سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
بيىلعى سەسسيا «ادىلەتتى قازاقستان: بىرلىك, تۇراقتىلىق, دامۋ» دەگەن اتپەن وتەدى. قاتىسۋشىلار ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ماقساتى تۇرعىسىندا ۇلت بىرلىگى قۇندىلىعىن, جۇيەلى وزگەرىستەرگە ساياسي جانە قوعامدىق سەرپىن بەرۋدى, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جاڭا كەزەڭىندە ۇلتتىق ساياساتتىڭ ءمانىن, ءتۇرلى ەتنوستىڭ ۇلەسىن, سونداي-اق ولاردىڭ بەلسەندى ءرولىن, ت.ب. ماسەلەلەردى تالقىلايدى.
سەسسيانىڭ سەكتسيالى جيىنى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە وتەدى. وندا دەلەگاتتار مەن ساراپشىلار پىكىرتالاس الاڭدارىندا جوعارىداعى تاقىرىپتاردى ورتاعا سالادى. ال 27 ساۋىردە – سەسسيانىڭ پلەنارلىق وتىرىسى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتەدى.
1995 جىلى 1 ناۋرىزدا قۇرىلعان اسسامبلەيا قۇرامىندا قازىر 583 ادام بار. استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا جانە وبلىستاردا وڭىرلىك اسسامبلەيا وكىلدىگى جۇمىس ىستەيدى.
جىل سايىن ەل پرەزيدەنتى – قحا توراعاسىنىڭ توراعالىعىمەن وتەتىن سەسسيانىڭ بارلىق شەشىمى مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن ماڭىزدى. سەسسيالار اراسىندا جۇمىس ىستەيتىن اسسامبلەيا كەڭەسىنە رەسپۋبليكالىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, دەپۋتاتتار, مينيسترلەر, وبلىس اكىمدەرى كىرەدى. بۇگىندە اسسامبلەيا كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا 84 ادام مۇشە. قحا-نىڭ نەگىزگى قىزمەتى كونستيتۋتسيا, «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭىنا, سونداي-اق پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قحا-نىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان دامۋ تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلگەن.
ال 2022 جىلدان باستاپ قحا جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان – پارلامەنت سەناتىنا وكىلدىك ەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قحا ۇسىنىسى بويىنشا 5 دەپۋتات تاعايىندالدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلدەگى ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ءرولىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, ونىڭ ماجىلىستەگى كۆوتاسىن سەناتقا اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن بىلدىرگەن ەدى.
«بۇل – ساياسي جاعىنان دا, زاڭدىق تۇرعىدان دا دۇرىس قادام. بۇل كۆوتا سەناتقا اۋىسادى جانە 9-دان 5 دەپۋتاتقا دەيىن كەميدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ماجىلىستەگى دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانى ازايادى. «از بولسا دا, ساز بولعانى» جاقسى. مۇنداي وزگەرىس ءتۇرلى ەتنوستىق توپتارعا ماندات بەرىپ, ولاردىڭ ءۇنى جوعارعى پالاتادا ەستىلۋىنە مۇمكىندىك جاسايدى. جالپى, سەناتتىڭ جوعارعى پالاتا رەتىندە جۇمىس ىستەۋىن دۇرىس ءارى ورىندى دەپ سانايمىن», دەدى بۇل تۋرالى پرەزيدەنت.
قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا 1000-نان استام ەتنومادەني, ونىڭ ىشىندە 14 رەسپۋبليكالىق بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە 405 ەتنومادەني بىرلەستىك قحا-دا اككرەديتتەلگەن (14 رەسپۋبليكالىق جانە 391 وڭىرلىك). سونداي-اق ەلىمىزدىڭ 17 وڭىرىندە «اسسامبلەيا جاستارى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ فيليالدارى جۇمىس ىستەيدى, جاڭادان قۇرىلعان 3 وڭىردە فيليالدار اشۋ ماسەلەسى قارالىپ جاتىر. «اسسامبلەيا جاستارىنىڭ» قۇرامىندا قازىردىڭ وزىندە 8000-نان استام مۇشە بار.
دوستىق ۇيلەرىنە كەلەر بولساق, ول اسسامبلەيانىڭ كوپفۋنكتسيونالدى رەسۋرستىق بىرلەستىگى بولىپ وتىر. بۇعان قاتىستى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ دوستىق ۇيلەرى جينالىستار مەن سالتاناتتى جيىندار وتەتىن زالعا اينالماۋعا ءتيىس دەگەن ەدى.
«دوستىق ۇيلەرى قحا-نىڭ حالىقتىق باستامالارى ءۇشىن رەسۋرستىق ورتالىقتار جانە جوبالىق كەڭسەلەرگە اينالۋعا ءتيىس. ەتنومادەني بىرلەستىكتەر دە بۇل جۇمىسقا بەلسەندى قاتىسۋى قاجەت», دەدى پرەزيدەنت. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى بەيىندى مينيسترلىكتەر اكىمدىكتەر كوپ ادامدى قامتيتىن رەسپۋبليكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا اسسامبلەيانىڭ, ونىڭ قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى.
سونىمەن قاتار اسسامبلەيا قىزمەتىن عىلىمي تۇرعىدان باعامداۋ ماقساتىندا 2009 جىلى قحا عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسى قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا 58 عالىم ەنگەن, ونىڭ 35-ءى – عىلىم دوكتورى, 12-ءسى – عىلىم كانديداتى. سونداي-اق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ باسشىلارى مەن قوعام قايراتكەرلەرى بار.
كەيىنگى جىلدارى اسسامبلەيا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى دە قوزعاپ, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, قحا جانىندا انالار, اقساقالدار كەڭەسى, مەدياتسيا ينستيتۋتى قۇرىلدى. اسسامبلەيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكەمەلەردىڭ بارلىعى زاڭعا سايكەس ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. اتالعان مەكەمەلەردىڭ جيىندارى مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلىپ, قۇجاتتارى دا قازاق تىلىندە جازىلادى. قازىر وڭىرلەردە وبلىستىق, قالالىق, اۋداندىق, اۋىلدىق دەڭگەيلەردە, سونداي-اق ءىرى كاسىپورىندار ۇجىمدارىندا 1 072 اقساقالدار كەڭەسى, 1 712 انالار كەڭەسى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى. ولار جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋگە بەلسەندى قاتىسىپ, كەز كەلگەن جانجالدىڭ الدىن الۋعا تىرىسادى.
قحا قىزمەتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قوعامدىق كەلىسىم جانە جالپىۇلتتىق بىرلىك سالاسىنداعى مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋعا كومەك بەرۋ. اسسامبلەيانىڭ مەدياتسيا جەلىسىنە 1 رەسپۋبليكالىق جانە 19 وڭىرلىك كەڭەس كىرەدى. وندا حالىق, مەكەمە, ەكى تاراپ اراسىنداعى داۋلى ماسەلەلەردى شەشۋگە, ءتىپتى وتباسىلار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتى رەتتەۋگە 1 222 مەدياتور كەڭەس بەرىپ, تاتۋلاستىرۋعا اتسالىسادى. وسىلايشا, اسسامبلەيا ەلدەگى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ دا دامۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىر.
