سودان بەرى قوعام «ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن كۇتىپ, ىشتەن تىنىپ تۇر. حالىق پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىن ورىندايتىن ۇكىمەتكە ءۇمىت ارتادى. بىراق...
ەل ىشىندە قالىپتاسقان جاعداي پرەزيدەنتكە جاقسى تانىس. اكىمدەرىمىز وتىرىك ەسەپ بەرىپ, جالتارىپ كەتۋگە مۇمكىندىك ءالى دە مول.
اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ءوندىرىس سالاسىنىڭ دامۋىندا ناقتى ناتيجە كوزگە كورىنبەي تۇر. ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا. «ەلىمىزدە وندىرىلەتىن تاۋاردىڭ كولەمى ىشكى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋگە جەتپەيدى. يمپورتقا تاۋەلدىمىز», دەدى پرەزيدەنت.
راس, ءبىزدىڭ ۇكىمەت ەكونوميكالىق ماسەلەلەر مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ارا-جىگىن ابدەن شاتاستىرىپ ءبىتتى. مەملەكەتتىڭ اقشاسىن ۇلەستىرىپ, ينفلياتسيانى ۇستاپ وتىرۋ ساياساتى كەلمەسكە كەتتى. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ مەملەكەت باسشىسى تاپسىرماسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزىپ ورىنداۋىنا سەنىمىم از.
وسى سەبەپتى ەل باسشىلىعى وڭىرلەردەگى كادرلاردىڭ مۇمكىندىگىنە كوڭىل بولسە دەيمىن. شالعاي اۋدانداردا ساۋاتتى ماماندار جەتەدى. بۇل ءۇشىن «وڭىردەن – ورتالىققا» باستاماسى تۇراقتى تۇردە ءجۇرىپ تۇرۋى كەرەك. بۇل ۇكىمەت قۇرامىنىڭ جاڭارىپ وتىرۋىنا, بيلىك قۇرامى «قانىنىڭ» جاڭارۋىنا مۇمكىندىك بەرەر ەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل-ايماققا بارعان كەزدە ونداعى كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگى مەن الەۋەتىنە نازار اۋدارسا ەكەن دەيمىن.
بەنزيننىڭ, ديزەلدى وتىن باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى حالىقتىڭ جون ارقاسىن ايازداي قارىپ وتكەنىن كورىپ وتىرمىز. حالىق ۇكىمەتتەن مۇنىڭ سەبەبىن ءوز تىلىندە ءتۇسىندىرىپ بەرۋىن كۇتتى. مەملەكەت باسشىسى بەنزين مەن ديزەلدى وتىننىڭ بۇرىنعى باعاسى مەن قازىرگى باعاسىنداعى ايىرماشىلىق مۇنايشىلاردىڭ ايلىعىنىڭ كوتەرىلۋىنە, قۇبىر جەلىلەرىنىڭ جاڭارۋىنا جۇمسالاتىنىن ايتتى. مۇنى ورىنداۋعا تولىق مۇمكىندىك بار دەپ ويلايمىن.
1991-2020 جىلدار اراسىنداعى قاتەلىكتەرىمىزدىڭ زاردابى ەندى شىعىپ جاتىر. ءبىز بۇكىل مەملەكەتتى نارىقتىق ەمەس, بازار, شيكىزات ەكونوميكاسىنا اينالدىرىپ الدىق. حالىق ءالى كەدەيشىلىكتىڭ شىرماۋىندا تۇر. ءبىز قازىر ءبىر ورىندا قاتىپ قالعانداي كۇيدى باستان كەشىپ جاتىرمىز. ەلىمىز تاعى دا كۇردەلى سىناققا تاپ بولدى. 2005 جىل مەن 2020 جىلدان كەيىن ءبىزدى كۇتكەن ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەردىڭ ەكپىنى كۇردەلى. دوللار نەگىزگى رەزەرۆتىك ۆاليۋتا مارتەبەسىن جوعالتادى دەپ بولجاعانىمىز راسقا شىقتى. ەسكى جۇيە بۇزىلىپ, جاڭاسى قالىپتاسىپ جاتقان كەزدە قىسىمعا ءتۇسىپ قالاتىن ەلدەر بولادى. ءبىز قازىر سونداي كۇيدەمىز. ەگەر قازاقستان سانكتسيالارعا ۇشىراسا, مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ نە بولارىن بولجاۋدىڭ ءوزى قيىن. سەبەبى بۇل سالا – بيۋدجەتتىڭ باستى دونورى. مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق قورعا قانداي تۇسىمدەر بولۋى مۇمكىن؟ داعدارىستىڭ تەرەڭىنە سول كەزدە تاپ بولامىز.
بۇل كەدەيشىلىككە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى دەر ەدىم. بىراق, ءبىزدىڭ ستاتيستيكامىزدىڭ دالدىگى ويلاندىرادى. مىسالى, جاقىندا عانا ەلىمىزدە تۇرمىسى تومەندەر سانىنىڭ وسكەنى بەلگىلى بولدى. قازىر ميلليوننان استى دەلىنەدى. بىراق, شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ مالىمەتىنشە, بۇل سان الدەقايدا كوپ. رەسمي ستاتيستيكا ايتقانداي, حالىقتىڭ 6 ەمەس, 10 پايىزدان استامى. ال 10 پايىزى – ەكى ميلليونعا جۋىق ادام. بۇل, ارينە, قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي جۇيەگە ۇلكەن سالماق تۇسىرەدى.
ءبىزدىڭ ينفلياتسيا رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى جاعدايعا تىرەلىپ قالعان جوق, ونىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. 2007-2009, 2012-2014 جىلدارداعى داعدارىس تەڭگەمىزدى قۇنسىزداندىردى. سوندا الەمدىك ەكونوميكادا نە بولدى دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى بارىمىزگە قىزىق. امەريكا مەن ەۋروپا 1-2-توقسان جوسپارلارىن جاريالادى. سودان كەيىن امەريكانىڭ ءوزى تاۋارسىز, تيىسىنشە, شامامەن 3,5 تريلليون دوللار باسىپ شىعاردى. ەۋروپا ەلدەرى دە ءوز ۇلتتىق ەكونوميكالارىنا كومەكتەسۋ ءۇشىن وسىلاي جاسادى. بىراق, ينفلياتسيا بارلىق دامۋشى ەلدەرگە اسەر ەتتى. باتىس وسى ءتاسىل ارقىلى قارجىلىق قۇرىلىمىن ساقتاپ قالدى. ءتىپتى ەكونوميكالىق ساياساتتارىنا دا سىزات تۇسىرگەن جوق. قازىرگى جاعداي 2009-2014 جىلدارعا ۇقساپ بارادى. قۇددى بۋمەرانگ سياقتى. بىزگە 2007 جىلدان بەرى الەم ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇشىرادى دەپ ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. شىندىعىندا, داعدارىس جوق – دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكادا جىل سايىن بولىپ جاتقان ادەتتەگى تسيكلدىك ۇدەرىستەر بار. ەكونوميكا ارقاشان سەنىمدى تەتىككە سۇيەنەدى. ءبىز, وكىنىشكە قاراي, وسى زاڭدىلىقتى جەتە تۇسىنبەي جاتىرمىز. بۇلاي ۇزاق ءجۇرۋى مۇمكىن ەمەس. كوبىنەسە بيلىك قابىلداعان شەشىمدەر ەكونوميكاداعى جاعدايدى تەك توڭازىتىپ جىبەرەدى. قالاي بولعاندا دا پروبلەمالاردى تەك كۇشتى الەۋمەتتىك شىعىندارمەن شەشۋگە تۋرا كەلەدى. ءتىپتى تالاي مۇمكىندىكتەردى ۋىستان شىعارىپ العانىمىز ءۇشىن ۋاقىتتان ۇيات بولدى.
قازاقستانعا ينفلياتسيا سىرتتان كەلدى. تەك بىرەر جىلدان باستاپ ۇكىمەت ۇلتتىق بانكپەن بىرگە جۇمىس ىستەۋگە نيەت تانىتتى. ءبىراز باعدارلامالار قابىلداندى.
ۇكىمەتتە مىقتى ازاماتتار بار. بىراق پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋعا قابىلەتى جەتەتىندەر از.
ساۋاتتى ماماندارعا دەگەن كادر تاپشىلىعى بار ەكەنىن مەملەكەت باسشىسى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت ايتتى. حالىقتىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتىن سىناققا سالا بەرۋگە بولمايدى.
سول سەبەپتى بىزگە ۇمىتىلىپ كەتە بەرەتىن جاساندى باعدارلامالار ەمەس, نارىق پەن ەكونوميكانىڭ كۇرە تامىرىنا «شوك تەراپياسى» سياقتى اسەر ەتەتىن زاڭ كەرەك. وسى كۇنگە دەيىن قولدانىستا بولعان باعدارلامالاردان بۇرىن حالىقتى كەدەيشىلىكتىڭ تىرناعىنان قۇتقارىپ الۋدى كوزدەيتىن ءبىر زاڭ ماڭىزدى بولىپ تۇر. ول زاڭدى ورىنداپ, حالىقتى كەدەيشىلىك قىسپاعىنان الىپ شىعاتىن مىقتى ۇكىمەت كەرەك.
ول زاڭنىڭ كونتسەپتسياسىن ازىرلەۋگە بىلىكتى ماماندار جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن.
ماعبات سپانوۆ,
ەكونوميست
الماتى
