ەكسپو – بۇكىلالەمدىك امبەباپ جەتىستىكتەر كورمەسى. بۇكىلالەمدىك امبەباپ كورمەلەر تاريحى 1851 جىلى لوندون قالاسىندا وتكىزىلگەن «بارلىق حالىقتاردىڭ ونەركاسىپتىك ەڭبەكتەرىنىڭ ۇلى كورمەسىنەن» باستاۋ الادى. ءبىر ءسات زەيىن سالىپ, ويلانىپ كورەيىكشى, بارلىق حالىقتاردىڭ ەڭبەكتەرى جەتىستىكتەرىنىڭ ۇلى كورمەسى! ياعني, ەندى ءۇش جىلدان كەيىن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەلورداسى – استانا قالاسىندا ادامزات اقىل-ويىنىڭ قازىرگى كۇنگە دەيىنگى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى پاش ەتىلەتىن بولادى.
ءححى عاسىردىڭ وركەنيەت بيىگىنە باتىل قانات قاققان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 2012 جىلعى باسقا جەتىستىكتەرىن بىلاي قويعاندا, الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 161 مەملەكەتى مۇشە بولىپ تابىلاتىن حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ الامان بايگەسىندە قارا ءۇزدىرىپ, بۇكىلالەمدىك مامانداندىرىلعان كورمە وتكىزۋ قۇرمەتىن جەڭىپ الۋى ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل دامىعان ەلدەردىڭ دە ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەيتىن باقىت ەدى. بۇل جەڭىس – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەركىندىك العاننان بەرگى جىلدار ىشىندەگى ساليقالى ساياساتىن, «قازاقستان فەنومەنى» اتانعان ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىن مويىنداۋ, تورتكۇل دۇنيەنىڭ تولعاقتى تۇيىندەرىن تالقىلايتىن جاھاندىق ورتالىققا اينالعان استانانىڭ اشىقتىعىنىڭ جەڭىسى. ءيا, باتىس پەن شىعىس وركەنيەتىن جالعاستىراتىن التىن كوپىر اتانعان استانانىڭ ايتۋلى ەستافەتاسى ەندى دۇنيەجۇزىلىك كورمەلەر الاڭى – ەكسپو-2017-گە ۇلاسپاق.
دۇنيەجۇزىلىك شارالار تۇرعىسىنداعى ءوزىندىك ماڭىزى جاعىنان بۇل كورمە وسى ۋاقىتقا دەيىن استانا قالاسىندا وتكىزىلگەن جاھاندىق وقيعالاردىڭ ەشقايسىسىنان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «ءوزىنىڭ اۋقىمى جونىنەن ول دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم, ال تۋريستەردى تارتۋ جاعىنان وليمپيا ويىندارى نەمەسە فۋتبولدان وتەتىن الەم چەمپيوناتىمەن بارا-بار شارا بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ بولاشاق دامۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىن, دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەلەردى قازاقستانعا الىپ كەلەتىن, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيانى ەسەلەپ تارتۋعا ىقپال ەتەتىن شارا», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
سوڭعى 16 جىلدان بەرى قازاقستان حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى بولۋمەن قاتار, وسى دۇنيەجۇزىلىك بەدەلدى ۇيىم وتكىزەتىن ءىس-شارالارعا دا بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. 2008 جىلى يسپانيا كورولدىگىنىڭ ساراگوسا قالاسىندا «سۋ جانە تۇراقتى دامۋ» ايدارىمەن ەكسپو-2008 كورمەسى وتكەن بولاتىن. وعان قاتىسۋشى الەمنىڭ 104 مەملەكەتى پاۆيلوندارىنىڭ اراسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پاۆيلونى «س» دارەجەسى بويىنشا قولا جۇلدەنى جەڭىپ العان ەدى. وسى «ەكسپو-2008, ساراگوسا» حالىقارالىق كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقان ەلباسى سول جىلى العاش رەت قازاقستاندا بۇكىلالەمدىك كورمە وتكىزۋ يدەياسىن جاريا ەتكەن-ءدى.
ەلباسىنىڭ بۇل باستاماسى ءتورت جىلدا اقيقاتقا اينالىپ, 2012 جىلى حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ (حكب) شتاب پاتەرى ورنالاسقان پاريج قالاسىندا وسى ءبىر بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە 161 مەملەكەتتىڭ 100-دەن استامى داۋىس بەرىپ, قازاقستان ەلورداسى – استانا قالاسى 2017 جىلعى بۇكىلالەمدىك كورمەسىن وتكىزەتىن ورتالىق قۇرمەتىن جەڭىپ الدى. سودان بەرى ەلىمىزدە مەملەكەت باسشىسى «ۇلتتىق جوبا» دەپ اتاعان وسى ءبىر جاھاندىق شارانى وتكىزۋگە ازىرلىك جۇمىستارى باستالعان ەدى. بيىلعى جىلعى 11 ماۋسىمدا پاريجدە حكب باس اسسامبلەياسىنىڭ 155-ءشى سەسسياسى ءوتىپ, قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا وسى سەسسيادا «استانا ەكسپو-2017» بۇكىلالەمدىك كورمەسىن رەسمي تۇردە تانۋ جانە حكب ۇيىمىنىڭ تۋىن 2017 جىلى وسى الەمدىك شارانى وتكىزەتىن ەل – قازاقستانعا سالتاناتتى تۇردە تاپسىرۋ شاراسى بولىپ ءوتتى. ءسويتىپ, استاناداعى بولاشاق كورمە قالاشىعى قۇرىلىس الاڭىندا حالىقارالىق كورمەلەر تۋى جەلبىرەدى. ەلوردامىزدا بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى قالاشىعىنىڭ قۇرىلىسى زاڭدى تۇردە باستاۋ الدى.
قالا كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلورداداعى «استانا ەكسپو-2017» كورمە كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىمەن تانىسىپ, وسى عاسىر قۇرىلىسىن سالۋ مىندەتى سەنىپ تاپسىرىلعان مەردىگەرلىك قۇرىلىس ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارىنا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جانە كەلەلى مىندەتتەر جۇكتەدى. «بۇل – الەمدىك اۋقىمداعى ءىرى شارا. بۇكىل الەمگە ءوز مۇمكىندىكتەرىمىزدى كورسەتۋ ءۇشىن سىزدەرگە, مەردىگەرلەرگە ونىڭ دايىندىعىنا قاتىسۋعا سەنىم ءبىلدىرىلدى. سىزدەر ءوز قابىلەتتەرىڭىزدى وزگە نىسانداردا دالەلدەدىڭىزدەر. وتاندىق كومپانيالار, سونداي-اق, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك مەردىگەرلەر بۇعان دەيىن ەشقاشان ۇياتقا قالدىرعان ەمەس, قازىر دە ءبارىن ۋاقىتىندا جانە ساپالى اتقارۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتتى وسى كەزدەسۋدە پرەزيدەنت.
سونىمەن, ەگەمەن ەلىمىز ءۇمىتىن ۇكىلەگەن عاسىر قۇرىلىسىن سالۋ مىندەتى «Sembol Uluslararasi» (باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى فەتتاح تامەدجي), Mabetex (پرەزيدەنتى افريم پاككولي) كومپانيالارىنا, BI-Group (حولدينگتىڭ باسشىسى ايدىن راحىمباەۆ) حولدينگىنە, «سك بازيس» جشس-نا (باس ديرەكتورى الەكساندر بەلوۆيچ), AstanaGroup (كومپانيا پرەزيدەنتى نۇرلان سماعۇلوۆ) كومپانياسىنا جۇكتەلىپ وتىر. وسى كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىندا ەسەپ بەرگەن «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق باسشىسى تالعات ەرمەگياەۆتىڭ ايتۋىنشا, كورمە پاۆيلوندارىنىڭ نەگىزگى قۇرىلىمدارىن سالۋ 2015 جىلدىڭ قازان ايىندا اياقتالىپ, ودان ءارى پاۆيلوندار ىشىندەگى ارلەۋ جۇمىستارى باستالماق. ورتالىق كورمە پاۆيلونىن ارلەۋ جۇمىستارىن 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اياقتاۋ كوزدەلىپ وتىر. كەلەر جىلدىڭ قازان ايىندا حالىقارالىق پاۆيلونداردىڭ نەگىزگى قۇرىلىمدارىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالماق. ەكسپو قالاشىعىنىڭ «نولدىك كەزەڭىن» مەردىگەرلىك قۇرىلىس ۇيىمدارى بەلگىلەنگەن كەستەدەن ەرتە ءبىتىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ۇلتتىق كومپانيا باسشىسىنىڭ مالىمەتىنشە, حالىقارالىق كورمەلەر بيۋروسىنىڭ تالابىنا سايكەس, قازاقستان كورمەنى ۇيىمداستىرۋشى ەل رەتىندە حالىقارالىق قاتىسۋشىلاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرلەرىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. قوناقتارعا 1300 پاتەر قاراستىرىلعان. جالپى, قۇرىلىس جۇمىستارىنا 300 تەحنيكا مەن 700 قۇرىلىسشى جۇمىلدىرىلعان. كەشەننىڭ جالپى اۋدانى –173,4 گەكتار. ال كورمە ايماعى – 148,5 گەكتار. كورمە ايماعى قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى نىساندارى – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق پاۆيلونى, حالىقارالىق, تاقىرىپتىق جانە كورپوراتيۆتىك پاۆيلوندار, سونداي-اق, ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق عيماراتتارى بولماق.
استانا ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ باستى ۇرانى – «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» بۇگىندە بۇل بۇكىل ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان كوكەيكەستى ماسەلە ەكەندىگى داۋسىز. دۇنيەجۇزىلىك كورمەلەر شەجىرەسىن سارالايتىن بولساق, سول زاماننىڭ وزىق جەتىستىكتەرىن پاش ەتكەن بۇل كورمەلەردىڭ باستى ۇرانى – ادامزاتتى تولعاندىرىپ وتىرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋ بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, 1851-1900 جىلدار ارالىعىنداعى كورمەلەر ءحىح عاسىردا ەكونوميكا مەن ساۋدانىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءوسۋ تولقىنىندا تۋىنداعان وندىرىستىك جاڭالىقتاردى جاريا ەتتى. ال 1900-1939 جىلدار ارالىعىنداعى دۇنيەجۇزىلىك كورمەلەر سيپاتى «داعدارىستان – بولاشاقتى كورۋگە دەيىن» ۇرانىمەن ءوتتى. 1914 جىلعى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس, ورىس توڭكەرىسى, 1929 جىلى باستالعان ۇلى كۇيزەلىس, توتاليتارلىق جۇيەلەردىڭ ورنىعۋى, دەموكراتياعا دەگەن سەنىمنىڭ جوعالۋى, جاپپاي قارۋلانۋعا ۇمتىلۋ – وسىنىڭ ءبارى ۇلكەن سوعىس قارساڭىنداعى داۋىلدىڭ سالدارى ەدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا دۇنيەجۇزىلىك كورمە الەمدى قۇرساۋلاعان كۇيزەلىستەن قورعانىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ومىرگە اكەلەتىن جاسىل ارالعا اينالدى. 1958-1970 جىلدار ارالىعىنداعى دۇنيەجۇزىلىك كورمەلەر «بەيبىت ۋاقىت جانە جاڭعىرۋ» ۇرانىمەن ءوتتى. ادامزات ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان قاتتى كۇيزەلىسپەن شىعىپ, ەكونوميكالىق جانە رۋحاني جاڭعىرۋ قاجەتتىگىن بارىنشا سەزىندى. ادامزات شىنايى ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرگە ۇمتىلدى. عارىش ءداۋىرى باستالدى. ءسويتىپ, دۇنيەجۇزىلىك كورمەلەر بۇرىنعىدان دا ارتاراپتانعان سيپات الدى. 1974-1998 جىلدارداعى دۇنيەجۇزىلىك كورمەلەر ۇرانى «جاڭا تەحنولوگيالار ءداۋىرى» سيپاتىمەن ءوتتى. 2000-2010 جىلدار ارالىعىنداعى كورمەلەر «ەرتەڭگى كۇن بۇگىننەن دە جاقسى بولۋى كەرەك» ۇرانىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى.
ەندى 2017 جىلى ەلوردامىزدا وتەتىن حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ باستى ۇرانى – «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» بولىپ وتىر. جۇمىر جەردى مەكەندەيتىن 7 ميللياردتان استام ادامزات پلانەتامىزدا ەنەرگەتيكالىق تاپشىلىقتىڭ كۇننەن-كۇنگە بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن, بارعان سايىن سۇرانىسى ارتقان ەكونوميكا ءۇشىن ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ ەكولوگيانى تىعىرىققا تىرەگەنىن اشىق مويىنداپ, ۇرپاق بولاشاعى بالاما قۋات كوزدەرىنە تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن كۇن تارتىبىنە بارىنشا باتىل قويىپ وتىر. ەندەشە, «استانا ەكسپو-2017» اياسىندا ادامزات ەرتەڭىنىڭ نەگىزىن ايقىندايتىن ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىنىڭ بولاشاعى شەشىلمەك.
قازاقستاننىڭ بالاما ەنەرگيا كوزدەرى بويىنشا الەۋەتى زور. ەكسپورتتىق زەرتتەۋلەر نەگىزىنەن العاندا, ەلىمىزدىڭ قۇرامىنا گيدروەنەرگيا, جەر جانە كۇن ەنەرگياسى كىرەتىن رەسۋرستىق الەۋەتى 1 تريلليون كۆت/ساعات مولشەرىنە تەڭ دەپ جوبالانۋدا. قازىر ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ كولەمىندە «جاسىل ەنەرگيانىڭ» ۇلەسى از. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋ ستراتەگياسىندا «جاسىل ەنەرگياعا» سارا جول اشىپ وتىر. ەلىمىزدە سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا «جاسىل ەنەرگيا» قۋاتىن 2000 مۆت-عا جەتكىزۋ جونىندەگى بىرنەشە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى قولعا الىندى. كۇنى كەشە, استانا كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تەلەكوپىردە ەرەيمەنتاۋ قالاسىنىڭ ماڭىندا ونەركاسىپتىك جەل پاركىنىڭ قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ەلباسى بۇل جوباعا وڭ باعاسىن بەرىپ, يننوۆاتسيالىق ءساتتى قادامنىڭ ماڭىزى وراسان ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. «45 مەگاۆاتت دەگەن كوكشەتاۋ مەن پەتروپاۆل قالالارىندا تۇرعان ەلەكتر ستانسالارىمەن بىردەي. سوندىقتان استانانىڭ ىرگەسىندەگى ەرەيمەنتاۋدا سالىنىپ جاتقان تۇڭعىش جەل ەنەرگيا ستانساسى قۇتتى بولسىن!», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قولعا الىنعان جەل ەنەرگياسى ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن «سامۇرىق-ەنەرگو» اق جۇرگىزۋدە. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ قۋاتىن 300 مەگاۆاتتقا جەتكىزۋ كوزدەلىنگەن. مۇنىڭ ءوزى 80 مىڭ پاتەر جەل قۋاتىمەن وندىرىلگەن ەلەكترمەن قامتاماسىز ەتىلەدى دەگەن ءسوز. بۇگىنگى كۇنى جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ 85 مەترلىك 3 مۇناراسى مەن اۋماعى 93,2 مەترلىك روتورلارى بوي كوتەرگەن. «الىپ قاناتتار» جەلدىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 3 مەتر بولسا بولدى, جۇمىس ىستەي بەرەدى.
وركەنيەت ورىنە ۇمتىلعان ادامزاتتىڭ اقىل-ويى الەمگە بارلىق ۇلتتار جەتىستىگىن پاش ەتەتىن ۇلى كورمەنى بەردى. بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى ءوزىنىڭ 160 جىلدان استام تاريحىندا وركەنيەت شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلعان ساۋلەت ونەرىنىڭ جاۋھارلارىن قالدىردى. ەكسپو مۇرالارى – لوندونداعى حرۋستال سارايى; پاريجدەگى ەيفەل مۇناراسى; پاريجدەگى الەكساندر ءىىى كوپىرى; ليون ۆوكزالى; ۆەناداعى روتوندا – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كۇمبەز استىنداعى پاۆيلون; مەلبۋرندەگى پاتشالىق كورمە پاۆيلونى ناق وسىنداي ماڭگىلىك ونەر ەسكەرتكىشتەرى بولىپ تابىلادى. استانادا وتەتىن ەكسپو-2017 بۇكىلالەمدىك مامانداندىرىلعان كورمە قالاشىعىندا دا الەم عاجايىپتارىنىڭ ساناتىنا قوسىلاتىن ەكسپو مۇراسى – كورمە سيمۆولى نىسانىنىڭ بوي كوتەرەتىنىنە سەنەمىز.
استانادا 2017 جىلى ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋ ەلوردانىڭ, جالپى بۇكىل ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى. 2017 جىل قازاقستاننىڭ باس قالاسى – استانا ءۇشىن ايرىقشا ايتۋلى جىل بولماق. بۇل جىلى استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىق مۇشەل تويى اتالىپ وتىلەدى. ارقا توسىندەگى ارۋ قالا تورتكۇل دۇنيە كوز تىگەتىن جاھاندىق وقيعا الاڭىنا اينالادى. ياعني, 2017 جىلدىڭ 10 ماۋسىمى مەن 10 قىركۇيەگى ارالىعىندا كورمەگە الەمنىڭ 100 ەلى مەن 10 حالىقارالىق ۇيىمنان 5 ميلليونعا تارتا تۋريست كەلمەك. بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساحناداعى بەدەلىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرىپ, استانانىڭ اتاعىن تاعى دا جاھانعا جاريا ەتەدى. ۇزاعىنان بولعاي!
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
