بۇل وزگەرىستەر حالىقتىڭ ءوز ەركىنەن تىس ءبولىپ-جارىپ بيلەگەن وتارشىلدىق زۇلماتتىڭ كەسىرىنەن بولدى. سونىڭ سالدارىنان ءبىر كەزدەرى قىتاي قولاستىنا ەرىكسىز قاراپ قالعان قازاقتاردىڭ دا رۋحاني, زاتتىق مادەنيەتى زەرتتەلمەي قالدى. زەرتتەلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, «مادەني توڭكەرىس» دەپ اتالاتىن زوبالاڭ كەزىندە ادام ايتقىسىز دارەجەدە بۇزعىنشىلىققا ۇشىرادى: شاعىپ قيراتىلدى, ورتەلدى, ۇمىتتىرىلدى. مۇنداي زورلىقشىل, ءامىرشىل جۇيە جاعدايىندا قازاق حالقى تۇگەلگە جۋىق رۋحاني قايىرشىعا اينالدى. بۇل شىن مانىندە قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە جويىلۋىنىڭ العىشارتى ەدى. بىراق كەيىن كەلە, ەلدە رەفورما, اشىق ەسىك ساياساتى جولعا قويىلعاننان كەيىن, حالىقتىڭ رۋحاني-زاتتىق مادەنيەتىن قايتا جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. ۇلتتىڭ بويىنا قان جۇگىردى. وسىنداي تاريحي شارت-جاعدايدا حالىقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مۇراسىن عىلىمي تۇرعىدان قايتا تانۋدىڭ, زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. زەينوللا سانىك ۇلى ءدال وسىنداي قاجەتتىلىك كەزىندە حالىق مۇراسىن تياناقتى زەرتتەۋگە دەن قويدى. مۇنى ونىڭ «قازاق ەتنوگرافياسى» دەپ اتالاتىن ەكى تومنان تۇراتىن ىرگەلى زەرتتەۋ ەڭبەگىنەن كورۋگە بولادى.
«قازاق ەتنوگرافياسى» اتتى بۇل ەڭبەكتىڭ مازمۇنى تىم اۋقىمدى, وندا بۇرىنعى-سوڭعى ەتنوگرافتار زەرتتەگەن تاقىرىپتارمەن قوسا, الىگە دەيىن تۇرەن سالىنباعان, مۇرتى ويىلماعان تاقىرىپتار دا جەتىپ-ارتىلادى. اۆتور قازاق ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋدى بۇعان دەيىن ءجىتى نازار اۋدارىلماي كەلگەن قىتاي قازاقتارىنىڭ تۇرمىس سالتىن زەرتتەۋمەن تىعىز بايلانىستىرعان. كوپ جاعدايدا ۇلتتىڭ ارعى تاريحىنا ءتان تۇرمىس-تىرشىلىگىن, ءداستۇر-سالتىن زەرتتەۋدە قىتاي دەرەكتەرىنە دە كوڭىل ءبولىپ, قۇندى دالەلدەر تاپقان.
بۇل ەڭبەكتە اۆتور ەڭ اۋەلى ەتنوگرافيا ۇعىمىنا جان-جاقتىلى تۇسىنىك بەرە وتىرىپ, ونىڭ دۇنيەجۇزىلىك جانە ۇلتتىق سيپاتىنا, جەرگىلىكتى جانە تاريحي ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالادى. ۇلتتىق ەرەكشەلىك تۋرالى ايتا كەلىپ اۆتور: ۇلتتاردىڭ مەكەندەنۋ جاعدايى, ولاردىڭ جاساعان تابيعي جانە قوعامدىق ورتاسى ولاردىڭ قانداي كاسىپپەن شۇعىلدانىپ, قانداي كيىم كيىپ, قالاي تاماقتانۋىن بەلگىلەگەن. حالىقتىڭ زاتتىق جانە رۋحاني مادەنيەتى سوعان ساي قالىپتاسىپ دامىعان... ءار حالىقتىڭ باسىپ وتكەن جولى, باستان كەشىرگەن وقيعالارى, تاپ بولعان تاريحي تاعدىرى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى... ءتىل بىرلىگى مەن تەرريتوريا بىرلىگى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتىڭ تاعى ءبىر بەلگىسى بولىپ تابىلادى (ز.سانىك. كوپتومدىق شىعارمالار جيناعى.VII ت., 2017. 28-29 بب.)», دەيدى. قازاق حالقىن قۇرايتىن ەجەلگى ەتنوستىق رۋلار مەن تايپالاردىڭ «كۇن تاڭباسى قاڭلى», «تاراق تاڭباسى جالايىر», «بوساعا تاڭباسى قوڭىرات», «كوز تاڭباسى ارعىن», «اشاماي تاڭباسى كەرەي, باقان تاڭباسى نايمان, ەكى ءالىپ تاڭباسى قىپشاق, ت.ب. بولىپ اتالۋىنىڭ ءوزى جوعارىدا ايتقانىمىزدىڭ كۋاسى (ز.سانىك. بۇل دا سوندا. -30 ب.)», دەيدى.
قازاق اتا سوزىندەگى «الاش, الاش بولعاندا, الاتاي ات بولعاندا, تاڭباسىز تاي, ەنسىز قوي بولعاندا» دەپ باستايتىن داعدىلى ءسوز تىركەسىن ەرتەدە مەنشىكتى مۇلىك قالىپتاسپاعان, مالعا ەن-تاڭبا سالىنباعان, قىسقاسى, اتادان ەنشى الىپ بولەك شىقپاي, ءبىر ادامنىڭ بەرەكەلى ۇرپاعى بولىپ تۇرعان كەزدىڭ اڭىزىنا بالايدى. سول ارقىلى الاشا حان كەزىندە قازاقتىڭ العاشقى اتالىق قاۋىمدىق تۇرمىستا ءومىر سۇرگەنىن نەگىزدەيدى. مىنە, بۇل – ۇلتتىق تاريحنامادا ەسكەرەتىن جاعداي. ياعني قازاقتىڭ تۇپكى تاريحىن جازعان كەزدە وسىنداي ەتنو-مادەني ەرەكشەلىكتەرگە توقتالماي, ولاردى تاريحي ساناعا سىڭىرمەي تاريحتىڭ ءدام-تاتۋى بولمايدى.
شەجىرە ءداستۇرى – قازاقتىڭ تاريحي تانىم-تۇسىنىگىنىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان ماڭىزدى مازمۇنى. بىزدىڭشە, بۇل دا ۇلتتىق تاريحىمىزدى جازعاندا ەسكەرەتىن ماسەلە. ول تۋرالى ز. سانىك ۇلى بۇرىن كوپ اۋىزعا الىنباعان, اشالاپ ايتىلماعان مىناداي جايلاردى ورتاعا سالادى: قازاقتىڭ اتا شەجىرەسىن مازمۇنىنا قاراي «جالاڭ شەجىرە» جانە «حيكايالى شەجىرە» دەپ اتالاتىن ەكى تۇرگە بولۋگە بولادى. جالاڭ شەجىرە كوبىندە اتادان اتاعا تاراعان ۇرپاقتاردى جالاڭ ءتىزىم بويىنشا تاراتادى. ال «حيكايالى شەجىرە» سول اتالاردىڭ قالاي دۇنيەگە كەلگەنىن, قانداي كەشىرمەلەردى باستان كەشكەنىن ءسوز ەتەدى. اسىرەسە ەتەگىنەن ءبىر-ءبىر تايپا ەل وسكەن داڭقتى انالاردىڭ باستان كەشكەن قيىن-قىستاۋ كۇندەرى شەجىرە ارقىلى كەيىنگى ۇرپاققا جالعاسىپ وتىرعان. بۇلاردىڭ اراسىندا ۇلى جۇزدەگى بايدىبەك بي مەن دومالاق انانىڭ باستان كەشكەن حيكاياسى, اباق انانىڭ ءوز ۇرپاعىن قاناتتاندىرۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەگى, قىزاي انا مەن مۇرىن انانىڭ ۇلگى-ونەگەلەرى ۇرپاققا شەجىرەلى حيكايا تۇرىندە جەتكەن. اسىرەسە دومالاق انانىڭ بايدىبەك جوقتا ونىڭ جىلقىسىن شابۋعا كەلگەن جەتى قاراقشىنى اقىلمەن جەڭىپ, ەمشەك سۇتىنە نان ءپىسىرىپ بەرىپ, ولاردى ءوز ءسۇتىن ەمگەن بالاسى قاتارىنا ءتۇسىرىپ, ەلىنە قاستىق جاساۋ نيەتىنەن قايتارعانى, وزىنەن تۋعان بالا جارىقشاقتى كۇندەستەرى قاتەرگە ۇشىراتقاندا كورسەتكەن توزىمدىلىگى اياۋلى انانىڭ داڭقىن بۇكىل قازاق حالقىنا جايادى.
اۆتور ەرتەدە قازاق بايلارىنىڭ قىز ۇزاتقاندا شاڭىراعىنا قۇل, ەسىگىنە كۇڭ بايلاپ بەرىپ وتىرعانىن جازادى. مىنە, بۇل سوناۋ تۇركى داۋىرىندە بار سالت ەدى. قىتاي دەرەكتەرى تۇرىك قاعاندارىنىڭ ناعاشى جاعىنان شاڭىراققا ءمىنىپ كەلگەن قۇلدارىنىڭ بولاتىندىعىن جانە ولاردىڭ قاعانىنا ولە-ولگەنشە ادال بولىپ, قاعانى ولگەندە وزدەرى كور جولداس رەتىندە بىرگە ولگەنىن جازادى (كونە تاڭ كىتابى. 194 بۋما. 1-144 بايان. تۇرىك.).
قازاق ەتنوگرافياسىن زەرتتەي وتىرىپ اۆتور ەرتەدە تاڭىرگە تابىنىپ, ونىمەن تىلدەسىپ, جەر بەتىندە ءتاڭىردىڭ ەلشىسى رەتىندە ۋاعىز ايتىپ, بولاشاققا بولجام جاسايتىن ءارى ءتۇرلى اۋرۋدى ەمدەيتىن باقسى-بالگەرلەردىڭ ورنىن كەيىن موللا-قوجالاردىڭ باسىپ, يسلامدىق قۇندىلىقتاردىڭ بايىرعى تۇركىلىك قۇندىلىقتاردى جويىپ جىبەرگەنىن دە تىلگە تيەك ەتەدى. مىسالى, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاسقا جازۋ جازىپ سۋرەت سالاتىن, تاس مۇسىندەر جاسايتىن تاماشا عۇرپىن شەكتەگەنىن, سوعان قوسا تاريحىمىزدىڭ دا جوق بولىپ كەتكەنىن, حالىقتىڭ سالت-داستۇرىندە دە ءتۇبىرلى وزگەرىستەر بولعاندىعىن اتاپ كورسەتەدى. شىنىمەن دە, قازاق حالقى تاريحتان بەرى سىرتقى اسەرلەرگە كوپ ۇشىراعان حالىق. سوناۋ كوك تۇرىكتەر داۋىرىندە ايگىلى كۇلتەگىن باتىر ءبىز دە تابعاشتار سەكىلدى وتىرىقتاسىپ, عيباداتحانا سالايىق دەگەندە چان-اننان وقىپ كەلگەن تونىكوك ابىزدىڭ ءوزى وعان قارسى شىعىپ, كوشپەلى ءومىر سالتىن ساقتاپ قالۋدى جاقتاعانى سوندىقتان ەدى. ول كۇلتەگىنگە وتىرىقتاسىپ, بۋدداعا دەن قويساڭ داستۇرىڭنەن, سالتىڭنان, ەرىك-جىگەرىڭنەن, ءتىپتى مەملەكەتتىگىڭنەن ايىرىلاسىڭ دەپ ەسكەرتكەن بولاتىن (جاڭا تاڭ كىتابى. 215 بۋما. 2-140 بايان. تۇرىك). دەمەك اۆتور بۇل جەردە ءوزىمىزدىڭ تۇركىلىك, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا دەن قويۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايتىپ وتىر. بۇل ءبىزدىڭ داستۇرگە بەرىك زاماناۋي ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىمىز ءارى تاريحىمىزدى تۇگەندەۋىمىز ءۇشىن كەرەك. بۇگىندە قازاق تاريحىنىڭ جەتىتومدىعى جازىلۋدا. دەگەنمەن وسىندا ءبىر كەمشىن بولىپ تۇرعان مازمۇن ۇلتتىق فيلوسوفيالىق ويدىڭ, عىلىمي داعدىنىڭ, زاتتىق جانە رۋحاني مادەنيەتتىڭ, سالت-ءداستۇردىڭ ەرتەدەن قازىرگە دەيىنگى دامۋ تاريحى. بۇل ماسەلە تالاي مارتە كوتەرىلگەنىمەن, ونى جۇيەلەۋ, قالاي جازۋ ماسەلەسى ءالى شەشىمىن تاپقان ەمەس. ول تۋرالى بىرىڭعاي ءپاتۋا, ورتاق تۇجىرىمداما جوق. سول سەبەپتەن, تاريحيمىز تەك تاريحي وقيعالاردىڭ حرونولوگيالىق تىزبەسىنەن تۇرادى. ۇلتتىڭ تاريحى بولادى ەكەن, ونىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ دە تاريحى بولۋى كەرەك. مۇنداي عىلىم, مۇنداي مادەنيەت كوبىنەسە ءبىزدىڭ ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزدە, زاتتىق مۇرالارىمىزدا, شارۋاشىلىق داعدىلارىمىزدا ساقتالعان.
وسى تۇرعىدان اۆتور ەڭ اۋەلى قازاق حالقىنىڭ تۇرعىن ۇيلەرى, ونىڭ ىشىندە ەجەلگى ۇڭگىرلەر, تاس ۇيلەر, كىرپىش ۇيلەر, كيىز ۇيلەر مەن ولاردىڭ تۇرلەرى تۋرالى باياندايدى. ۇڭگىرلەر تۋرالى بۇرىن ايتىلماعان. قىتاي حالقى ءوز تاريحىن ۇڭگىرلەردەن باستايدى. اتا-بابالارىنىڭ ۇڭگىردە تۇرعانىن جاسىرمايدى. وركەنيەتتىڭ, ءبىلىمنىڭ, شارۋاشىلىقتىڭ باستاۋى سول ۇڭگىرلەر دەپ ەسەپتەيدى. ەڭ اۋەلى ادامدار وندىرگىش كۇش تومەن بولعان كەزەڭدە, جاۋگەرشىلىك پەن تابيعي اپاتتار كەزىندە ادامدار ۇڭگىردە جاساماي قايدا جاسادى. سول ءۇشىن اۆتور ءسوزدى جەتىسۋداعى «ۇڭگىر قورا»», بوعدا بوكتەرىندەگى «مامارجا» (كوكشە اۋليە تۇرعان), ارقاداعى قوڭىراۋليە, التايداعى بەسساۋساق (تورعايتى) اۋليە ۇڭگىرلەرىنەن باستايدى. بۇل عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ ارعى اتا-بابالارى, ۇيسىندەر, قاڭلىلار, تۇركىلەر, ت.ب. ەجەلگى ەتنوستار كوشپەندى مال شارۋاشىلىعىمەن قوسا وتىرىقشى تۇرمىسپەن دە اينالىسىپ, جاي كەسەكتەن, تاستان قالانعان ۇيلەردە دە تۇرعانى بەلگىلى. مۇنىڭ سوڭى وڭتۇستىكتە الدەقايدا كوپ باقارلى-شاحارلى قونىستاردىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلدى. بۇلار قۇددى كوشپەلىلەردىڭ سۋ ىشەتىن سۋاتى سەكىلدى بولدى. بىراق كوشپەندى دەگەن حالىقتىڭ ءبىر عاجايىپ مىنەزى, قالاۋى بولدى. ول بولسا دالادان باز كەشپەۋ. دالانى جاقسى كورۋ. بۇل سانالى تۇردەگى ارەكەت ەدى. سول ءۇشىن ولار كوبىندە كيىز ۇيلەرمەن كوشىپ-قونىپ جۇرگەندى ۇناتاتىن. ز.سانىكتىڭ اتالعان ەڭبەگىندە قازاقتىڭ سول كيىز ءۇي مادەنيەتىنە ايرىقشا ورىن بەرىلگەن.
«كيىز ءۇي ءبىزدىڭ ارعى اتا-بابالارىمىزدىڭ كوشىپ-قونۋعا قولايلى باسپاناسى رەتىندە ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى داۋىرلەردە پايدا بولعان... گەرەدوت ءوزىنىڭ تاريح اتتى ەڭبەگىندە كوشپەندى سكيفتەردىڭ كيىز ۇيدە تۇراتىندىعىن العاش رەت حاتقا تۇسىرگەن», دەيدى اۆتور. شىنىمەن دە, ءتاڭىر تاۋىنىڭ تەرىسكەيىن, ىلە بويىن مەكەندەگەن ۇيسىندەردىڭ دە ەرتەدە كيىز ۇيدە تۇراتىندىعىن قىتاي دەرەكتەرى دالەلدەيدى (حان كىتابى. 96-بۋما. باتىس ءوڭىر بايانى-2. ءۇيسىن.). دەمەك كيىز ءۇي ءبىز ءۇشىن ەرتە زاماننان كەلە جاتقان ۇلتتىق نىشان, باستى قۇندىلىق. ەگەر دە ەرتە داۋىردەن بەرتىنگە دەيىن ۇلى دالا توسىندە كىم كيىز ۇيمەن وتىرسا, سول ءبىزدىڭ ءتۇپ تەگىمىز, تۋىسىمىز, اتا-بابامىز. بۇل ەڭبەگىندە اۆتور كيىز ءۇيدىڭ پايدا بولۋ, دامۋ تاريحىنان باستاپ, ونىڭ تۇرلەرى, قۇرىلىسى, ۇياعاشى, باۋ-شۋى تۋرالى ايتا كەلىپ, ونى تىگۋ, جيناۋ, ارتۋ, جابدىقتاۋ, بەزەندىرۋ, كيىز باسۋ, تەكەمەت-سىرماق تىگۋ سەكىلدى جۇمىس تۇرلەرىن دە تاپتىشتەپ باياندايدى. دەگەنمەن كيىز ءۇي مادەنيەتى ءالى دە تەرەڭدەي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ز.سانىكتىڭ بۇل ەڭبەگى وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى ءارى قاراي جالعاستىرۋعا دەرەكتىك نەگىز بولادى. تەك كيىز عانا ەمەس, قازاق حالقىنىڭ جالپى ەتنومادەنيەتىن زەرتتەۋدە بۇل كىتاپتىڭ ورنى ايرىقشا. ويتكەنى اۆتوردىڭ ءوز باسى كونەنى كورە قالعان العى بۋىنعا جاتادى. قازاقتىڭ بايىرعى كوشپەندى مادەنيەتىنىڭ اراسىنان ءوسىپ-شىققان, كورگەن-بىلگەن, وقىعان-توقىعانىن عىلىمي نەگىزدە جيناقتاپ كادەگە جاراتقان ادام. قازاق ەتنوگرافياسىنا قاتىستى وسىنداي ەڭبەكتەردى بولاشاقتا زەرتتەۋشى ماماندار جان-جاقتىلى پايدالانا بىلگەنى, ولاردىڭ تاڭدامالىلارىن شەت تىلدەرىنە اۋدارىپ جاريالاعانى دۇرىس. بۇل – ءبىزدىڭ رۋحاني-زاتتىق مادەنيەتىمىزدى ناسيحاتتاۋدىڭ ءبىر جولى.
اڭشىلىق – قازاق حالقىنىڭ مالشارۋاشىلىعىنان دا بۇرىن پايدا بولىپ, دامىپ, جەتىلگەن كاسىپ ءتۇرى. اڭشىلىق تۇرمىستى بەينەلەيتىن ەجەلگى ءداۋىردىڭ پەتروگليفتەرى قازاق جەرىنىڭ قاي تۇكپىرىنەن دە كەزدەسەدى (سۋ بەيحاي. قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى. الماتى. ءداۋىر. 2013. -49-98 بب.). اۆتوردىڭ جازۋىنشا, قازاق ايتاتىن «جەتى قازىنانىڭ» (ەر جىگىت, سۇلۋ ايەل, اقىل-ءبىلىم, جۇيرىك ات, قىران بۇركىت, بەرەن مىلتىق, جۇيرىك تازى) تورتەۋى اڭشىلىققا قاتىستى بولىپ كەلەدى ەكەن. سونىڭ ىشىندە قۇسبەگىلىك قازاق حالقىنىڭ قانىنا بىتكەن بەكزات ونەر. دالا تاعىسىن قولعا ۇيرەتۋ, ونىڭ كوڭىلىن تابۋ, ءتىلىن ءبىلۋ, اڭعا سالۋ, قايىرۋ, جەم بەرۋ ءارى عىلىم, ءارى ونەر, ءارى مادەنيەت. كىتاپتا بۇركىتتى ۇستاۋ ادىستەرى, ونىڭ تاماعى, تۇعىر-توماعاسى, بالاقباۋ, بيالاي, بالداق سەكىلدى زاتتارى, ت.ب. تاپتىشتەي جازىلعان. اسىرەسە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق قولونەرى, بالىقشىلىق, ورمانشىلىق, باۋ-باقشا كاسىبى, ساۋدا-ساتتىق ىستەرى تاريحي نەگىزدە تانىستىرىلعان. قازاق ەتنوگرافياسىندا جەتە زەرتتەلمەگەن سالانىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ويىندار, ونىڭ ىشىندە بالالار ويىندارى. كىتاپتا اۆتور بالالار ويىندارىنىڭ شارتتارىن, مازمۇنىن, ويىن ەرەجەسىن, شەشىمىن جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەگەن. بۇل ويىنداردىڭ كەيبىرى بۇگىندە ءوزىنىڭ ءمان-ماڭىزىن جويعان جوق. ولاردىڭ تۇرىنە, فورماسى مەن مازمۇنىنا قاراعاندا تىم ەرتە زامانداردان كەلە جاتقانى ءارى حالقىمىزدىڭ ۇرپاق تاربيەلەۋدەگى اقىل-پاراساتىنىڭ كورىنىسى ەكەنى ءشۇباسىز. ول ۇلتىمىزدىڭ ەتنومادەنيەتىمەن, دۇنيەتانىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ويىندار – بالالاردىڭ وي ءورىسىن جەتىلدىرەتىن, ولاردى جىلدامدىققا, قىراعىلىققا, ەپتىلىككە, كوپشىلدىككە, شەشەندىككە جانە جاسامپازدىققا باۋليتىن تاماشا سپورت ءتۇرى. كىتاپتىڭ يسلامدىق نانىم-سەنىم مەن مادەنيەتكە قاتىستى بولىگىندە اۆتور قازاقتىڭ قاجىلىق ءداستۇرىن ەداۋىر زەرتتەگەن. بۇل ءۇشىن قازاق دالاسىنا يسلامنىڭ تارالۋ تاريحىنان باستاپ, يسلامدىق اعارتۋدىڭ جالپىلاسۋى, مەشىت-مەدرەسەلەردىڭ سالىنۋى جانە يسلامدىق قاعيداتتارعا قاتىستى ءبىرتالاي مازمۇنداردى قاراستىرعان. بۇگىندە ەلىمىزدە يسلام ءدىنى قايتا ورلەۋ, وركەندەۋ داۋىرىندە. دەگەنمەن قازاق حالقىنىڭ يسلامياتقا دەن قويعاننان بەرگى تاريحى جۇيەلى زەرتتەلمەگەندىكتەن, ياعني قازاقتىڭ ءتول يسلام تاريحى جازىلماعاندىقتان, قوعامدا يسلامدى ءارتۇرلى ناسيحاتتاپ, ءتۇرلى اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتىپ جۇرگەندەر از ەمەس. بۇدان وزگە, اۆتور بۇرىن-سوڭدى از زەرتتەلگەن نەمەسە زەرتتەلمەگەن قازاق حالقىنىڭ بايىرعى فيلوسوفيالىق, استرونوميالىق ۇعىمدارى, ۇلتتىق مەديتسيناسى, زاڭدارى, ۇرپاق تاربيەسى, ادەپ الىپپەسى, ىرىمدارى مەن تىيىمدارى, ءولىم, ۇزاتۋ ءداستۇرى, جوسىندارى, ەتنوپەداگوگيكاسى سەكىلدى سالالارىنا دا قالام تارتقان. دەمەك ەكى تومنان تۇراتىن قازاق ەتنوگرافياسى ەڭبەگى (ز. سانىك. كوپتومدىق شىعارمالار جيناعى. 7-8 توم. الماتى. 2017. ) قازاق حالقىنىڭ, ءداستۇر-سالتىن, دۇنيەتانىمىن, تىرشىلىگىن, كيىم-كەشەگى مەن ۇلتتىق ويىندارىن, عىلىمي ويلاۋ جۇيەسىن, قوعامدىق قۇرىلىمىن ̶ ءبىر اۋىز سوزبەن ايتقاندا جالپى ۇلتتىق بولمىستى ايقىندايتىن ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك. بۇل ءبىز بىلەتىن زەينوللا سانىك شىعارماشىلىعىنىڭ ەڭ ءبىر شوقتىعى بيىك, اسا سۇبەلى سالاسى.
وسى ورايدا اكە مۇراسىن جيناقتاپ, جۇيەلەپ, ونى 15 كىتاپتان تۇراتىن كوپتومدىق ەتىپ وقىرمانعا ۇسىنعان قانات زەينوللا ىنىمىزگە دە ايتار العىسىمىز شەكسىز. قازاقتا «اكەدەن ۇل تۋسا يگى, اكە جولىن قۋسا يگى» دەگەن اتالى ءسوز بار. باۋىرىمىزدىڭ اكە مۇراسىنا وسىنشاما ىجداعاتپەن قاراپ, عىلىمي تۇرعىدان جۇيەلەپ باستىرىپ شىعارۋى تەك اكە ارۋاعى الدىنداعى عانا ەمەس, تۇتاس قازاق مادەنيەتى ءۇشىن اتقارعان پەرزەنتتىك جانە ازاماتتىق يگى ءىسى دەر ەدىم. جوعارىدا ءبىز اتالعان 15 تومدىق شىعارمالار جيناعىنداعى ز.سانىكتىڭ تەك قازاق ەتنوگرافياسىنا قاتىستى ەڭبەكتەرىنە عانا توقتالدىق. جيناقتا اۆتوردىڭ ودان وزگە قاراكەرەي قابانباي, سۇلەيمەن بي, باسپاي تۋرالى زەرتتەۋلەرى مەن روماندارى, قازاق ەمشىلىگى تۋرالى ىزدەنىستەرى, وزگە دە پروزالىق شىعارمالارى, ەستەلىك-ەسسەلەرى, ت.ب. ەنگەن. ءسوز سوڭىندا ايتارىم, زەينوللا سانىك شىعارمالارى, ونىڭ قازاق ەتنوگرافياسى تۋرالى زەرتتەۋلەرى بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاقتىڭ رۋحاني يگىلىگىنە جاراپ, حالقىنا قىزمەت ەتە بەرسىن.
تۇرسىنحان زاكەن,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
