تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» كەتىپ, ءبىز وسىنداي ادەمى ۇردىستەن كوز جازىپ قالدىق. كەرىسىنشە, دۇنيەنىڭ تەگەرشىگى كەرى اينالىپ, ادامدى قابىلەتى مەن بىلىمىنە ەمەس, قولىنداعى بيلىگىنە قاراپ باعالايتىن ادىلەتسىز قوعامدا ءومىر ءسۇرۋدىڭ سورى پەشەنەمىزگە جازىلعان قيىن زامانعا تاپ بولدىق.
ۇلى ابايدىڭ سوڭىنان ەرگەن شاكىرتتەرى ماعجان, جۇسىپبەك, مۇحتارلار باستاعان الىپتار توبىنان كەيىن دە, رۋح الاڭىنداعى پاراسات مايدانى تولاستاماي جالعاسىپ كەلەدى. ءسوز ونەرىمىزدىڭ داۋرەنى دۇرىلدەپ تۇرعان الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلدارداعىداي بولماسا دا, سەرتىنە بەرىك, اماناتىنا ادال جاندار بۇگىن دە ارامىزدا بار. سوڭىنان جاقسى ءسوز ەرگەن, سونداي سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى زامانداسىم – كورنەكتى اقىن ءارى تالانتتى جازۋشى نۇرجان قۋانتاي ۇلى.
ادامگەرشىلىك مۇراتتاردى جىرلاۋ ءۇشىن قىر قازاعىنا ءتان قوڭىر داۋسىمەن, بيازى مىنەزىمەن, ونەرگە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن ول, ليريكالىق جىرلارىمەن جارق ەتە قالىپ, ەلگە الدىمەن اقىن بولىپ تانىلدى. سەزىمى ءمولدىر بۇلاقتاي تۇنىق, ايتار ويى انىق, ۇلتتىق بوياۋىنىڭ ءناشى قىرعاۋىلدىڭ قاناتىنداي قۇلپىرعان جاس جىگىتتىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارى اعا بۋىندى دا, ءبىر يتجەيدەنى بۇرىنىراق توزدىرعان زامانداستارىن دا, تاي ق ۇلىنداي تەبىسكەن قۇرداستارىن دا بىردەن ەلەڭ ەتكىزدى. مۇمكىن, مۇنىڭ سەبەبى, «ولەڭ دەگەن كۇرە تامىرداي داڭعىل جولعا ءوز سوقپاعىمەن كەلiپ قوسىلعان» جىگىتتىڭ كوبىمىز ەلەمەي جۇرگەندى اڭعارىپ, كورمەگەندى بايقاپ قالاتىن ەلگەزەكتىگىندە عانا ەمەس, ارزان ءسوزدىڭ الدانىشىن قۋىپ كەتپەي, كوڭىل-كۇيىندەگى الاساپىراندى كوركەمدىك شىندىقتىڭ تىلىمەن جەتكىزە بىلەتىن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىندە دە جاتقان شىعار. بىلمەيمىن. بىلەتىنىم, نۇرجان – پوەزياعا بىردەڭە ۇيرەنۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ۇيرەتۋ ءۇشىن دە كەلگەن, مىنەزدى اقىن.
سiرە, سiرە, سiرە قار,
سiرە قاردا كiم وڭار؟!
سiرi قالعان مىنا بiز,
سiز تابىڭىز بiر امال.
قارا ءتۇننiڭ قايماعىن
ايقاي بۇزباس, وي بۇزار.
ورماندى ءسوزدiڭ ايماعىن
ومبىلاعان وي بۇزار.
الاڭداعان كوڭىلدەرگە وي سالارلىق سالماقتى ولەڭدەرىمەن «كۋلتۋراسى زور اقىن» ەكەنىن تانىتىپ, حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ قاينار بۇلاعىنان قانىپ ءىشىپ, جاڭاشىلدىقتىڭ جەلەك جاپىراقتارىمەن جايقالعان نۇرجان پوەزياسى ۇلتتىق ۇعىمنان اجىراماي, ادەبيەتكە تابيعاتى بۇزىلماعان شىنىداي تازا قالپىندا جەتكەنىمەن بىزگە قىمبات. ەجەلگى اڭىزداردان باستاۋ الىپ, جىراۋلار پوەزياسىمەن جالعاسىپ, اباي, ماعجان, ءىلياستار ءورىسىن ۇلعايتىپ, مۇقاعالي, جۇمەكەن, تولەگەن, سىرباي, كەڭشىلىك, جۇماتايلار جاڭاشا تۇرلەندىرگەن ۇلتتىق پوەزيامىزعا ءوز بوياۋىنىڭ ناقىشىن قوسقان اقىن ولەڭدەرى وقۋشىلارىن ماگنيت ورىسىنە بىردەن تارتىپ اكەتتى.
ءسوزدى تەمىردەي بالقىتىپ, قانداي تاقىرىپتى جىرلاۋعا دا نۇرجاننىڭ قابىلەت-قارىمى مەن ءتىل بايلىعى جەتەدى. الايدا ول – از كۇندىك دۇرمەكتىڭ قىزىعىن قۋىپ كەتپەي, الىس ساپارعا ۇشاتىن قۇستاي قامدانىپ, ءبىر شۋماق ولەڭدى جازۋ ءۇشىن ۇزاق تولعانىپ, وقىرمانىن ىنتىقتىرىپ, ايتقىسى كەلگەن ءسوزىن قايتا-قايتا وي كورىگىنىڭ سىنىنان وتكىزىپ بارىپ قانا قولىنا قالام الىپ, وتە ساراڭ جازاتىن تالعامپاز تالانت. وكشەمىزدى باسىپ كەلگەن زامانداسىمنىڭ وسى ەرەكشەلىگىن اسا كورنەكتى اقىن تەمىرحان مەدەتبەك تە اڭعارىپ, اق جول تىلەپ, باتاسىن بەرىپتى: «نۇرجان قۋانتاي ۇلىنىڭ تاعى بiر مەنi سۇيسiنتكەنi – ءوزiنiڭ بiر شىققان بيiگiندە قالىپ قويماي, وزiنە دە, وزگەگە دە توسىن, وزiنە دە, وزگەگە دە بەلگiسiز تىڭ ورiستەرگە شىعۋعا قۇمارلىعى. بۇل رەتتە ول وقىعان كوزگە دە, ەستiگەن قۇلاققا دا وقشاۋ كورiنiپ, تiپتi وعاشتاۋ ەستiلەتiن وبرازدار مەن ءسوز تiركەستەرiنەن دە قاشپايدى».
جىر قۋاتىنىڭ اسەرى
ولەڭدەرىن وقۋ بارىسىندا كوزىمىز جەتتى, نۇرجان, ەڭ الدىمەن كوزىمەن كورگەندەردى كوڭىلىنە تۇيە الاتىن سۋرەتكەر اقىن. ايتكەنمەن, وقىرمانعا ۇمىتىلماس اسەر مەن ەستەتيكالىق ءلاززات سىيلايتىن ەكى قاسيەت – شىنايىلىق پەن تازالىق جوق جەردە جاداعاي سۋرەتكەرلىك تالابى بيىك كوڭىلدەردى كونشىتە المايدى. سوندىقتان دا نۇرجان ولەڭ جازۋدىڭ جوسپارىن ورىنداۋعا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتەتىن «اقىندىقتان» بويىن دا, ويىن دا اۋلاق ۇستاپ, كوڭىل قازىناسىنىڭ قويماسىنداعى شىن اسىلدى تاپقاندا عانا, اللاعا جۇرەگىن اشقان تاقۋاداي جان سىرىن اق پاراققا اقتارىپ, مۇڭىن شاعادى. مىنە, سوندىقتان دا شىنايىلىعىن جوعالتپاعان, تازالىعىنا كىر جۇقتىرماعان, ولەڭنەن ولەڭگە ءوسىپ وتىراتىن اقىننىڭ كورۋ اياسىنىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ, تانىمى تەرەڭدەپ, وي-ورەسى بيىكتەي تۇسەدى.
نەگە سەنى ۇناتام, نەگە, نەگە, سارى كۇز,
كوڭىل شىركىن جەتتى مە كەنەرەگە, سارى كۇز,
تاۋسىلماس دەپ جۇرگەندە الاڭعاسار ءبارىمىز
وپا بەرمەس ءومىردى ورتالاپپىز, سارى كۇز.
ۇرتتاپ-ۇرتتاپ ومىردەن شالا
ماس بوپ قالىپپىز,
سۇيتسەك, اينالايىندى نەسيەگە الىپپىز…
ب ۇلىقسىعان بۇلا كۇن بۋىرقانىپ ءوتتى مە,
قوس سامايعا ءىز تاستاپ جاستىق شاعىم
كەتتى مە؟
ايتشى, ايتشى, سارى كۇز, قايدا كەتتى
سول كۇندەر,
قايىرىلىپ قاراساڭ, بىرەۋ بار ما كوردىم دەر؟
بارلىق ۋاقىتتا دا ونىڭ مۇڭى قوعام قايعىسىمەن, ۇلت قاسىرەتىمەن ۇشتاسىپ, ول ءوز جانىنىڭ اقيقاتىن ارزان ايعايدىڭ ەمەس, كوركەم شىندىقتىڭ تىلىمەن وقىرمان جۇرەگىنە جەتكىزۋگە ۇمتىلادى جانە قالاي ادەمى دە اسەرلى جەتكىزەدى دەسەڭىزشى.
تورعايى ۇشقان سور دالام,
تولعامالى نايزا تولعاتار ەردەي قومدانام.
تۇتام ەمشەكتەي تۋ بيە ءۇشiن نار بابام,
تۇتتاي بالانىڭ تۇرمىسى ءۇشiن نار بابام
باسى قايدا قالماعان؟
سالقار تاريحتى سايىنا تىعىپ سار دالام:
«قاراشا جۇرتتىڭ قاي سوزدەرiن قارمانام».
قادiرi قاشقان, قاھارى اسقان زاماندا
قازاعىم قايدا اۋماعان؟!
ماعان نۇرجاننىڭ ادەبيەتكە جان-تانىمەن بەرىلگەن جانكەشتىلىگى, ءسوزدى قۇبىلتىپ, ويدى ويناتا بىلەتىن شەبەرلىگى عانا ەمەس, اقىندىق جانىنىڭ ءسارۋار تازالىعى ۇنايدى. ويتكەنى ول «جانى تازا ادامداردىڭ عانا سۇلۋلىقتى تۋعىزا الاتىنىن» (گلينكا) جاقسى بىلەدى.
«قاراوزەك» – كلاسسيكالىق تۋىندى
ادەبيەتكە اقىن بولىپ كەلگەنىمەن, ءبىر قىزىعى مەن نۇرجاننىڭ پروزاسىن وقىپ, الدىمەن ونى جازۋشى رەتىندە تانىدىم. پروزاسى بولعاندا دا اڭگىمەسىن ەمەس, كەڭەس وداعى كۇيرەگەننەن كەيىن جولايرىقتا قالعان جوعالعان ۇرپاقتىڭ تاعدىرىن كەسكىندەگەن كەسەك تۋىندىسىمەن تانىسىپ, قاتتى ءسۇيسىندىم.
شىعارمادا حاقنازار ەسىمدى جاس جىگىتتىڭ ايانىشتى ءومىرى ارقىلى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ءولىارادا ومىردەن ءوز ورنىن ىزدەگەن تۇتاس ءبىر ۇرپاقتىڭ تاعدىرى شەبەر سۋرەتتەلگەن. روماندى وقىپ وتىرعاندا نۇرجان قۋانتاي ۇلىنىڭ العان تاقىرىبىن تياناقتى زەرتتەپ, جان-جاقتى ىزدەنگەنىنە ءدان ريزا بولدىم. باسى ارتىق دەتالدار مەن سيۋجەتتەر اتىمەن جوق. ءتىلدى جاقسى بىلگەندىكتەن ەمىن-ەركىن سىلتەپ, كوسىلىپ-كوسىلىپ جازادى. الايدا ءتىلدى جاقسى بىلەتىنىن كورسەتۋ ءۇشىن كوپسوزدىلىككە ۇرىنبايدى. جازۋشى وقىرمان كوڭىلىن ماگنيتشە تارتىپ اكەتە الاتىن سيتۋاتسيا جاساي بىلەدى. شىعارماداعى كەيىپكەرلەردىڭ مىنەز-قۇلقى ءتۇرلى سيتۋاتسيا بارىسىندا اشىلا تۇسەدى.
شىعارماداعى جاعدايلار ءوز زامانىنىڭ وقيعاسى, ءوزى كۋا بولعان ءداۋىردىڭ كورىنىسى بولعاندىقتان رومان وتە شىنايى شىققان. جالپى, كەز كەلگەن جازۋشى ەڭ الدىمەن ءوز زامانىنىڭ سۋرەتكەرى بولۋعا ءتيىس.ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ شىندىعىن كورسەتە الماعان ادامنان ناعىز جازۋشى شىقپايدى.
باتىستىڭ الدىڭعى قاتارلى جازۋشىلارىندا عانا كەزدەسەتىن ستيلدىك, فورمالىق ەرەكشەلىكتەردى نۇرجاننىڭ بۇل شىعارماسىنان كوپ كەزدەستىردىم. ياعني جازۋشى روماندى جازۋعا وتىرار الدىندا الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىن قايتا-قايتا پاراقتاعان. ولاي دەيتىن سەبەبىم, نۇرجان قۋانتاي ۇلىنىڭ شەتەل جازۋشىلارىنىڭ كوپتەگەن پروزالىق شىعارمالارىن قازاق تىلىنە وتە ءساتتى اۋدارعانىن جاقسى بىلەمىن. بۇل – ۇلكەن دۇنيە. امەريكا جازۋشىلارى ەرنەست حەمينگۋەي مەن البەرت مالتستىڭ ء«ۇندىس اۋىلى», «ويىن», ورىس جازۋشىلارى ۆارلام شالاموۆ پەن ۆلاديمير نابوكوۆتىڭ «جيدەك», «ۇرەي», كوپشىلىك جىعا تاني بەرمەيتىن يسپان جازۋشىسى فەرناندەس دە لا رەگەرانىڭ «جالعىزدىق», تۇرىك جازۋشىسى سەيفەددين ومەردىڭ «پروگرەسس», سيريا جازۋشىسى ءۇلفات ءال-ءيدليبيدىڭ «كەك», جاپون جازۋشىسى سيۋگورو ياموموتونىڭ «ۋلانۋ – قيىن نارسە», ت.ب. سۋرەتكەرلەردىڭ كلاسسيكالىق اڭگىمەلەرىن ول انا تىلىمىزدە سويلەتتى.
مىنە, وسىنداي جان-جاقتى دايىندىقتىڭ دا روماننىڭ ءساتتى شىعۋىنا زور پايداسى ءتيىپتى. روماندا ارقيلى جاعدايلار باياندالاتىن ەپيزودتار, وقيعالار بار. بىرەسە ءومىردى اۆتور حات ارقىلى كورسەتەدى. مىسال ءۇشىن, روماننىڭ ءوزى حاقنازاردىڭ دوسى قۇرماشتىڭ حاتىنان باستالادى. جازۋشى حات ارقىلى قوعامنىڭ شىندىعىن بوياماسىز سۋرەتتەيدى. كەيىپكەردىڭ جان كۇيزەلىسىن دە حات ارقىلى ادەمى سيپاتتايدى. وقيعانى ءبىرىنشى جاقتان بايانداي كەلىپ, جازۋشى ءبىر كەزدە جىمىن بىلدىرمەي ەكىنشى جاققا كوشىپ كەتەدى. روماندا قولدانىلاتىن تۇرمە تەرميندەرى سىرت كوزگە ەلەۋسىز عانا نارسە بولىپ كورىنگەنىمەن, كەيىپكەرلەردىڭ تابيعاتىن اشۋدا ۇلكەن قىزمەت اتقارىپ تۇر. ءوزباسىم «قاراوزەك» رومانىن تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن كلاسسيكالىق تۋىندىلاردىڭ قاتارىنا باتىل قوسا الامىن.
«قاراوزەك» – تاقىرىپ قۋىپ جازعان كوپ شىعارمالاردىڭ ءبىرى ەمەس. ءبىر جىگىتتىڭ تاعدىرى ارقىلى بۇكىل ۇرپاقتىڭ تراگەدياسىن كورسەتكەن كەسەك تۋىندى. رەماركتىڭ ء«ۇش دوس» دەگەن رومانى بار عوي. ادەبيەتىمىزدەگى سونداي كلاسسيكالىق تۋىندى – بۇل.
نۇرجان قۋانتاي ۇلىنىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاقىندا جارىق كورگەن «ۇرەيلى ءۇش كۇن» اڭگىمەسى – ادەبيەتىمىزگە بەلەس بولارلىق ۇلتتىق پروزامىزدىڭ زور تابىسى. انتيۋتوپيا كوپتەگەن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ءتىسى باتپاي جۇرگەن قيىن جانر ەدى. ويتكەنى ونىڭ تابيعاتى ماگيالىق رەاليزمنەن دە كۇردەلى. كەزىندە ءبارىمىز دە اعىلشىن جازۋشىسى دجوردج ورۋەلدىڭ «1984», جاپون قالامگەرى كوبو ابەنىڭ «باسا-كوكتەپ كىرگەندەر», ورىس جازۋشىسى ەۆگەني ءزامياتيننىڭ ء«بىز» شىعارمالارىن ءسۇيسىنىپ وقىعان بولاتىنبىز. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن نوبەل سىيلىعىن ەنشىلەگەن كادزۋو يسيگۋرونىڭ ەڭ مىقتى شىعارماسى دا «قول ۇزبە مەنەن» دەپ اتالاتىن انتيۋتوپيالىق رومانى. نۇرجاننىڭ مىنا شەدەۆر اڭگىمەسى – ءدال بۇگىنگى تاڭداعى قازاق پروزاسى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى,
ادەبيەت سىنشىسى
