توعىسقان تاعدىرلاردى تۇتاستىراتىن ءتىل

مەملەكەت باسشىسى دا اسسام­ب­لەيا حالىقتىڭ تۇتاستى­عىن نى­عاي­تۋعا, قازاقستان ازا­ماتتارىن قوعامدىق-سايا­سي ومىرگە جۇ­مىلدىرۋعا, مەم­لە­كەت­تىك ءتىل مەن ونىڭ مارتە­بە­سىن ىل­گەرىلەتۋگە زور ۇلەس قوس­قا­نىن ايتقان ەدى. ولاي بولسا, اسسام­ب­­لەيانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا قوسقان ناقتى ۇلە­سى مەن مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇر­گىزۋ­­دەگى باعىتىنا توقتالساق. ويت­­­كەنى قازاق تىلىندە سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى ارتقان. بۇل – عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لىگىنە قاراستى ءتىل سايا­ساتى كوميتەتىنىڭ رەسمي مالى­مەتى. ولار مەملەكەتتىك تىلدەگى ماتىندەردى ەركىن وقىپ, جازا بىلەدى, ديالوگتە ويىن تولىق جەتكىزە الادى.

قازىر «اشىق نقا» پورتالىندا قازاقستاندا ءتىل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجى­رىمداسىن قوعام تالقىلاپ جاتىر. اتالعان جوبادا ەلدەگى قازىرگى تىلدىك احۋالعا سيپاتتاما بەرىلگەن. «قازاقستاندا ازاماتتاردىڭ تىلدىك قۇزىرەتتىلىگى ءارتۇرلى قالىپتاسىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قازاقتىلدىلەر, قازاق-ورىستىلدىلەر, ورىستىلدىلەر, ەتنيكالىق قازاقشا, ەتنيكالىق ورىس­شا تىلدىلەر نەمەسە ەتنيكالىق ورىسشا-قازاقشا ءۇش ءتىلدى بىلەتىندەر جانە قازاق-ورىس-اعىلشىن ءۇش ءتىلدى مەڭگەرگەندەر», دەپ جازىلعان تۇجىرىمداما جوباسىندا. دەسە دە ءتىل ساياساتى كوميتەتى ەلىمىزدە قازاق تىلىندە سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى كوبەيگەنىن ايتادى. كوميتەتتىڭ ستاتيستيكالىق ما­لى­مەتى بويىنشا, وزبەكتەردىڭ – 72, ۇي­عىر­لاردىڭ – 71,7, قىرعىزداردىڭ 58,5 پايىزى قازاق تىلىندە سويلەي الادى, سونداي-اق اتالعان ۇلتتاردىڭ 12 پا­يىزى قازاقشا وقىپ, جازۋدى جوعارى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن.

ال سلاۆيان دياسپوراسى ىشىندەگى ورىستاردىڭ – 25,1, ۋكراينداردىڭ – 23,7, بەلورۋستاردىڭ – 22,8, پولياكتاردىڭ – 22,1, نەمىس دياسپوراسىنىڭ 25,2 پايىزى اۋىزەكى قازاق ءتىلىن تۇسىنەدى. «اتالعان دياسپورالار ىشىندە قازاقشا وقىپ, جازا بىلەتىندەردىڭ ۇلەسى 2,9 پايىز­دى قۇرايدى. كورسەتىلگەن سان­دىق وزگەرىستەر مەملەكەتتىك ءتىل قول­دا­نىسىنىڭ ساپاسىن ءالى دە بولسا جاقسارتۋدى تالاپ ەتەدى», دەپ جازىل­عان تۇجىرىمداما جوباسىندا.

از با, كوپ پە بۇل ارينە – قازاق­ستانداعى اسسامبلەيانىڭ دا ۇلەسى. كەيىنگى جىلدارى اسسامبلەيا قوعام­داعى وزەكتى ماسەلەلەردى دە قوزعاپ, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, قحا جانىندا انالار, اقساقالدار كەڭەسى, مەدياتسيا ينستيتۋتى قۇرىلدى. اس­سامبلەيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكەمەلەردىڭ بارلىعى زاڭعا ساي­كەس ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. اتال­عان مەكەمەلەردىڭ جيىندارى مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلىپ, قۇجات­تارى دا قازاق تىلىندە جازىلادى.

سونداي-اق وزگە ۇلت وكىلدەرى مەم­­لەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە زامان تالابىنا ساي جۇمىس ۇيىمداستىرىپ, جۇرگىزىپ كەلەدى. ماسەلەن, اقىن, قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ وقىتۋشىسى تاتيانا ۆالياەۆا «kaz-tili.kz» سايتىن جاساعان, وندا ول ءتۇرلى ۇلتتارعا قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن قاراپايىم جولمەن تۇسىندىرەدى.

«قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن­دەرگە ونى تولىق مەڭگەرۋى ءۇشىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اۋديو ماتىندەر مەن ديالوگتار, قازاق سۋبتيترلەرى بار قازاق تىلىندەگى تەلەحيكايالار مەن مۋلت­فيلمدەر قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. قازاق ەلىندە تۇرىپ جاتقان سوڭ, مەن دە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋىم قاجەت. وسى ورايدا 2007 جىلى قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىنا ارنالعان «kaz-tili.kz» سايتىن اشتىم. وندا قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن قاراپايىم جانە ۇعىنىقتى تۇردە تۇسىندىرەمىن, بۇل ءاربىر وقىرمانعا جۇرناقتار مەن جالعاۋلاردى قوسۋداعى جالپى زاڭ­دىلىقتاردى كورىپ, ەرەجە­لەردى تەز تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وقىر­ماندارىم ۋاقىت وتە كۇردەلى گرامماتيكانى ءتۇسىندىرۋىمدى سۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا سايتتى كۇنىنە 4 مىڭ­نان استام ادام قارايدى», دەيدى ءتىل جاناشىرى.

سونداي-اق ول قازاق ءتىلى مۇعالىم­دەرىمەن جانە ءتىلدى دامىتۋعا مۇددەلى باسقا ادامدارمەن بىرلەسىپ, سايتتا ءارتۇرلى بولىمدەر اشقانىن, سو­نىڭ ارقاسىندا ءتىلدى ۇيرەنۋ ۇدەرىسى قىزىقتى بولا تۇسكەنىن ايتادى. ون­دا اڭگىمەلەر, انەكدوتتار, فرازە­و­لو­گيالىق بىرلىكتەر, سوزدىكتەر, ءان ماتىندەرى ورنالاستىرىلعان.

«سونىمەن قاتار «سويلەسەيىك» Telegram ارناسىن جانە بىرنەشە WhatsApp توپتى جۇرگىزەمىن, وندا ءبىز اۋديتوريالاردى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە شاقىرىپ, گرامماتيكا نەگىزدەرىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەمىز. قازاق ءتىلى­نىڭ گرامماتيكاسىنا ارنالعان كىتاپ­تارىم 2012 جىلدان باسىلىپ كەلەدى, ءار باسىلىم سايىن ماتەريالداردى تولىقتىرىپ, جەتىلدىرىپ وتىرامىن. ولەڭدەر مەن سۋرەتتەردەن قۇرالعان «بالالارعا ارنالعان گرامماتيكا» كىتابىم جارىق كوردى. 2017 جىلى «kaz-tili.kz» سايتى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ قورىنىڭ ء«بىلىم بۇلاعى» اتالىمى بويىنشا كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازى جانە ۇزدىك ءبىلىم بەرۋ سايتى اتاندى. وسىلايشا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە بارىنشا ۇلەسىمدى قوسىپ كەلەمىز. بۇل – ازاماتتىق پارىزىم», دەدى تاتيانا ۆالياەۆا.

وتكەن جىلى قحا كەڭەسىنىڭ كەڭەي­تىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باس­شىسى «جاڭعىرۋ جولى» قوزعا­­لىسىن اسسامبلەيا جانىنداعى رەسپۋب­ليكالىق جاستار ۇيىمى رەتىن­دە قايتا قۇرۋ مۇمكىندىگىن قاراس­تىرۋدى ۇسىنىپ, جاستارمەن جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتقان ەدى. پرەزيدەنت جاستار ساياساتىنىڭ وزەكتىلىگىنە باسا ءمان بەردى.

مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ سە­نىم ارتقان وسى اسسامبلەيا جاستا­رى قازاق ءتىلىن دامىتۋعا دا زور ۇلە­سىن قوسىپ جاتىر. ماسەلەن, جۋىردا «اس­سامبلەيا جاستارى» رقب تۇڭعىش قازاق ءتىلىنىڭ اۋلالىق «ۇيدە سويلە» جوباسىن ىسكە قوستى. العاشقى ءىس-شارا استانا قالاسىنىڭ سول جاعا­لاۋىن­دا ورنالاسقان «Dream City» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ اۋلاسىندا ۇيىمداستىرىلدى.

جوبا قازاق ءتىلىن وقىتۋ مەن قول­دانۋعا, سونداي-اق ەتنوسارالىق قا­رىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە دامىتۋعا كەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋدى كوزدەيدى. وسىلايشا «اسسامبلەيا جاستارى» تۇر­عىندارعا ۇيدەن الىستاماي-اق قازاق ءتىلىن قولجەتىمدى جانە قى­­زىق­تى فورماتتا قولدانۋعا مۇم­­كىن­­دىك جاساپ وتىر. سەناتور گەن­نا­­دي شيپوۆسكيحتىڭ ايتۋىنشا, قا­زىر­گى زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ مەم­لەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءتاسىلى.

«ۇيدە سويلە» جوباسى سياقتى ازاماتتىق باستامالار قاراپايىم ازاماتتار تاراپىنان تىكەلەي كەرى بايلانىس الادى. ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ مىندەتىمىز – قازاق ءتىلىن ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى رەتىندە ىلگەرى­لەتۋگە ىقپال ەتۋ. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاستارى مۇنداي جوبالاردى تەك جاستاردى عانا ەمەس, ءار­تۇرلى جاستاعى وكىلدەردى دە تارتا وتىرىپ, تابىستى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر», دەگەن پىكىردە گەننادي شيپوۆسكيح.

«اسسامبلەيا جاستارى» رقب توراعا­سى تيمۋر جۇمىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, «ۇيدە سويلە» جوباسى العاش رەت وسى ايدىڭ باسىندا الماتىدا باستالعان, ەندى اتالعان باستاما ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە ىسكە اسىرىلماق.

جالپى, پرەزيدەنت ءوز جول­داۋىن­دا اسسامبلەيانىڭ ەل بىرلىگىن نىعايتا ءتۇسۋ قاجەتتىگىنە ايرىقشا ءمان بەرگەنىن, وسى ماڭىزدى باعىتتا قحا باستى ءرول اتقاراتىنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ەدى.

«كەيىنگى ۋاقىتتا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىسى ءارتۇرلى ەتنيكالىق توپتاردى قورعاۋعا جانە ولاردىڭ مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. بىراق بۇل – ەلىمىزدەگى ونىڭ ءمانى زور ەكەنىنە بەرىلگەن بىرجاقتى تۇسىنىك. شىن مانىندە, اسسامبلەيا ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ناقتى قۇرالىنا اينالدى جانە بارلىق ازاماتتى ورتاق مەملەكەتتىلىك يدەياسىنىڭ توڭىرەگىنە جۇمىلدىرا الدى. اسسامبلەيانى قۇرۋ­دىڭ ارقاسىندا وتە كۇردەلى پروب­لەمانىڭ – ەتنيكالىق ماسەلەنى ساياسي­لاندىرۋدىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرى پايدا بولدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قحا-نىڭ قانداي ماقساتتا قۇ­رىل­­عانىن ايتار بولساق, بۇل ينس­تيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى ساياسي تۇر­عىدان, سونداي-اق جاڭادان قۇ­رىل­­عان, تاۋەلسىز, پوليەتنوستى, پو­لي­كونفەسسيالىق مەملەكەتتىڭ تۇ­راقتى دامۋى تۇرعىسى­نان تۋىن­داعان ەدى. اسسامبلەيا قۇرىلعان 1995 جىلى ەلدەگى قازاقتىڭ سانى 50 پا­يىز شاماسىندا عانا بولعان ەدى. وسى كەزدە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى كوپتەپ قونىستانعان ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق تاتۋ­لىقتى ساقتاپ, جاعدايدى تۇراق­تان­دىرۋ ءۇشىن قازاقستان حالقى اس­سام­بلەياسى قاجەت بولدى. بۇل باستاما مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعاي­تۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە شەشۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن الەم­دىك تاجىريبەدەگى تىڭ باعىت ەدى. جيىر­ما جىلدام استام تاريحىندا اسسامبلەيا قارقىندى دامىپ, ەلەۋلى وز­گەرىستى باس­تان كەشىردى. ونىڭ دا­مۋى بارىسىندا ەتنوسارالىق تولە­رانتتىلىق جانە قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ەرەكشە ۇلگىسى قالىپتاستى. وسى جىل­دار ىشىندە قا­زاقستان حالقى ا­س­سام­بلەياسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇ­رىلىمى نى­عايىپ, قوعامدى ۇيىس­تىرۋشى الەۋەتى تولىستى, ول حا­لىق ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى كۇرەتامىرىنا اينالدى. بۇگىندە اسسامبلەيا – 2007 جىلدان باس­تاپ ەل پرەزيدەنتى توراعالىق ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق ورگان. بۇل ونىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن ايقىندايدى. وسىدان كەيىن قحا پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى – ءماجىلىستىڭ توعىز دەپۋتاتىن سايلاۋ قۇقىعىنا يە بولدى. بۇل ونىڭ قوعامدىق-ساياسي ءرولىن ءبىرشاما كۇشەيتتى.

ءتۇيىن. اسسامبلەيا مۇشەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق جەرىنە دەپورتاتسيالانىپ نەمەسە باسقالاي تاعدىر ايداپ كەلگەن ءتۇرلى ەتنوستىڭ وكىلدەرى. وسىعان قاراپ بۇل ينستيتۋت ەتنوستىق ازشىلىق توپتاردىڭ قۇقىعىن عانا قورعايدى دەۋ – قاتەلىك. وعان تەرەڭىرەك ءمان بەرەتىن بولساق, اسسامبلەيانىڭ ەڭ الدىمەن, ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن قۇرىلعانىن كورەمىز. ەل ىشىن­دەگى تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, ونىڭ وركەندەۋى ماڭگىلىك بولۋى ءۇشىن قاجەت, اسسامبلەيا ۇستا­نىمى وسىعان سايادى.