭ بارلىق ۇدەرىستەرىندە قحا جانە ەتنومادەني بىرلەستىكتەرى وكىلدەرىنىڭ ەلدىڭ تۇراقتىلىعى مەن بىرلىگىنە ۇلەسى ماڭىزدى ءرول اتقارادى», دەپ ەلىمىزدىڭ قازىرگى زامانعى تاريحىندا اسسامبلەيانىڭ ءرولىن اتاپ كورسەتتى.
«ساياسي رەفورمالار ۇدەرىسى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ارتتىرۋ, بارشاعا تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋ جالعاسىپ جاتىر. شىعىس پەن باتىستىڭ كوپتەگەن ەلىندە مۇلدەم باسقا جاعداي قالىپتاسسا دا, قازاقستان باسقالارعا ۇلگى كورسەتە وتىرىپ, قوعامنىڭ بيلىكتى باقىلاۋىن كۇشەيتۋ جولىمەن ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز ازاماتتاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن جۇيەلى تۇردە كەڭەيتىپ كەلەمىز. ماسەلەن, ماجىلىسكە كەلىپ تۇسكەن كەزەكتى زاڭ جوباسى – پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن «جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭ ازاماتتاردىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى ماسەلەلەرىن شەشۋگە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى رەتىندەگى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە ءتيىس. وسىلايشا, رەفورمالار ەلدىڭ ودان ءارى تۇراقتى دامۋىنا نەگىز جاسايدى. مىقتى پرەزيدەنت, ىقپالدى پارلامەنت, ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت – ەلىمىزدىڭ نەگىزگى قاعيداتى بولسا, وسىعان ساي قىزمەت اتقارۋ قاجەت. سايلاۋ تەك باستاماسى عانا, ويتكەنى جاڭا قازاقستان وزدىگىنەن قۇرىلا سالمايدى, بۇل بارىمىزدەن ۇلكەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى», دەدى البەرت راۋ.
جيىندا ءسوز العان جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەركىن ۇيسىمباەۆ اسسامبلەيا مەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە وڭىردە 87 ەتنوس وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
ء«ار ەتنوس – ءبىزدىڭ بايلىعىمىز جانە ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى تىرەگىمىز. بۇل رەتتە وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بارلىق ەتنوستاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى مەن ولاردىڭ مۇددەلەرىن ۇيلەستىرۋدىڭ باستى بايلانىستىرۋشى بۋىنى, بىرەگەي الاڭىنا اينالدى. قازاقستان حالىق اسسامبلەياسىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتى بۇگىندە ايماقتاعى ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى نىعايتۋداعى جۇمىستىڭ ساپالى جاڭا كەزەڭىن كورسەتەدى. مەملەكەت دامۋى مەن ءوسىپ-وركەندەۋىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالعان – ەتنوسارالىق تاتۋلىق پەن ءوزارا كەلىسىمدى ساقتاۋ جانە ونى باعالاي ءبىلۋ ارقاشان دا اسا ماڭىزدى مىندەت. ويتكەنى مەملەكەت بايلىعىنا اينالعان ىنتىماق پەن بىرلىكتى ساقتاۋ – ۇزدىكسىز ىسكە اسىرىلاتىن اسا جاۋاپتى سالا جانە بارشا كوپۇلتتى حالقىمىزدىڭ ورتاق پارىزى. قوعامدىق كەلىسىم مەن ساياسي تۇراقتىلىق – ءبىزدىڭ ەڭ جوعارى بايلىعىمىز. بۇل جەتىستىكتى باعالاۋ, ونى ساقتاۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋ – ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ مىندەتى بولۋعا ءتيىس. تۋعان جەردىڭ توسىندە, قۇشاعىن جايعان بەيبىت ەلدىڭ ىشىندە ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا ءبارىمىز اتسالىسۋىمىز كەرەك», دەدى اكىم ورىنباسارى.
جالپى, قحا قوعامدىق قۇرىلىمدارىنىڭ بەلسەندىلەرىمەن جۇمىس فورماتىندا وتكەن كەزدەسۋگە رەسپۋبليكالىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ, انالار كەڭەسىنىڭ, «اسسامبلەيا جاستارى» قاۋىمداستىعىنىڭ, مەدياتسيا كەڭەسىنىڭ 60-تان استام جەتەكشىسى قاتىستى.
سەسسيا بارىسىندا دەلەگاتتار وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ءوزارا تاجىريبە الماسۋعا مۇمكىندىك الدى. تالقىلاۋ اياسىندا بارلىق وڭىرلەردەن كەلگەن سەسسياعا قاتىسۋشىلار جۇمىس تاجىريبەسىمەن جانە قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ بويىنشا جوبالارىمەن ءبولىستى.
سونداي-اق قحا مۇشەلەرى مەن ساراپشىلار ينتەرنەتتە پايدا بولعان ەتنيكالىق جانە تىلدىك ارانداتۋلارعا قارسى قاتاڭ شارالار قابىلداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دا اتاپ ءوتتى.
ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن, بوستاندىعىن, تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋعا دايىن بولۋدى پارىز سانايدى. بۇل – بارشا ازاماتتىڭ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ مىندەتى. سونداي-اق ولار قازاقستان باسىنان وتكەرگەن سىناقتار حالىقتى جىگەرلەندىرىلگەنىن باسا ايتتى. ال ەلىمىزدىڭ بارلىق نەگىزگى سالالارىنداعى تۇبەگەيلى رەفورمالار – ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا ىقپال ەتتى.
سەكتسياعا قاتىسۋشىلار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءرولىن نىعايتا وتىرىپ, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى ساقتاۋ, مەملەكەت باسشىسى ءاربىر سوزىندە ايتاتىن «بىرلىك ارالۋاندىقتا» جانە ء«بىز – ءارتۇرلىمىز, بىراق, ءبىز – تەڭبىز» قاعيداتتارى – ەلىمىزدىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارى ەكەنىنە سەنىمدى.
«ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم» دەپ...
سەسسيا اياسىندا دەلەگاتتار ءۇشىن پانەلدىك پىكىرتالاس الاڭى دا ۇيىمداستىرىلدى. پانەلدىك تالقىلاۋلارعا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىلىعى, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسشىلارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قحا مۇشەلەرى, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ توراعالارى, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ, ۇەۇ, ديپلوماتيالىق كورپۋس, عىلىمي قىزمەتكەرلەر, شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا, قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك باق وكىلدەرى, بارلىعى مىڭنان استام ادام قاتىستى.
پانەلدىك تالقىلاۋ جۇمىسىن اشقان ايدا بالاەۆا وتكەن جىلدان باستاپ سەسسيا فورماتى وزگەرگەنىن, ال بۇگىن وتىرىستىڭ العاشقى كۇنى قحا جۇمىسىن جاقسارتۋ, ونىڭ قوعامدىق قۇرىلىمدارىنىڭ – ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ, انالار كەڭەسىنىڭ, اقساقالدار كەڭەسىنىڭ, «اسسامبلەيا جاستارى» جاستار قاناتىنىڭ, كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ جانە باسقا دا قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ جولدارىن تالقىلاۋعا ارنالعانىن اتاپ ءوتتى.
«وتكەن جىل رەفورمالار جىلى بولدى جانە ولاردىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋىنا, اتاپ ايتقاندا, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن بىرلىكتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا اسسامبلەيانىڭ بارلىق ينستيتۋتتارى, بۇگىندە دە ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ءبىر – ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن ساقتاۋ. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى – بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق قۇندىلىعى», دەپ نىقتادى ايدا بالاەۆا. ول ءوز سوزىندە «رۋحاني بىرلىك پەن قۇندىلىقتاردى ءوزارا قۇرمەتتەۋ نەگىزىندە عانا قوعامدىق كەلىسىمگە كەلەمىز. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ وركەندەۋى – جالپى قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ناتيجەسى. بۇل – مەملەكەت باسشىسى ايتقان «بىرلىك – ارالۋاندىلىقتا» قاعيداسىنىڭ مىزعىماس ءمانى», دەپ اتاپ ءوتتى.
ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن وزگە ەتنوس وكىلدەرى باس قوسقان سەسسيادا تولەرانتتىلىق اتموسفەراسىن قالىپتاستىرۋداعى داستۇرلەردىڭ, مادەنيەت پەن ءبىلىم سالاسىنىڭ ىقپالى, سونداي-اق قحا ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى جانە قوعامدىق بىرلىكتى نىعايتۋداعى قىزمەتى تالقىلاندى.
اسسامبلەيانىڭ قوعامداعى ءرولىن اتاپ وتكەن «ۆايناح» قازاقستان چەشەندەرى مەن ينگۋشتار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى احمەد مۋرادوۆ تا قحا اتاۋىن وزگەرتپەگەن جالعىز ۇيىم ەكەنىن, پرەزيدەنت قازاقستان حالقى اسسامبلەيا توراعاسى بولىپ قالا بەرەتىنىن باسا ايتتى. وسى ورايدا ول: ء«بىز كەز كەلگەن سىناققا توتەپ بەرە الاتىن قۇقىقتىق, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جونىندەگى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇجىمدىق كومەكشىسىمىز», دەدى.
ء«ار مەملەكەت بەلگىلى ءبىر يدەولوگيا نەگىزىندە ساياساتىن جۇرگىزەدى. بۇگىندە وسى وتىرعان ازاماتتاردى, ءار ەتنوس وكىلىن «قازاقستان» ۇعىمى بىرىكتىرىپ وتىر. ءدال قازىر ءبىز كوپ نارسەنى وي ەلەگىنەن وتكىزەتىن شاقتا تۇرمىز. ويتكەنى ءبىز جاڭا داۋىرگە, جاڭا قازاقستانعا اياق باستىق. وسى رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتان, سايلانعان بارلىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتاردان ءۇمىتىمىز زور», دەدى احمەت مۋرادوۆ.
پلەنارلىق جيىندا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆ تا ءسوز سويلەدى. مينيستر بالا تاربيەسى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە ەكەنىن ايتىپ, وسى ورايدا اسسامبلەيانىڭ دا ءرولى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى.
«بالا تاربيەسى – كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماڭىزدى ماسەلە. بالا ومىرىنە اسا قاتتى ىجداعاتتىلىقپەن قاراۋ – قوعامنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. بالا تاربيەسى بارىنەن دە ماڭىزدى. قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەيدى. بالا بويىنداعى مەيىرىمدىلىك, باۋىرمالدىق, ىزگىلىك – ەل ىنتىماعىن ارتتىراتىن قاسيەتتەر. بىلگە قاعاننىڭ «ەل بولىپ بىرىگۋدەن اسقان باقىت جوق» دەگەن دانالىق ءسوزىنىڭ ماڭىزى زور. تولەرانتتىلىق پەن كەلىسىم قۇندىلىقتارى ادامنىڭ ار-وجدانىن, ۇلتجاندىلىق, وتانسۇيگىشتىك ىزگىلىك قاسيەتتەرىنە تۇعىر بولادى. بالا تاربيەسىندەگى وتباسى ينستيتۋتى ءرولىن جانە مەكتەپ پەن وتباسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى, وتباسى قۇندىلىقتارىن دارىپتەپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن نىعايتۋ ماقساتىندا اتا-انالار مەكتەبى, اكەلەر مەن انالار مەكتەبى سياقتى باستامالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. پەداگوگيكالىق-پسيحولوگيالىق كومەك تە كورسەتىلەدى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى وقۋشىلاردىڭ ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بار كۇش-جىگەرىن سالىپ ءجۇر. بالا تاربيەسىندە اتا-انالار مەن بىرگە بۇكىل قاۋىمداستىقتىڭ جۇمىس ىستەۋى اسا ماڭىزدى. بۇل رەتتە اسسامبلەيانىڭ دا كۇش جىگەر, تاجىريبەسى وتە ۇلكەن كومەك بولادى», دەدى ول.
بۇعان قوسا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى «ادىلەتتى قازاقستان» ۇعىمى سەكىلدى «ادىلەتتى بالاباقشا», «ادىلەتتى مەكتەپ» ءمانىن قالىپتاستىرىپ جاتقانىن ايتتى. سونداي-اق جاستار اراسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ىزگىلىك قاسيەتتەرىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىنداعى جۇمىستارىن تىلگە تيەك ەتتى.
«بۇگىندە 3 ميلليون جاستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان «جاس ۇلان» ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى. وسىنشاما وقۋشىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ۇيىم اي سايىن چەللەندج ۇيىمداستىرا باستادى. ناۋرىز ايىندا دومبىرا چەللەندجى, ءساۋىر ايىندا عىلىم چەللەندجى ۇيىمداستىرىلعان. ال مامىردا كوشەت وتىرعىزۋ چەللەندجى باستالادى. بۇل جۇمىستار بۇكىل قازاقستاندىق وقۋشىلاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىر. سپورتقا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قازىر 2, 3 ميلليون وقۋشى سپورتتىق ءىس-شارالارعا بەلسەندى قاتىسادى», دەدى عاني بەيسەمباەۆ.
سونىمەن قاتار وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى تۇراقتى, ءپوزيتيۆتى جانە تولەرانتتى كوپەتنوستى قاۋىمداستىقتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قحا ايماقتىق قۇرىلىمدارى جانە ەتنومادەني بىرلەستىكتەرمەن تۇراقتى نەگىزدە ىنتىماقتاستىقتا بولۋى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك ارتۋعا ءتيىس
سونداي-اق سەسسيادا قازاقستان كورەي قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى يۋري شين «جاڭا قازاقستان قۇرۋدا ارقايسىسىمىز ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك», دەپ جينالعانداردى بىرلىككە, حالىقارالىق قاتىناستى ودان ءارى نىعايتۋعا شاقىردى.
«اسسامبلەيانىڭ نەگىزىن ءارتۇرلى ەتنو-مادەني بىرلەستىكتەر قۇرايدى. ولار مەملەكەت پەن ەتنوس وكىلدەرىن بايلانىستىرۋشى ۇيىم. سوندىقتان ەتنومادەني بىرلەستىكتەر ەلىمىزدەگى ۇلىسارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ, تۇراقتىلىقتىڭ درايۆەرى بولۋى قاجەت. وسى رەتتە اسسامبلەيا اشىق, زاماناۋي قوعامدىق تالقىلاۋ مەن بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە, جاعداي جاساۋى كەرەك. ولار ەلدىك ماقسات پەن مىندەتتى ورىندايتىن باستى فاكتور بولۋى قاجەت. بۇل جولدا ءار ازامات ءوز ۇلەسىن قوسسا, ناتيجە دە كوپ كۇتتىرمەيتىنى انىق. ءبىز جاڭا قازاقستانداعى رەفورمانىڭ جۇيەلى ىسكە اسىرىلۋىنا بار كۇشىمىزدى سالۋعا دايىنبىز.
قازاقستان كورەيلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ باستى باسىمدىعى – قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا قاتىسۋ بولىپ تابىلادى. باستى مىندەت – ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى قوعامنىڭ مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق ينستيتۋتتارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. بيىل ءبىز اسسامبلەيانىڭ ءىس-شارالارىنان بولەك, «قازاقستان كورەيلەرىنىڭ جاستار قوزعالىسى» رەسپۋبليكالىق فورۋمىن; «AKK Networking» رەسپۋبليكالىق فورۋمىن; كورەي «كورە يلبو» گازەتىنىڭ 100 جىلدىعىن وتكىزەمىز», دەدى يۋري شين.
وتىرىستا ارنايى سپيكەرلەردەن سوڭ, «قازاقستان» رترك» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى يلحام يبراگيم قازىرگى قوعامداعى بىرلىك پەن تاتۋلىق جولىندا كەرى اسەرىن تيگىزەتىن فەيك اقپاراتتار جايلى ءسوز قوزعادى.
«ارانداتۋ ماقساتىندا جاسالاتىن ءتۇرلى دەرەكتەرگە قارسى كۇرەس ماڭىزدى ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. بۇل جۇزدەگەن ۇلىس وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى تۇراتىن ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل – وتە نازىك تاقىرىپ. مانيپۋلياتسيا جاسايتىن ءتۇرلى فەيك اقپاراتتىڭ تاقىرىبىنا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان قوعامنىڭ ءار مۇشەسى الەۋمەتتىك جەلىگە اسا مۇقيات, ىجداعاتتىلىقپەن قاراسا», دەگەن يلحام يبراگيم بۇل ماسەلە تۇپتەپ كەلگەندە بارىمىزگە قاتىستى ەكەنىن العا تارتتى. «ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى, بەرەكەسى سىزدەر مەن بىزگە بايلانىستى. ەلدە ارازدىقتىڭ بولۋىنا جول بەرمەۋىمىز قاجەت. وسى ورايدا, باق تا ءوز جاۋاپكەرشىلىگىن ۇمىتپاعانى ءجون. ارينە, بارىنە رەيتينگ ماڭىزدى. دەسەك تە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى ءبىرىنشى ورىنعا شىعارۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە «Qazaqstan» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ تاجىريبەسىن بولەك كەيس رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. الەۋمەتتىك, قوعامدىق, تانىمدىق, ساياسي باعدارلامالارعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى دا ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنۋگە بولاتىنىن ۇلتتىق ارنا دالەلدەپ بەردى. ءدال وسىنداي تانىمدىق حابارلارىمىزدان «شاڭىراق» باعدارلاماسى بار. بۇل باعدارلاما كەيىپكەرلەرى ورتالارىڭىزدا وتىر. كەيىپكەرلەر – قازاق تىلىندە سويلەيتىن وزگە ۇلىس وكىلدەرى. ولاردىڭ تۇرلەرىنە قاراپ, قازاق ەمەس ەكەنىن بىردەن اڭعاراسىز. الايدا ولاردىڭ ءتىلى, جۇرەگى, جانى «قازاق» دەپ سوعادى. ءدال وسى فورماتتا تاعى ءبىر جوبامىز – «Qazaq radiosy» تىكەلەي تولقىنىنان تارالاتىن «دوستىق» حابارى. اپتانىڭ التى كۇنىندە, التى تىلدە سويلەيدى. ۇيعىر, وزبەك, نەمىس تاعى باسقا تىلدەردە حابار تاراتادى. بۇگىندە حابار ءوزىنىڭ تىڭدارمانىن جيناپ ۇلگەردى. «ارازدىق ءتىلى» ەلىمىز 30 جىل بويى ساقتاپ وتىرعان بەرەكە-بىرلىككە سىزا تۇسىرمەسىن», دەپ ول ءسوزىنىڭ سوڭىندا يگى تىلەگىن دە جەتكىزدى.
ۇلتتى تاربيەلەۋ – ۇلى مىندەت
باسقوسۋدا پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان, وڭىرلەردەن كەلگەن ەتنومادەني بىرلەستىك وكىلدەرىنىڭ ارداگەرلەرىن ماراپاتتادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول اسسامبلەيانىڭ اۋقىمدى جۇمىسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«سپيكەرلەردىڭ كوتەرگەن ەڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ۇلتتى تاربيەلەۋ. بۇگىنگى ۇرپاق – كەلەشەكتەگى قوعام. سوندىقتان سول قوعامدى تاربيەلەۋ – ءسىز بەن ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز. بۇل ءوزارا ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ – بۇكىل قوعامنىڭ مىندەتى. 2022 جىل ۇلكەن ساياسي وزگەرىستەر جىلى بولدى. ونىڭ جۇيەلى, ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ بارىمىزگە بايلانىستى», دەدى ا.بالاەۆا.
ودان ءارى سەسسيا قاتىسۋشىلاردىڭ داعدىلارى مەن قۇزىرەتتەرىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ينتەنسيۆ كۋرستارعا ۇلاستى. ءبىرىنشى جيىن مەملەكەت قۇرۋ جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىك ماسەلەلەرىنە ارنالدى. اتالعان ءىس-شارا ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى تالعات قاليەۆتىڭ مودەراتورلىعىمەن جانە سپيكەرلەر – ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆ پەن قوعام قايراتكەرى قانات نۇروۆتىڭ قاتىسۋىمەن ءوتتى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءرولى مەن ماقساتىنىڭ ءوزى ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ رۋحاني كۇش بىرىكتىرۋىنەن, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ, ولاردىڭ مادەنيەتى, تىلدەرى مەن داستۇرلەرىنىڭ وركەندەۋىن, ساقتالۋىن جانە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدەن تۇراتىنى بەلگىلى. بۇل ورايدا ەل ازاماتتارىن قوعامدىق-ساياسي ومىرگە جۇمىلدىرۋعا, مەملەكەتتىك ءتىل مەن ونىڭ مارتەبەسىن ىلگەرىلەتۋ باستى ۇستانىمعا اينالۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا سپيكەرلەر اسسامبلەيانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا قوسقان ناقتى ۇلەسى مەن مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇرگىزۋدەگى باعىتىنا توقتالدى. بۇدان بولەك, اسسامبلەيا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى بارىنشا قوزعاپ, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. قحا جانىندا انالار, اقساقالدار كەڭەسى, مەدياتسيانىڭ جۇمىسى سوعان دالەل.
«قازىر قوعامدا قازاق ءتىلى ماسەلەسى وتە اۋىر جانە جاۋىر بولعان پروبلەما. بۇل ىشكى جۇيەنىڭ ءالى دە دۇرىس جۇيەلەنبەگەنىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتكە جۇمىسقا قابىلداۋدا, مەملەكەتتىك ءتىل مىندەتتى بولۋى كەرەك», دەدى سپيكەر ق.نۇروۆ ءوز سوزىندە.
«ادىلەتتى قازاقستان: بىرلىك, تۇراقتىلىق, دامۋ» تاقىرىبىمەن وتكەن اۋقىمدى ءىس-شارانىڭ العاشقى كۇنى ساراپشىلار قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ساياسي رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋداعى جانە جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋداعى ءرولىن تالقىلادى. قىزۋ پىكىرتالاس جاعدايىندا وتكەن سەكتسيالار جۇمىسىندا كەلىسىم, تولەرانتتىلىق اتموسفەراسىن قالىپتاستىرۋداعى داستۇرلەردىڭ, مادەنيەت پەن ءبىلىم سالاسىنىڭ ىقپالى, سونداي-اق قحا ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى جانە قوعامدىق بىرلىكتى نىعايتۋداعى قىزمەتى تالقىلاندى.
سەسسيا دەلەگاتتارى تالقىلاۋلار مەن پىكىرتالاستارعا بەلسەنە قاتىستى. رۋحاني-ادامگەرشىلىك, جالپىادامزاتتىق جانە ازاماتتىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋدىڭ, تولەرانتتىلىقتىڭ جوعارى مادەنيەتىن, تۇلعاارالىق جانە ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناستى, ءپاتريوتيزمدى, سونداي-اق بالالاردىڭ تۇلعالىق, ەرىك-جىگەرى, فيزيكالىق جانە ينتەللەكتۋالدىق دايىندىعىن تاربيەلەۋدىڭ, الەۋمەتتىك ءوزارا ءىس-قيمىل جانە وڭ ەتنوسارالىق كوممۋنيكاتسيالاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى كوتەرىلدى.
