– تامارا قاسىمقىزى, ەلىمىزدە الەۋمەتتىك كودەكس العاش رەت قابىلدانىپ وتىر. جالپى, الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن تۇتاس قامتىعان مۇنداي قۇجات قاي ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە بار؟ بۇل كودەكستىڭ ولاردان ايىرماشىلىعى نەدە؟
– الەۋمەتتىك سالا – مەملەكەتتىڭ دامۋ كورسەتكىشىنىڭ ايناسى دەسەك بولادى. بۇل رەتتە, ارينە, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى مول. ەۋرووداق الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ كودەكسىن 1964 جىلى قابىلداعان. وندا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالاسىنىڭ نەگىزىگى ستاندارتتارى بەلگىلەنگەن. بۇگىنگە دەيىن وداققا مۇشە ەلدەردىڭ 21-ءى عانا ءوز زاڭدارىن كودەكس ستاندارتتارىنا سايكەستەندىرگەن, ال قالعان مۇشە مەملەكەتتەردە بۇل ۇدەرىس ءالى كۇنگە جالعاسىپ جاتىر.
ال بىزگە جاقىن تۇرىكمەنستاننىڭ الەۋمەتتىك كودەكسى تەك زەينەتاقى جۇيەسى مەن حالىقتىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن ساناتتارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەسىن رەتتەيتىن نورمالاردى قاراستىرادى.
سوندىقتان قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك كودەكسىن جالپى تمد مەملەكەتتەرى تاجىريبەسىنە ەنگىزىلەتىن العاشقى ءبىرتۇتاس الەۋمەتتىك قۇجات دەپ ايتۋعا بولادى. كودەكس ادامنىڭ بۇكىل ومىرلىك تسيكلىن قامتيدى. اتاپ ايتقاندا, تۋعاننان كامەلەتكە تولعانعا دەيىنگى الەۋمەتتىك قولداۋ, ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى جۇمىسپەن قامتۋ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى, الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ ءىس-شارالارى, ومىرلىك قيىن جاعداي تۋىنداعان كەزدەگى الەۋمەتتىك كومەك, سونداي-اق جاسى ۇلعايعان شاقتاعى قولداۋلاردىڭ بارلىعى ەندى وسى ءبىر قۇجاتپەن رەتتەلەدى.
– ال الەۋمەتتىك قولداۋ مەحانيزمدەرى سول كۇيىنشە قالدى ما الدە وزگەرىس بار ما؟
– شىن مانىندە, الەۋمەتتىك كودەكس – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جاڭا الەۋمەتتىك ساياساتى. سوندىقتان ونىڭ اياسىندا ۇلكەن بەتبۇرىستار جاسالادى.
ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك قولداۋ پاراديگماسى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. ەندى الەۋمەتتىك قولداۋ قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا تولەم بەرۋگە عانا ەمەس, ونىڭ الدىن الۋعا باعىتتالادى. مىسالى, قۇلاعىندا اقاۋى بار بالالارعا ەستۋ اپپاراتىن مۇگەدەكتىك العاندا عانا ەمەس, سىرقاتى انىقتالعان كۇننەن باستاپ بەرۋ كوزدەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بالالاردى تولىق ەستىمەي قالۋ دارەجەسىنە جەتكىزبەيتىن بولادى.
ەكىنشىدەن, الەۋمەتتىك سالانى كەڭىنەن تسيفرلاندىرۋ ناتيجەسىندە, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ قازىرگى ءوتىنىش بەرۋ فورماتىنان پرواكتيۆتى فورماتقا كوشەمىز. ەندى مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدەندىرىلگەن الەۋمەتتىك قولداۋ تۇرلەرى ازاماتتارعا SMS-حابارلاما ارقىلى جەتكىزىلىپ, ولاردى تاعايىنداۋ مەن تولەۋ اقپاراتتىق جۇيەدەگى مالىمەتتەر نەگىزىندە جۇرگىزىلەدى. ياعني جۇرت بۇرىنعىداي ۇزىن-سونار كەزەكتە تۇرمايدى, قۇجات جينايمىن دەپ ون شاقتى مەكەمەنىڭ ەسىگىن توزدىرمايدى. وتكەن جىلى وسىنداي پرواكتيۆتى قىزمەتتەر 1 ميلليونعا جۋىق ازاماتقا كورسەتىلدى.
ۇشىنشىدەن, ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جاۋاپكەرشىلىگى مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى جانە ازاماتتاردىڭ وزدەرىنە جۇكتەلەدى. بۇل مىندەتتەمە جاڭا الەۋمەتتىك كەلىسىمشارت ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل رەتتە مەملەكەت الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ بازالىق دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى, ال الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەر تۋىنداعان كەزدە ازاماتتاردىڭ جوعالعان تابىسىن وتەۋ جۇمىس بەرۋشى مەن قىزمەتكەردىڭ مىندەتتى جارنالارى ەسەبىنەن اتقارىلادى. ماسەلەن, ازاماتتار زەينەتاقىنى 3 كوزدەن الاتىن بولادى. بازالىق جانە ىنتىماقتى زەينەتاقى – بيۋدجەتتەن تولەنەدى. ال جيناقتاۋ جۇيەسىنەن الاتىن زەينەتاقىنى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى قورىنان جۇمىس بەرۋشى تولەگەن جارنا مەن ازاماتتىڭ ءوز جارناسى ەسەبىنەن تولەيدى.
تورتىنشىدەن, ازاماتتاردى ناتيجەلى جانە فورمالدى جۇمىسپەن قامتۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان بەرىلەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى ۇلعايتۋ قاراستىرىلادى. ياعني ەڭبەك ادامدارىن الەۋمەتتىك قورعاۋ دەڭگەيى جۇمىس ىستەمەيتىن ازاماتتارعا قاراعاندا, ەداۋىر جوعارى بولادى. مىسالى, جۇمىس ىستەيتىن انالار جۇكتىلىك بويىنشا دەكرەتتىك دەمالىسقا شىققانداعى 4 ايلىق تابىسىن جانە بالا ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىنگى تولەمدى جالاقىسىنىڭ 40% كولەمىندە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان الىپ وتىرادى. سونداي-اق وسى ارالىقتا ونىڭ زەينەتاقى قورىنداعى شوتىنا مەملەكەت تاراپىنان زەينەتاقى جارنالارى اۋدارىلادى.
ال جۇمىس ىستەمەيتىن انالار بيۋدجەتتەن تەك بالا ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن بەرىلەتىن جاردەماقىنى الادى. ونىڭ مولشەرى بالا سانىنا بايلانىستى بولادى (2023 جىلى 19 872 تەڭگەدەن 31 705 تەڭگەگە دەيىن).
– اۋقىمدى وزگەرىستەر كوزدەلىپ وتىر ەكەن. ايتپاقشى قۇجات تالقىلانىپ جاتقاندا وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىن ەنگىزەمىز دەپ ەدىڭىزدەر. سونىڭ جايى نە بولدى؟
– ارينە, ەنگىزىلدى. كودەكستىڭ نەگىزگى بەس جاڭالىعى بار, سونىڭ ءبىرىنشىسى وسى وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى.
وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى دەگەنىمىز – ەلىمىزدەگى وتباسىلاردىڭ دەربەس دەرەكقورى. بۇل دەرەكقور مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قازىرگى اقپاراتتىق جۇيەلەرى نەگىزىندە قالىپتاستىرىلىپ جاتىر. ونى ەنگىزۋدەگى ماقسات – حالىقتىڭ مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىنە تەڭ قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
سوندىقتان كودەكستە بىرىنشىدەن, وتباسىلىق تسيفرلىق كارتانى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەرى مەن باعىتتارىن ايقىنداۋ قۇرالى رەتىندە بەلگىلەدىك. ياعني مەملەكەت كىمگە, قاشان, قانداي كومەك قاجەتتىگىن انىقتاپ قانا قويماي, الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الادى.
ەكىنشىدەن – كارتا وتباسىلار نەمەسە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە جانە ءال-اۋقات دارەجەسىنە قاراپ, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قانداي ءتۇرىن الۋعا قۇقىلى ەكەندىگىن جەتكىزىپ وتىراتىن ەلەكتروندى جارشى قىزمەتىن اتقارادى. مۇنداي اقپارات ءار وتباسىنا مەملەكەتتىك ورگان تاراپىنان SMS-حابارلاما تۇرىندە جىبەرىلىپ وتىر.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك قولداۋ پرواكتيۆتى فورماتتا جۇرگىزىلەدى. ول دەگەنىمىز – ازاماتتارعا الەۋمەتتىك تولەم مەن كومەك اقپاراتتىق جۇيەلەردەگى دەرەكتەر نەگىزىندە تاعايىندالادى دەگەن ءسوز. قولدانىستاعى قاعاز قۇجاتتار كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇيەدەن شىعارىلادى.
– SMS-حابارلامانى مەمورگان جىبەرەدى دەدىڭىز. سونىڭ قاي مەكەمە ەكەنىن ناقتىلاي كەتسەڭىز. سوسىن تسيفرلىق كارتاداعى دەرەكتەردە قاتەلىك كەزدەسكەندە, ازاماتتار مەملەكەتتىك قولداۋسىز قالۋى مۇمكىن بە؟ ونداي جاعدايدا ادام ءوز قۇقىعىن قالاي دالەلدەي الادى؟
– SMS-حابارلامانى ءبىزدىڭ مينيسترلىك ءار وتباسى تۋرالى تسيفرلىق اقپاراتتى زەرتتەي وتىرىپ, كۇندەلىكتى جىبەرىپ وتىر. وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 81 مىڭنان اسا ازامات زەينەتاقى, جاردەماقى, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋ قۇقىعى بار ەكەنى تۋرالى حابارلاما الدى. بۇگىندە سونىڭ 53 مىڭىنا مەملەكەتتىك جاردەماقىلار تاعايىندالىپ, تولەنىپ وتىر.
ارينە, قاتەلىكتەر كەزدەسۋى مۇمكىن. سەبەبى كەيبىر اقپاراتتىق جۇيەدەگى اقپارات ەسكى بولادى نەمەسە بەلگىلى ءبىر سالادا تسيفرلاندىرۋ كەش باستالعانىنا بايلانىستى وتباسى تۋرالى اقپارات بولمايدى.
مىسالى, بىلتىر كوپبالالى وتباسىنىڭ ءبىرى بىزدەن حابارلاما الماعانىن, جاردەماقى تولەنبەي جاتقانىن ايتىپ, ارىز جولدادى. تەكسەرە كەلە وتباسىندا راسىندا 4 بالا بار ەكەنى انىقتالدى. بىراق تۇڭعىش ۇلدارى 2006 جىلى تۋعان ەكەن. ال احاج-دى تسيفرلاندىرۋ 2008 جىلى باستالىپ, بازاعا وسى ۋاقىتتان باستاپ تۋعان بالالاردىڭ دەرەكتەرى ەنگىزىلگەن. سوندىقتان ازاماتتار مۇنداي قاتەلىكتەردى جەرگىلىكتى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى ارقىلى راستاپ, تسيفرلىق كارتاعا وزگەرىس ەنگىزۋىنە بولادى.
قازىر تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى وسىنداي قاتەلىكتەردى تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سەرۆيستىك قوسىمشا دايارلاپ جاتىر. وسى جۇمىس اياقتالعان سوڭ وزگەرىستەردى ۇيالى تەلەفون ارقىلى حابارلاسىپ, ەنگىزۋگە بولادى.
– مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا پاراديگماسى دەدىڭىز. وسىنى تارقاتىپ ايتساڭىز؟
– ءيا, بۇل – كودەكستىڭ ەكىنشى جاڭالىعى. جاڭا پاراديگماعا سايكەس مەملەكەتتىك قولداۋ الدىمەن الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الاتىن اتاۋلى ءىس-شارا, ودان كەيىن عانا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك رەتىندە قاراستىرىلادى. تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن مىسال كەلتىرە كەتەيىن. وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى جىل باسىندا الەۋەتى جوعارى بولعان وتباسىنىڭ 5 ايدان سوڭ الەۋەتى تومەن وتباسى كاتەگورياسىنا وتكەنىن كورسەتتى. تالداۋ نەسيەنى العان ادامعا 3 ايدان بەرى زەينەتاقى جارناسىنىڭ تۇسپەگەنىن, ياعني جۇمىسسىز قالعانىن ايقىندادى. سوندىقتان ءبىز ول ازاماتتىڭ ماماندىعىن ەسكەرە وتىرىپ, جۇمىسقا تۇرۋ مۇمكىندىگى تۋرالى SMS حابارلاما جىبەردىك. قازىر بۇل ازامات جۇمىسقا تۇردى, نەسيەنى قايتارۋعا قاتىستى دا پروبلەماسى جوق. كورىپ وتىرعانىڭىزداي, مەملەكەت قارجىلاي كومەك ەمەس, اتاۋلى ءىس-شارانى قولدانا وتىرىپ, الەۋمەتتىك تاۋەكەلدىڭ الدىن الدى. مۇنداي مۇمكىندىكتى بيىل وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى ارقىلى تاجىريبەگە ەنگىزدىك. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا وتباسىلاردىڭ الەۋەتى جونىندەگى تالداۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وتباسىلار اراسىنداعى بايلانىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەگەن ۇمىتتەمىن.
– سوندا بۇل اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جويىلادى دەگەن ءسوز بە؟ ول نەگىزى اۋىلداعى حالىققا ۇلكەن قولداۋ بولىپ وتىر ەدى...
– جوق, ەگەر وتباسى قيىن جاعدايدا بولسا, وندا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك اتاۋلى ءىس-شارامەن ءبىر مەزگىلدە بەرىلەدى. مىسالى, وتباسىنا اي سايىن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك, ال وتباسىنىڭ جۇمىسقا جارامدى مۇشەلەرىنە وقۋ, جۇمىس, گرانت جانە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە سياقتى مەملەكەتتىك قولداۋ ءىس-شارالارى كورسەتىلەدى.
وسى باعىتتاعى تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ ءۇشىن كەدەيلىك شەگى بۇگىنگى كۇنكورىس دەڭگەيى ارقىلى ەمەس, مەدياندىق كىرىس دەڭگەيى ارقىلى انىقتالادى.
بۇل رەتتە, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى زەردەلەندى. ۇيىمعا كىرەتىن 8 مەملەكەت وسى ءتاسىلدى پايدالانادى. بۇگىندە اقش-تاعى كەدەيلىك شەگى مەدياندىق كىرىستىڭ 40 پايىزىنا, كانادادا 50, شۆەتسيا, نورۆەگيا, دانيا, اۋستريا, گەرمانيا جانە فرانتسيادا 60 پايىزىنا پارا-پار. ءبىز دە وسى تاجىريبەنى ەنگىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
ەگەر كۇنكورىس دەڭگەيى ادامنىڭ فيزيولوگيالىق قالپىنا كەلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بولسا, مەدياندىق كىرىس جالپى, حالىقتىڭ ناقتى تۇتىنۋشىلىق شىعىندارىن جاباتىن ورتاشا كۇنكورىس تابىسى سانالادى.
2025 جىلدان اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك مەدياندىق نەمەسە جالپىحالىقتىق ورتاشا كىرىستەن تومەن كىرىسى بار ازاماتتارعا بەرىلەدى. ارينە, ونىڭ سوماسى قوماقتى جانە اتاۋلى ءىس-شارالارمەن بىرگە بەرىلىپ, وتباسىلاردىڭ تۇرمىس قيىندىعىنان شىعۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
– راحمەت, بۇل ءىس-شارا دا قۇپتارلىق ەكەن. وسال توپتىڭ تاعى ءبىرى – مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتار. ولاردىڭ كوپشىلىگى اۋىلدا تۇرادى. سولارعا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كەيبىر ءتۇرى ءالى جەتە قويماعان سياقتى. وسىعان پىكىرىڭىز قانداي؟ بۇل باعىتتا كودەكستە قانداي وزگەرىس بار؟
– مۇگەدەكتىگىنە بايلانىستى مەملەكەتتىك جاردەماقى ازاماتتىڭ تۇرعان جەرىنە جانە تابىسىنا قاراماي تولەنەدى.
بيىل 1 شىلدەدەن باستاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جاردەماقىلار مولشەرى 14,5%-عا ارتادى. سوندا جىل باسىنداعى 8,5% وسۋمەن قوسا ەسەپتەگەندە, بۇل تولەم مولشەرى 23%-عا ۇلعايادى دەپ ايتا الامىز.
ال ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە كەلسەك, ءسىزدىڭ پايىمىڭىزبەن كەلىسەمىن. قازىر مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ 43%-ى – اۋىل تۇرعىندارى. ولارعا جالپى ارناۋلى قىزمەتتەردى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەرى كورسەتەدى, ال مامانداندىرىلعان ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر ءالى دە بولسا قولجەتىمسىز بولىپ وتىر.
سوندىقتان كودەكستە الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن تولىق ترانسفورماتسيالاۋ قاراستىرىلعان. بۇل – كودەكستىڭ جوعارىدا ايتقان ءۇشىنشى جاڭالىعى.
مۇنداعى نەگىزگى ماقسات – مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتاردىڭ ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە دەگەن قولجەتىمدىلىگىن مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدار, جەكە سەكتور جانە وتباسى مۇشەلەرىن تارتۋ ارقىلى ارتتىرۋ.
وسى وزگەرىستەردىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالىپ وتسەم.
بىرىنشىدەن, مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قىزمەت كورسەتۋ ىسىنە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى بارىنشا تارتىلادى. بۇل رەتتە وتباسى مۇشەسى جەكە كومەكشى نەمەسە الەۋمەتتىك قىزمەتكەر رەتىندە راسىمدەلەدى. بۇل جۇمىسقا ەڭبەكاقى تولەنەدى جانە كىرىسىنەن الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقى جارنالارى اۋدارىلادى. وسىلايشا, وتباسىنىڭ ەڭبەك جاسىنداعى جۇمىسسىز مۇشەلەرى جۇمىسقا ورنالاسادى. ءسويتىپ, الەۋمەتتىك تاۋەكەل تۋىنداعان جاعدايدا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءىس-شارالارىمەن قامتىلادى.
ەكىنشىدەن, مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا مەملەكەت تارپىنان بەرىلەتىن پروتەزدەر جانە كومپەنساتورلىق تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ ستاندارتتارى تولىق قايتا قارالادى. نەگىزگى ماسەلە – بەرىلەتىن ءاربىر قۇرال, مەيلى ول قولاربا نەمەسە ەستۋ اپپاراتى بولسىن, ازاماتتىڭ جەكە قاجەتتىلىگىنە سايكەس كەلۋى جانە ساپالى بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان قۇرالداردىڭ ساپاسىنا قاتىستى پروبلەمالار بار ەكەنى راس.
سوندىقتان قازىر مينيسترلىكتە 6 جۇمىس توبى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولار 1 شىلدەگە دەيىن بارشا تەحنيكالىق قۇرالدار تىزبەسىن, ولاردىڭ تۇرلەرىن, قولدانۋ مەرزىمىن جانە مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدەندىرىلگەن باعالارىن قايتا قاراپ, ۇسىنىس ەنگىزەدى.
ۇشىنشىدەن, جان باسىنا شاققانداعى ءنورماتيۆتى ەنگىزۋ. ونىڭ مولشەرى قىزمەتتەر ءۇشىن جەكە نورماتيۆ, ال كومپەنساتورلىق تەحنيكالىق قۇرالدار ءۇشىن شەكتەۋلى باعالار تۇرىندە جىكتەلەتىن بولادى.
بۇل وزگەرىستەر ءبىر جاعىنان, كەيبىر قىزمەت نەمەسە تاۋار تۇرلەرىن الداعى ۋاقىتتا مونەتيزاتسيالاۋعا الىپ كەلەدى. ەكىنشى جاعىنان, ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋگە جەكە سەكتوردى كەڭىنەن تارتۋ ارقىلى سالانىڭ ينفراسترۋكتۋراسىن اۋىلدىق جەرگە دەيىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
اتالعان ءىس-شارا 1 شىلدەدەن باستاپ 5 وڭىردە قاناتقاقتى رەجىمدە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا تابىستى جۇزەگە اسىرىلعان «بالاپان» باعدارلاماسى تاجىريبەسىنە ساي جۇرگىزىلە باستايدى.
– انا مەن بالا قاشاندا مەملەكەت قورعاۋىندا بولىپ كەلگەن. بۇل باعىتتا كودەكستە قانداي وزگەرىس قاراستىرىلعان؟
– بالالى وتباسىلاردى قولداۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ناقتىراق ايتساق:
ا) جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا, ءسابيدىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە, بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تولەمدەر بار;
ءا) كوپبالالى وتباسىلارعا, 6 جانە ودان كوپ بالانى بوسانعان انالارعا جانە مۇگەدەك بالاسى بار وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقىلار قاراستىرىلعان;
ب) تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بەرىلەدى.
سوندىقتان الەۋمەتتىك كودەكستە بالالى وتباسىلاردى الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ قولدانىستاعى جۇيەسىن ساقتاي وتىرىپ, ونىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىن وزگەرتۋ قاراستىرىلدى. بۇل جاڭا پارامەترلەر وتباسىلارعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى.
اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2024 جىلدان باستاپ ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ تەڭ جارتىسى 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا بەرىلە باستايدى. بۇل قادام بالالار كامەلەتتىك جاسقا تولعان كەزدە ومىرگە جولداما بەرەتىن باستاپقى كاپيتال ىسپەتتى قوسىمشا قولداۋ بولماق.
بالا كۇتىمىنە بايلانىستى تولەمدەردىڭ مەرزىمى 1 جاستان 1,5 جاسقا دەيىن ۇزارتىلدى. بيىلعى جىلى مۇنداي تولەمدەر 760 مىڭنان اسا وتباسىلارعا تولەنەدى.
از قامتىلعان وتباسىلارداعى 1 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان ناتۋرالدى پاكەت قارجىلاي, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەككە قوسىمشا تولەنەدى.مۇنداي قاراجات جىل باسىنان ءبولىنىپ, ءۇش ايدا 115 مىڭعا جۋىق بالا قامتىلدى.
كوپبالالى انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقى قايتا سارالانىپ, 90 مىڭنان اسا «التىن القا» يەگەرى اتانعان انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقى مولشەرى 1-شىلدەدەن كوتەرىلمەك.
سونىمەن قاتار 200 مىڭعا جۋىق اسىراۋشىسىنان ايرىلعان وتباسىعا تولەنەتىن جاردەماقى مولشەرلەرى جىل باسىمەن قوسا ەسەپتەگەندە 23 پايىزعا ارتتىرىلادى.
– سوڭعى كەزدە كوپ كوتەرىلىپ جۇرگەن ماسەلە – زياندى جۇمىستا ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ ساقتاندىرۋ جۇيەسىنەن الاتىن تولەمدەرى جانە ولاردىڭ ەرتە زەينەتكە شىعۋىنا قاتىستى قانداي شەشىم ۇسىنىلادى؟
– بۇل دا – وزەكتى ماسەلە. جالپى, ەلىمىزدە وندىرىستە جانە زياندى جۇمىستا ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتاردى قوسىمشا الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ ارنايى ەكى ءتۇرلى جۇيەسى بار.
ءبىرىنشىسى – قىزمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋ كەزىندە بولۋى مۇمكىن جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسى. ول 2005 جىلدان ەنگىزىلگەن. وزىڭىزگە ءمالىم, وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار كاسىبي اۋرۋلارعا شالدىعۋى مۇمكىن نەمەسە جاراقات الىپ, ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىن 5 پايىزدان 100 پايىزعا دەيىن جوعالتۋى مۇمكىن. بۇل ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلسە, وتەماقىنى جۇمىس بەرۋشى, ال مۇگەدەك بولىپ قالعان جاعدايدا ءتيىستى تولەمدەردى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى زەينەتكەرلىك جاسقا تولعانعا دەيىن تولەيدى.
ەكىنشىسى – زياندى جۇمىستا ىستەيتىن ازاماتتارعا ەرتە زەينەتكە شىعۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىبي زەينەتاقى جۇيەسى.
وسى جۇيە بويىنشا جۇمىس بەرۋشىلەر 2014 جىلدان باستاپ 600 مىڭعا جۋىق جۇمىسكەرگە ءوز ەسەبىنەن اي سايىن 5% مىندەتتى كاسىبي زەينەتاقى جارنالارىن اۋدارىپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى زياندى جۇمىستا ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتار ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ارنايى تولەم ەنگىزۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى تاپسىردى. ءبىز بۇل باعىتتاعى حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەدىك. كوپتەگەن ەل زياندى جۇمىستاردا ەڭبەك ەتۋدىڭ شەكتى مەرزىمىن بەلگىلەيدى. سونىمەن قاتار ساقتاندىرۋ جارنالارىن ءۇش باعىتقا – پروفيلاكتيكالىق, رەابيليتاتسيالىق جانە كومپەنساتورلىق شارالارعا پايدالانادى. شۆەيتساريا, فينليانديا, فرانتسيا, بەلگيا, رەسەي, بەلارۋس, يتاليا ەلدەرىندە ساقتاندىرۋ كومپانيالارى 5-10 پايىزدان باستاپ كاسىبي ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان ازاماتتارعا ارنايى تولەمدەر جاسايدى.
سونىمەن ەلىمىزدىڭ جانە شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەلەرىن سالىستىرا وتىرىپ, تاپسىرمانى ورىنداۋ ماقساتىندا ءبىز مىناداي ۇسىنىستار جاسادىق:
ءبىرىنشى. جالپى 35 جىل ەڭبەك ەتكەن, ونىڭ ىشىندە زياندى جۇمىستا 25 جىل ءوتىلى بار جانە كەمىندە 7 جىل بويى كاسىبي زەينەتاقى جارنالارى تولەنگەن ازاماتتارعا زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ۇسىنىلادى. بۇل زەينەتاقىنى ازاماتتاردىڭ اتىنا تۇسكەن 5% مىندەتتى كاسىبي زەينەتاقى جارنالارىنىڭ ەسەبىنەن تولەۋ قاراستىرىلادى.
ەكىنشى. اتالعان ساناتتاعى ازاماتتارعا 5 پايىز بەن 29 پايىز ارالىعىندا كاسىبي ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ دارەجەسى بەلگىلەنەتىن بولسا, جوعارىدا ايتىلعان كاسىبي زەينەتاقىعا قوسىمشا ارنايى تولەم تاعايىنداۋ ۇسىنىلادى. بۇل تولەمدەردىڭ مولشەرى كاسىبي ەڭبەك ەتۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ دارەجەسى مەن تابىستى كوبەيتۋ ارقىلى انىقتالادى.
بۇل تولەمدەر زەينەتكەرلىك جاسىنا جەتكەنگە دەيىن تولەنەتىن بولادى. زەينەت جاسىنا جەتكەن كەزدە ارنايى تولەم سوماسى مەن زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ايىرماشىلىعى رەتىندە تولەم جالعاساتىن بولادى.
ءۇشىنشى. ءوندىرىس جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا پروفيلاكتيكالىق شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى. ول ءۇشىن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بەلگىلەنگەن شىعىندارىن وتەۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل ماقساتقا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ اي سايىن ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنا تولەيتىن جارنالارىنىڭ 6 پايىزىنا دەيىن جۇمساۋ كوزدەلەدى.
ءتورتىنشى. كاسىبي اۋرۋعا شالدىققان نەمەسە وندىرىستىك جاراقات العان ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن رەابيليتاتسيالىق شارالاردى كۇشەيتۋ ۇسىنىلادى. وسى ماقساتقا جارنالاردىڭ تاعى 6 پايىزىنا دەيىنگى ءتۇسىمىن جولداۋ قاراستىرىلماقشى.
وسىنداي كەشەندى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە زياندى جۇمىستا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسكەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋ دەڭگەيى جانە ولاردىڭ جۇمىس ورىندارىنىڭ جاعدايى جاقسارادى دەپ پايىمداپ وتىرمىز.
قايتالاي كەتەيىن, بۇل تەك ۇسىنىس, جۇمىس توبى ءالى قاراستىرىپ جاتىر. سوندىقتان توپ مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىستارىنا سايكەس باسقا دا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن.
– تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە ازاماتتاردى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى. قانداي وزگەرىستەر كۇتۋگە بولادى؟
– زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىستى وزگەرىستەر كودەكستىڭ ءتورتىنشى جاڭالىعى دەدىك.
قازىرگى قولدانىستاعى جۇيە زەينەتكەرلەردىڭ 3 بۋىنىن قامتيدى.
ءبىرىنشىسى – اعا بۋىن. بۇل ساناتقا 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن زەينەتكە شىققان, تولىق ەڭبەك ءوتىلى بار زەينەتكەرلەر كىرەدى. وسى ساناتتاعى 300 مىڭنان استام ادام بازالىق جانە ەڭبەك زەينەتاقىسىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن الادى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە 120 مىڭنان 160 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى ارالىقتا زەينەتاقى تولەنەدى.
ەكىنشىسى – بۇگىنگى بۋىن. بۇل – زەينەت جاسىنا 1998 جىلعى 1 قاڭتاردان كەيىن جەتكەن ازاماتتار. 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن ەڭبەك ءوتىلى بولعاندىقتان, ولار دا ەڭبەك جانە بازالىق زەينەتاقىلارىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن الادى. قازىر وسى توپتا 1,9 ميلليون زەينەتكەر بار. ولاردىڭ سانى 2030 جىلعا قاراي 2,6 ميلليونعا جەتەدى دەپ مەجەلەپ وتىرمىز. بولاشاقتا وسى ساناتقا كىرەتىن, زەينەت جاسىنا ءالى جەتە قويماعان ازاماتتاردىڭ 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلى ازايۋىنا بايلانىستى ەڭبەك (ىنتىماقتى) زەينەتاقى مولشەرى تومەن بولعالى تۇر. بۇل ايىرمانىڭ ورنىن تولتىراتىن قورداعى زەينەتاقى جيناقتارى ءالى جەتكىلىكسىز. ونىڭ سەبەپتەرى وزدەرىڭىزگە ءمالىم.
ءۇشىنشىسى – بولاشاق زەينەتكەرلەر. ولار زەينەتكە 2038 جىلدان كەيىن شىعادى. بۇل ساناتتاعى ازاماتتار مەملەكەت تاراپىنان بازالىق زەينەتاقى جانە بىرىڭعاي جيناقتاۋشى قورىنان وزدەرى جيناقتاعان قارجىنىڭ ەسەبىنەن زەينەتاقى الادى.
وسىنىڭ ءبارىن زەردەلەپ قاراساق, بۇگىنگى بۋىن مەن بولاشاق زەينەتكەرلەر ماسەلەسىنە قاتىستى تۇيىتكىلدەر تۋىندايتىنىن بايقاۋعا بولادى.
سوندىقتان كودەكستە بۇگىنگى بۋىن زەينەتكەرلەرى ءۇشىن الداعى 5 جىلدا بازالىق زەينەتاقى مولشەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوبەيتۋ قارالدى. ونىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 54%-نان 70%-ىنا دەيىن, ال جوعارى مولشەرى 120%-عا دەيىن ارتتىرىلادى.
سونداي-اق ەڭبەك زەينەتاقىسىنىڭ كولەمىن ەسەپتەۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ەڭ جوعارى تابىستىڭ كولەمى 46-دان 55 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن نەمەسە ورتاشا جالاقىنىڭ 70 پايىزىنا دەيىن ۇلعاياتىن بولادى.
بۇل وزگەرىستەر بۇگىنگى بۋىن زەينەتكەرلەرى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ نەگىزگى بولىگىن مەملەكەتتەن الاتىنىن جانە تولىق مەملەكەتتىك قولداۋدا بولاتىنىن كورسەتەدى.
اتالعان شارالار 1-قاڭتاردان باستاپ ىسكە اسىرىلا باستادى, ناتيجەسىندە 2,3 ملن. زەينەتكەرلەرىمىزدىڭ ەڭ تومەنگى مولشەردەگى بازالىق زەينەتاقى مولشەرى 21%-عا, ورتاشا مولشەرى – 16%-عا, ال جوعارى مولشەرى – 8,5%-عا ارتتى. ال بۇعان قوسا الاتىن ەڭبەك زەينەتاقىسىنىڭ مولشەرى بارلىعىنا بىردەي 10,5%-عا كوبەيتىلدى.
بيىل زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى 120 مىڭ تەڭگەدەن استى, ال جيناقتاقتاۋشى زەينەتاقى الاتىندار ءۇشىن 147 مىڭ تەڭگە بولىپ وتىر.
ال زەينەتاقىسى ءوز جيناقتارى ەسەبىنەن قالىپتاساتىن بولاشاق زەينەتكەرلەر ءۇشىن 2024 جىلدىڭ 1-قاڭتارىنان باستاپ جۇمىس بەرۋشىلەر تاراپىنان قوسىمشا زەينەتاقى جارنالارى ەنگىزىلەدى.
بۇل جارنا قولدانىستاعى زاڭدا كوزدەلگەن شارتتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى ءۇشىن بازا قالىپتاستىرادى. وسىلايشا, بۇل توپتاعى ازاماتتار دا زەينەت جاسىنا جەتكەندە قازىرگى زەينەتكەرلەر سياقتى زەينەتاقىنىڭ 3 ءتۇرىن (مەملەكەت ەسەبىنەن – بازالىق زەينەتاقى, جۇمىس بەرۋشىلەر ەسەبىنەن – شارتتى-جيناقتاۋشى زەينەتاقى, ءوز جيناقتارى ەسەبىنەن– جيناقتاۋشى زەينەتاقى) الادى.
اتالعان شارالار ازاماتتاردى لايىقتى زەينەتاقىمەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ پايىمدايمىز.
بۇدان بولەك, كودەكس جوباسىنا ءوز اكتيۆتەرىن باسقارۋ بويىنشا سالىمشىلاردىڭ قۇقىعىن كەڭەيتۋگە قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلەدى.
ەندى ازاماتتار بەلگىلەنگەن جەتكىلىكتىلىك شەگىنەن اسقان زەينەتاقى جيناقتارىن تەك ەمدەلۋگە جانە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا جۇمساي الادى.
سونداي-اق سالىمشىلارعا زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ 50 پايىزدان اسپايتىن بولىگىن اكتيۆتەردى باسقارۋ كومپانياسىنا بەرۋ جانە مۇنداي كومپانيانى وزدەرى تاڭداۋ قۇقىعى بەرىلەدى.
بۇل رەتتە, مەملەكەت زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپىلدىكتى جيناقتىڭ ۇلتتىق بانك باسقاراتىن بولىگىنە عانا بەرەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون.
ال جەكە باسقارۋعا بەرىلەتىن زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ ساقتالۋىنا جانە ونىڭ تابىستىلىعىنا سالىمشى تاڭداپ العان كومپانيا جاۋاپتى بولادى.
سوندىقتان ءاربىر سالىمشى باسقارۋ جونىندەگى جەكە كومپانيانى تاڭداعان كەزدە ىقتيمال تاۋەكەلدەردى مۇقيات ەسكەرۋگە ءتيىس.
– پرەزيدەنت ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردى. بۇل باعىت كودەكستە قاراستىرىلعان با؟
– الەۋمەتتىك كودەكس جوباسىندا 3 باعىت بويىنشا جاڭا جۇمىس تاسىلدەرىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
ءبىرىنشىسى – يكەمدى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بارلىق ءتۇرىن, سونىڭ ىشىندە پلاتفورمالار ارقىلى جۇمىسقا تارتۋدى فورمالدى جۇمىس دەپ تانۋ قاراستىرىلدى.
بۇل وزگەرىستەر نەگىزىنەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتاردى الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردەن ساقتاندىرۋدى, ال تاۋەكەل بولعان جاعدايدا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋدى قاراستىرادى.
وسى ماقساتتا بۇل ساناتتاعى ازاماتتاردى «تاۋەلسىز جۇمىسكەر» دەپ اتاۋ, ولاردىڭ جاريا شارتتارىن ەڭبەك شارتى رەتىندە تانۋ, پلاتفورما وپەراتورلارىن سالىق اگەنتى رەتىندە بەلگىلەۋ سياقتى جاڭا تاسىلدەر ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
ايتا كەتەتىن ءبىر جايت ەنگىزىلەتىن وڭتايلى رەجىمدەر بۇگىنگى «تاۋەلسىز جۇمىسكەرلەردەن» قوسىمشا تىركەلۋدى قاجەت ەتپەيدى جانە ولارعا قوسىمشا قارجىلاي جۇكتەمە بولمايدى. اۋدارىلاتىن جارنالار ولاردىڭ بۇگىنگى پلاتفورما وپەراتورلارىنا اۋدارىپ جۇرگەن تولەمدىك پايىزدارىنىڭ ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى.
ەكىنشىسى – جۇمىس كۇشىنىڭ داعدىلارىن ارتتىرۋ. بۇگىنگى تاڭدا ديپلومنىڭ بولۋى جۇمىسقا قابىلداۋ كەزىندە بىلىكتىلىك دەڭگەيىنىڭ دالەلى بولا المايتىنىن مويىنداۋ كەرەك. سوندىقتان جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى ناقتى تاجىريبە بولعانىن تالاپ ەتەدى. بۇل جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىر.
داعدىلار مەن قۇزىرەتتەردى باعالاۋ ءۇشىن سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسى ەنگىزىلەدى. بۇل نەگىزىنەن ەلىمىزدەگى جۇمىس كۇشىنىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ جانە جۇمىسقا قابىلداۋدا قولدانىپ جۇرگەن ەڭبەك ءوتىلىنىڭ مىندەتتىلىگى جونىندەگى شەكتەۋلەردى قىسقارتۋ ماقساتىندا قاراستىرىلىپ وتىر.
ءۇشىنشىسى – جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تسيفرلىق ورتالىقتارى. بۇگىندە ازاماتتاردىڭ جۇمىس ىزدەۋى, جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلۋى, جۇمىسىنان ايىرىلعان كەزدە ارنايى تولەمدەرگە ءوتىنىش بەرۋ ۇدەرىستەرى تولىق تسيفرلانىپ, ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسى ارقىلى جۇزەگە اسا باستادى.
وسىعان بايلانىستى, ايماقتاردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرلىك ەڭبەك نارىقتارىن دامىتۋ جونىندەگى بارلىق باستامالار مەن باعدارلامالاردى ۇيلەستىرەتىن وڭىرلىك ءموبيلدى ورتالىقتار جانە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تسيفرلىق ورتالىقتارىن ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
بۇدان بولەك, كودەكستە جاڭا كوشى-قون ساياساتىنا دا كوڭىل بولىنگەن. ونىڭ ماقساتى – قازاقستان ەكونوميكاسىن سۇرانىسقا يە جانە بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ. مۇندا دا بىرقاتار ماسەلە شەشىمىن تاپپاق.
بىرىنشىدەن, سۇرانىسقا يە شەتەلدىك كادرلاردى ەڭبەك نارىعىنا تارتۋ قولعا الىنادى. ەكونوميكادا سۇرانىسقا يە تەحنولوگيالاردى يگەرگەن ۇزدىك وقىتۋشىلارعا, مىقتى عالىمدارعا جانە بىزدە تاپشى ماماندارعا وڭايلاتىلعان ۆيزالار مەن ەل اۋماعىندا 10 جىلعا دەيىن تۇرۋ قۇقىعىن بەرىپ, ەلىمىزگە تارتۋ ۇسىنىلادى.
ەكىنشىدەن, قازاقستانعا 300 مىڭ اقش دوللارىنان كەم ەمەس ينۆەستيتسيا سالعان شەتەل كاسىپكەرلەرىنە «ينۆەستور ۆيزاسىن» بەرۋ ۇسىنىلادى.
ۇشىنشىدەن, شەتەلدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ الەۋەتىن دە ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا ماڭىزدى قادام جاسالادى.
ول ءۇشىن امەريكالىقتاردىڭ گرين-كارتاسى سياقتى «اتامەكەن كارتاسىن» ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ول جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبي مامان نەمەسە ءوزى تۇراتىن ەلدە تابىستى بيزنەس جوبالارى بار جانە ونى قازاقستاندا جۇزەگە اسىرعىسى كەلەتىن شەتەلدەگى قازاقتارعا بەرىلەدى.
مۇنداي ازاماتتار مەرزىمى 10 جىلدىق جەڭىلدەتىلگەن ۆيزا راسىمدەپ, قازاقستاندا ءوز كاسىبىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الادى.
بۇل رەتتە قانداستاردى قابىلداۋ تەتىگى دە قايتا قارالادى.مۇنداعى باستى شارت – كوشىپ كەلەتىن ازاماتتاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جانە باسپانالى بولۋىنا جاعداي جاساۋ.
باسپانا ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ 50% شىعىنىن وتەۋ قۇقىعىن بەرەتىن ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتتارىن بەرۋ (جۇمىس ورنى بار ەكەندىگىن راستاعان جاعدايدا) كوزدەلىپ وتىر.
تورتىنشىدەن, ءبىز شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن دا قورعاۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن كوپتەگەن ازاماتىمىز بارىپ جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتەردە قازاقستاندىق ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرەتىن مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر جاساۋدى ۇسىنامىز.
جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى بۇل وزگەرىستەر كودەكستىڭ 5-ءشى جاڭالىعى.
كودەكستىڭ بارلىق ۇسىنىلعان جاڭا نوۆەللالارى ەڭ الدىمەن تاراپتاردىڭ ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. مەملەكەت ۋاقتىلى الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋى, جۇمىس بەرۋشى ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋىن ارتتىرۋعا قاتىسۋى, ازاماتتار جۇمىسقا ورنالاسۋ نەمەسە ءوز ءىسىن اشۋ ارقىلى ومىرلىك قيىن جاعدايدان شىعۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدى پايدالانۋعا ءتيىس.
قورىتا ايتقاندا, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن ءادىل الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋىمىز كەرەك. ءبىز قولعا العان الەۋمەتتىك كودەكس وسى ساياساتتى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولماق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قامبار احمەت,
«Egemen Qazaqstan»
