تەحنولوگيانى كوممەرتسيالاندىرۋ جولى

الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ (AlmaU) رەكتورى گۇل­نار كۇرەنكەەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە تەحنولوگيالاردى دامى­تۋعا قاتىستى ستراتەگيالار, كوپ­تەگەن باعدارلاما قابىلدانعان. سوعان قاراماستان, يننوۆاتسيالىق دامىعان ەلدەر قاتارىنا جەتە الماي كەلەمىز. ول ونىڭ سەبەبىن ستەيكحولدەرلەرگە ارنالعان كوممۋ­نيكاتسيالىق الاڭداردىڭ جەتكىلىك­سىزدىگىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا يننوۆا­تسيالىق ەكوجۇيەنى جاقسارتۋ ءۇشىن كاسىپورىندار مەن جەتەكشى عىلىمي ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتۋ قاجەت.

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمي­نيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ پىكىرىنشە, پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ قۇرىلۋىمەن بۇل سالاداعى بىرقاتار ماسەلە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. سونداي-اق عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر بارىسىندا اشىلعان جاڭالىقتاردى كوممەرتسيالاندىرۋ دا وتە ماڭىزدى.

– پرەزيدەنت VIII شاقىرىلىم­داعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىرىن­شى سەسسياسىندا عىلىمعا با­سىم­دىق بەرە وتىرىپ, اسىرەسە قول­دانبالى عىلىمدى وندىرىسپەن, كاسىپورىندارمەن, بيزنەسپەن ۇش­تاس­تىرۋدىڭ زور مانگە يە ەكەنىن اتاپ وتكەنى ەسىمىزدە. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى مينيسترلىكتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى زاڭ­دى قابىلداۋعا, يننوۆاتسيالار, تەحنولوگيالىق ساياساتتى دامىتۋ, ەڭ باستىسى بيزنەستى, كاسىپورىنداردى, ونەركاسىپتىڭ نازارىن عىلىمعا بۇرۋعا تاپسىرما بەردى. وسى رەتتە جاڭادان قابىلداناتىن سالىق, بيۋدجەتتىك, ينۆەستيتسيالىق كودەكسكە دە مينيسترلىك تاراپىنان ۇسىنىستار ەنگىزىلىپ جاتىر. نەگىز­گى ماقسات – زاڭنامالىق بازادا تۇبە­گەيلى وزگەرىس جاساپ, بيزنەستى عى­لى­مي-يننوۆاتسيالىق شارالارعا باعىتتاۋ. ەندىگى كەزەكتە كەز كەلگەن كاسىپورىن عىلىمعا نەگىزدەلگەن ءوندىرىستى كوتەرسە, ينۆەستيتسيالار­دى تارتسا, تەحنولوگيالىق وندىرىس­تىك ىشكى ۇدەرىستەرىن عىلىم ۇلەسىن تولىقتىرۋعا, كوتەرۋگە بەت بۇرسا, سوعۇرلىم ۇكىمەت تاراپىنان سا­لىق­تىق جەڭىلدىكتەرگە يە بولادى. حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەن­­سەك, اقش, وڭتۇستىك كورەيا, يز­رايل سياقتى يننوۆاتسيالىق سايا­ساتى دامىعان ەلدەردە فيسكالدى ورگاندار تاراپىنان سالىق جەڭىلدىكتەرى 250-300 پايىزعا دەيىن قاراستىرىلعان, – دەگەن بولاتىن ساياسات نۇربەك الماتىدا ۇيىم­داستىرىلعان «Industry Advisory Board» فورۋمىندا.

بيزنەس ءۇشىن يننوۆاتسيالىق وندىرىسپەن اينالىسۋ يننوۆاتسيا­لىق ەلەمەنتتەر ءوندىرىستى جەتىل­دىرۋ ءۇشىن ءتيىمدى بولۋى كەرەك. ءمي­نيستردىڭ پىكىرىنشە, قولدانبالى فورماتقا كوشۋدە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمدى دامىتۋ دا ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. سوندىقتان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مەيلىن­شە عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى فورماتىنا اۋىسۋى ماڭىزدى. ۋني­ۆەر­سيتەتتەر جانىنان عى­لىم­­­دى قۇرىلىمداۋ بويىنشا تەح­­نو­­لوگيالىق ينجەنيرينگتىك ورتا­­­لىقتار قۇرۋعا اكادەميالىق با­­سىم­دىق بەرىلگەن. بۇگىنگى تاڭ­دا عىلىمعا بولىنەتىن قارجى 3,5 ەسە ارتسا, 2023-2025 جىلدارى عى­لىم­دى, گرانتتىق قارجىلان­دىرۋعا 650 ملرد تەڭگە جۇمسالاتىن بولادى.

وسى ورايدا عىلىمعا كەلىپ جات­­قان جاستارعا جاعداي جاساۋ كە­رەك. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا ەلى­مىزدە 600 مىڭنان استام ستۋدەنت بار. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەت­كىش ەسەلەنە بەرەتىنى انىق. ال ولار­دىڭ دەنى عىلىمعا كەلەتىنى ءسوز­سىز. سوندىقتان جاس عالىمدار ءيميد­جىن قالىپتاستىرۋ, سونىمەن بىر­گە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى كەدەرگىلەردى جويىپ, تەحنولوگيا­لىق ءبىلىمدى قولدانبالى تەحنولو­گيالارعا ترانسفورماتسيالاۋ مادە­نيە­تىن قالىپتاستىرۋ, جاڭا ينتەللەكتۋالدى ونىمدەر جاساۋ, نارىققا دايىنداۋ, ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ سياقتى داعدىلاردى مەڭگەرۋ – ۋاقىتتىڭ تالابى. «عىلىم قورىنىڭ» باسقارما توراعاسى ءابىلدا شامەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل 60-قا جۋىق جوبا قولداۋ تاپپاق.

عىلىم-ءوندىرىس ديالوگى عالىم­دار اشقان جاڭالىقتاردى تانىس­تىرۋمەن, ستارتاپ جوبالاردى قار­جى­لاندىرۋ, تيىمدىلىگى جوعا­رى ونىم­دەر شىعارۋ فورماتىن­دا جال­عاسىن تاپتى. ءال-فارا­بي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قان تامىرلارى پاتولوگياسى ورتا­لىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ورالباي دارمەنوۆ جاس ۇزاقتىعىن 10-15 جىلعا سوزۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭاشا ءادىستى تانىستىردى. عالىمداردىڭ ۇزاق جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە اتەروسكلەروزدىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى. ال قازاق­ستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتە­تىنىڭ عالىمدارى ۇسىنعان «Sun Scutum» جوباسى وقۋ ورىندارى مەن الەۋمەتتىك نىسانداردا اينەكتەرگە ارنالعان جىلۋساقتاعىش جابىندى ەنەرگيا ۇنەمدىلىگىمەن ەرەك­شەلەنەدى. «سولنەچنىي ششيت» ديرەكتورى سەرگەي ساحنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدەگى عيماراتتاردىڭ 95 پايىزدان استامى قاراپايىم اينەكپەن جابدىقتالعان. ال ولاردى ەنەرگيا ۇنەمدى شىنى پاكەتتەر­گە الماستىرۋ قىمباتقا تۇسەدى. ين­نو­ۆاتسيالىق ءادىس شىعىنداردى ازاي­تا وتىرىپ, نارىققا باعاسى ون ەسە تومەن ءونىم وندىرۋگە جول اشادى.

بۇگىندە وتاندىق عىلىم قانشا­لىقتى قولداۋعا مۇقتاج بولسا, يننوۆاتسيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ سوعۇرلىم قيىن. «QazCem» تسەنمەنت جانە بەتون وندىرۋشىلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ تەحنيكالىق ساراپشىسى تيمۋر بۋكاشەۆ وتان­دىق عالىمدارعا كەدەرگى بولاتىن جايتتاردى العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى عىلىمعا قارجى بولگىسى كەلمەيدى. سونىمەن قاتار مامان دايىنداۋ مەن عىلىم, ءبىلىم ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسە بەرمەيدى. سون­دىقتان عالىمدار مەن ناقتى سەك­توردىڭ ديالوگىن دامىتۋ ماڭىزدى. «QazInnovation» باسقارما توراعاسى سانات احانوۆ نوۋ-حاۋ كوممۋنيكاتسيادا عانا تۋىندايتىنىن اتاپ ءوتتى. ال عىلىمي ىقپالداستىق قۇ­رۋ ءۇشىن سالا ماماندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ قاجەت. «MOST Ventures» باسقارما سەرىكتەسى اليم حاميتوۆ «ستارتاپ», «ۆەنچۋر» جايىندا ءسوز قوزعاپ, بيزنەس ينكۋباتوردىڭ قايىرىمدىلىق ماقساتتى كوزدەمەيتىنىن جەتكىزدى. تەحنولوگيا سالاسىندا كاسىپكەر ءوز ونىمىنە سۇرانىس بار ەكەنىنە كوز جەتكىزە ءبىلۋى قاجەت. ەگەر سۇرانىس بولسا, ءارى قاراي وسۋگە دە جول اشىلادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى كوپتەگەن تالانتتى جاستاردى قول­­داۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, نا­رىق­قا قايتالانبايتىن ەرەكشە جوبالاردىڭ قاجەتتىگىن جەت­كىزدى. حيميك-عالىم, ەرەكشە ازىر­لەمەلەردىڭ اۆتورى دياس تاستان­بەكوۆ مەملەكەت عىلىمنان اسقان ءتيىمدى بيزنەس جوعىن ءتۇسىنۋى قاجەت دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, دارىندى جاستار امەريكاعا قاراعاندا ءۇندىستان مەن قىتايدا كوپ. وسى ورايدا باسەكەلەسۋ قادام­دارىنا توقتالعان عالىم بۇل ىستە مەملەكەتتىڭ قولداۋى قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.

AlmaU كوممەريتسيالاندىرۋ بويىنشا پرورەكتورى كەندريك ۋايتتىڭ پىكىرىنشە, جاڭا بۋىن ونىمدەرىن ازىرلەمەي, ەكونوميكانى دامىتا المايمىز.

– قازىرگى كەزدە ينۆەستيتسيالاۋ, كوۋچينگ, ستارتاپ بيزنەستى دامىتۋعا كەڭەس بەرەتىن 125 ۆەنچۋرلىق تالىم­گەردەن تۇراتىن جۇيە, سونىمەن قاتار 25 مۇشەسى بار ۇلتتىق ونەركاسىپتىك كومپانيالار مەن كاسىپورىندار وكىلدەرىنەن قۇرالعان كونسۋلتاتيۆتى كەڭەس قۇرىلعان. وسى قۇرىلىمدار ارقىلى تۋىنداپ وتىرعان قاۋىپ-قاتەرلەر, پروب­لەمالاردان حاباردار بولا وتىرىپ, ونى ۋنيۆەرسيتەتتەردى كوممەرتسيالاندىرۋ اليانسىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە قاپەردە ۇستايتىن بولامىز. نەگىزگى مىندەتىمىز – عالىمدار جۇمىس ىستەپ وتىرعان سالالاردا باسىمدىقتاردى انىقتاۋ جانە ونەركاسىپتىك سەرىكتەستەر قويىپ وتىرعان مىندەتتەرگە كوڭىل ءبولۋ. بۇل بىزگە بيزنەس تالىمگەرلەر كومانداسىن قۇرۋعا, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى كەندريك ۋايت.

فورۋمدا كوممەرتسيالاندىرۋ بويىنشا عىلىمي ۋنيۆەرسيتەتتەر اليانسى قۇرىلدى. سەگىز ۋنيۆەرسيتەت جاڭا ونىمدەردى جاساۋعا باعىتتالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىن تانىستىردى. سالالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قازىرگى ۋاقىتتا «Siemens», «Microsoft», «MC», «Honeywell», «Coca Cola» سياقتى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ وكىلدەرىن دە بىرىكتىرىپ وتىر.

الماتى