وتكەن جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى قۇرىلدى. وركەندى ءوڭىردىڭ اتالمىش باعىتتاعى تىنىسىن كەڭەيتىپ, تىڭ ىستەردى ۇيلەستىرىپ وتىرۋ مەملەكەتتىك ورگانعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا جاڭا باسقارما باسشىسى جەڭىسبەك ساعىندىقوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– جەڭىسبەك ورەن ۇلى, جاڭا باسقارمانىڭ تىزگىنىن العاش قولعا الدىڭىز. جۇمىس قالاي جۇرۋدە؟
– ەلباسىمىز تاۋەلسىز قازاقستاندى الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنىزۋ تاپسىرماسىن قويىپ وتىر. ول بيىككە جەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ءبىراز شارالار قابىلدانىپ, باعدارلامالار بەكىگەنى بەلگىلى, سولاردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا قاتىستى رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتالارىنا زاماناۋي جوبالاردى ىرىكتەۋ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ كارتالارعا ەنگەن جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن قاداعالاۋ, وبلىستىڭ ونەركاسىپ سالاسى قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ, سىرتقى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋ, حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە ىقپال ەتۋ مىندەتتەرىن موينىنا العان باسقارما وسىلاي قۇرىلعان بولاتىن. قازىر باسقارما وسى باعىتتا ءوز جۇمىس جولعا قويىپ كەلەدى.
بىلتىر ماڭعىستاۋ ءوڭىرى ونەركاسىبىنىڭ دامۋىندا وڭ ديناميكا بايقالدى. ماڭعىستاۋ وبلىسى – رەسپۋبليكاداعى مۇناي وندىرەتىن 6 وبلىستىڭ اراسىندا 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوسىم بەرگەن بىردەن-ءبىر وبلىس. مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,1 %-عا ءوسىپ, 18013,1 مىڭ توننانى قۇرادى. بيىل بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىنە قاراعاندا 1,4 %-عا ارتتى. بىلتىر وندىرىلگەن تابيعي گازدىڭ كولەمى مەن كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ جالپى كولەمىندە دە ىلگەرىلەۋشىلىك بار. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 93,7 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلىپ, ءوندىرىس كولەمى 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا 24,0 %-عا ءوستى. بۇل سالادا رەزينا مەن پلاستماسسا وندىرىسىندە كورسەتكىش تومەندەدى. بۇل جاعداي ۇلكەن ديامەترلى قۇبىرلارعا دەگەن سۇرانىستىڭ تومەندىگىنەن «شىنى-پلاستيكالىق قۇبىرلار زاۋىتى» جشس-ىندە بايقالدى. سونداي-اق, مەتاللۋرگيا سالاسىندا ءوندىرىس تە ازداپ تومەندەدى. نە نارسەنىڭ دە وزىندىك سەبەبى بولادى عوي, بۇل جەردە تومەندەۋ احۋالى «اقتاۋ قۇيۋ زاۋىتى» جشس-ىندەگى قارجىلىق قيىندىقتارمەن جانە تاپسىرىس كولەمىنىڭ تومەندىگىنەن, «Arcelor Mittal Tubular Products Aktau» اق قۇبىر زاۋىتىنىڭ جەتە جۇكتەلمەۋىنە بايلانىستى قالىپتاستى.
ءبىزدىڭ باسقارما ءوڭىردىڭ مۇناي-گاز سەكتورىنان وزگە سالالارىنداعى ورىن الىپ وتىرعان ماسەلەلەر بويىنشا وڭ قادام جاسالىپ, ءتيىستى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا ۇمتىلىس تانىتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى «ماڭعىستاۋ: مۇناي, گاز جانە ينفراقۇرىلىم-2013» اتتى مۇناي-گاز كورمەسى وتكىزىلىپ, وعان قازاقستان مەن رەسەيدىڭ وبلىس اۋماعىنا جاڭادان كەلگەن سەرۆيستىك كومپانيالارى قاتىستى. سونداي-اق, «اقتاۋ تەڭىز پورتى» اەا» اق پەن «جامال-اي» اق وكىلدەرىنىڭ بىلتىر ورال قالاسىندا وتكەن «WestKazInvest - 2013» حالىقارالىق يننوۆاتسيالىق بيزنەس فورۋمىنا, ال «قازازوت» جشس مەن «شىنى-پلاستيكالىق قۇبىرلار زاۋىتى» جشس-ءىنىڭ ەكاتەرينبۋرگ قالاسىندا بولعان ح قازاقستان مەن رەسەي ءوڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا قاتىسۋى ۇيىمداستىرىلدى. بۇلار سالا ماماندارىنىڭ رەسەيلىك, وزگە دە شاراعا قاتىسۋشى ءارىپتەستەرىمەن تاجىريبە الماسىپ, سول ارقىلى ءونىم ءوندىرۋ بەلسەندىلىگى مەن شەبەرلىگىن جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.
– ماڭعىستاۋدىڭ يندۋستريالاندىرۋ قورجىنىنىڭ سالماعى قانشالىقتى؟
– وبلىسىمىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى وعان تىڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. ءوڭىردە قولعا الىنعان جوبالاردىڭ دەنى وسى مۇمكىندىك تۇرعىسىنان قاراستىرىلادى. وڭىردە ءار دەڭگەيدەگى يندۋستريالاندىرۋ كارتالارىنا 2010-2014 جىلدار ارالىعىندا 31 جوبا قوسىلعان بولاتىن. ونىڭ ەكەۋى رەسپۋبليكالىق كارتادا قارالسا, 29-ى ايماقتىق كارتاعا ەندى.
ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ءتورت جىلدان بەرى ماڭعىستاۋ وڭىرىندە جالپى قۇنى 169 ملرد. تەڭگە تۇراتىن 23 جوبا اياقتالىپ, 3 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلدى. سايكەسىنشە وسى كاسىپورىنداردا 35 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلدى, ونىڭ 24 ملرد. تەڭگەسى 2013 جىلدىڭ ەنشىسىندە.
2013 جىلى رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن «Caspi Bitum» جشس-ءىنىڭ جول بيتۋمىن ءوندىرۋ زاۋىتى» اتتى ءىرى جوبا ىسكە قوسىلىپ, جاڭادان 286 جۇمىس ورنى اشىلدى.
بيىل قۇنى 41 ملرد. تەڭگە تۇراتىن, جاڭادان 650 جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 2 جوبانى اياقتاۋ جوسپارلانعان بولاتىن. ونىڭ ءبىرى – شەتپە اۋىلىنداعى نەمىستىڭ «Heidelberg cement» كومپانياسىنىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا سالىنعان تسەمەنت زاۋىتىنىڭ تۇساۋى كۇنى كەشە عانا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تەلەكوپىردە كەسىلگەنىنە رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى كۋا بولدى. سونىمەن قاتار, «ديس» جشس-ءنىڭ «ءۇي قۇرىلىسىن سالۋ كومبيناتى», «شەتپە سۋلارى لتد» جشس-ءىنىڭ «مينەرالدى سۋ شىعارۋ تسەحى», «جانارىس» جشس-ءىنىڭ جەتىباي اۋىلىنداعى «ارنايى كيىم تىگۋ جانە حيميالىق تازارتۋ تسەحى» جوبالارى مەن ءىرى مۇناي كومپانيالارىنىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان 6 جوباسى اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە.
بيىلعى قاڭتار ايىندا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ءجونىندەگى ايماقتىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە جاڭا جوبالار قارالىپ, ونىڭ ىشىندە جالپى قۇنى 18 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن, 461 جاڭا جۇمىس ورنىن اشاتىن 10 جوبا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزۋ ءۇشىن ماقۇلداندى. بۇل جوبالار تالقىلاۋ, كەلىسۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنە جولداندى. قازىر قۇنى 59 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن جانە جاڭادان 1111 جۇمىس ورنىن اشۋعا جاعداي جاسايتىن 12 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا. ءدال قازىرگى كۇنى وبلىستا اياقتالعان بارلىق جوبالاردىڭ ون ەكىسى 70,0%-عا نە ودان جوعارى, ال توعىزى 50,0%-عا نە ودان تومەن كولەمدەگى جۇكتەمەمەن جۇمىس جاساۋدا.
– «الدىمىزدا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان ەكىنشى بەسجىلدىعىن ىسكە اسىرۋ مىندەتى تۇر» دەيسىز عوي...
– ءيا, ەكىنشى بەسجىلدىققا رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جالپى سمەتالىق قۇنى شامامەن 379 ملرد. تەڭگە بولاتىن 9 جوبا الدىن الا ەنگىزىلىپ وتىر. بۇلاردىڭ قاتارىندا 4 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشا الاتىن مۇناي ونىمدەرى, سۇيىق جانە سىعىمدالعان گاز ءۇشىن جابدىق شىعاراتىن قازاقستاندىق-يسپاندىق «IndoxSamruk Kazaxhtan» جشس-ءىنىڭ وندىرىستىك كەشەنىنىڭ, مالايزيالىق «ماركمورەگرۋپپ» كومپانياسىنىڭ مەتانول وندىرەتىن زاۋىتىنىڭ قۇرىلىستارى سەكىلدى ءىرى جوبالار بار. مۇنان وزگە وڭىرلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جالپى سمەتالىق قۇنى شامامەن 30 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 12 جوبانى ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى دامۋىنىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق باعىتىن ەسكەرە وتىرىپ, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلەتىن جوبالاردىڭ سانىن ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەتتىگى تۋىپ وتىر. وعان مۇناي-گاز سەكتورى, ماشينا جاساۋ, مۇناي حيمياسى, كولىك, لوگيستيكا, قۇرىلىس جانە تۋريزم سياقتى باسىم سالالاردا جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبالار كىرەتىن بولادى.
– جۇمىسپەن قامتۋدا جاستاردىڭ ۇلەس سالماعى قانداي؟
– سوڭعى جىلدارى پايدالانۋعا بەرىلگەن جوعارىداعى جوبالارعا وبلىستىڭ جوعارى جانە ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ 104 تۇلەگى جۇمىسقا الىنسا, ولاردىڭ 24-ءى جوعارى بىلىمگە يە ماماندار. دەگەنمەن, كورسەتىلگەن جاس مامانداردىڭ بارلىعى بىردەي وزدەرىنىڭ وقۋ ورنىندا العان كاسىپتەرى بويىنشا جۇمىس جاساي الماي وتىر. بۇل قاشاندا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ماسەلە. ءتيىستى ورىندار وعان قاتىستى جۇيەلى تۇردە قاجەتتى شارالاردى الادى دەپ ويلايمىن.
– باسقارما جۇمىسىنىڭ ءبىر باعىتى – حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن ەنگىزۋ مەن تەحنيكالىق رەتتەۋگە قاتىستى بولسا, ەكىنشى باعىت سىرتقى ەكونوميكالىق قاتىناستارعا قاتىستى دەدىڭىز. بۇل باعىتتاردا نەنى تىندىرا الدىڭىزدار؟
– يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگى سەرتيفيكاتتاۋ جانە تەحنيكالىق رەتتەۋ كوميتەتىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىمەن بىرلەسە وتىرىپ باسقارما كەدەن وداعى اۋماعىندا بىرىڭعاي تەحنيكالىق رەگلامەنتتەردىڭ قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان كۇردەلى ماسەلەمەن دە ءوز قۇزىرەتى دەڭگەيىندە شۇعىلدانىپ كەلەدى.
وسى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن وبلىستاعى 340 كاسىپورىن حالىقارالىق ساپا ستاندارتتارىن ەنگىزدى جانە سايكەستىك مەنەدجمەنتى جۇيەلەرىن سەرتيفيكاتتاپ وتىر. ولاردىڭ اراسىندا الىس جانە جاقىن شەت ەلدەرگە ەكسپورتقا ءونىم شىعاراتىن «ەمىر-ويل» جشس, «قاراقۇدىقمۇناي» جشس, «بۋزاچي وپەرەيتينگ لتد» جشس, «ارمان» بك» جشس, «قازاق گاز وڭدەۋ زاۋىتى» جشس كومپانيالارى بار. سونىمەن قاتار, جىل سايىن «ماڭعىستاۋدىڭ ۇزدىك تاۋارى» كونكۋرس-كورمەسىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. وتكەن جىلعى مۇنداي كورمەگە وبلىستىڭ 30 كاسىپورنى قاتىستى. وعان ۇزدىك شىققان جەتى كاسىپورىن «قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارى» كونكۋرسىنا ۇسىنىلعان ەدى, ناتيجەسىندە «جاڭاوزەن ءسۇت زاۋىتى» جشس رەسپۋبليكالىق بايقاۋدىڭ ءىىى دارەجەلى ديپلومىنا يە بولدى.
ال, سىرتقى ەكونوميكالىق قاتىناستار تۋرالى ايتار بولساق, ماڭعىستاۋ وبلىسى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا الەمنىڭ 110 مەملەكەتىمەن ەكسپورتتىق-يمپورتتىق, ونىڭ ىشىندە 53 ەلىمەن ەكسپورتتىق وپەراتسيالار جۇرگىزەدى. وتكەن جىلى اقتاۋ قالاسىندا گەرمانيا, لاتۆيا, ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, مالايزيا جانە رەسەي فەدەراتسياسى ارنايى دەلەگاتسيالارىنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسيالارى ۇيىمداستىرىلىپ, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى جانە دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنىڭ كاسىپورىنداردا, كومپانيالار مەن ۇيىمداردا بولۋى قامتاماسىز ەتىلدى.
سوڭعى ءبىر ايدا وسىنداي ءىسساپارمەن وڭىردە دانيا, يران ەلدەرىنىڭ دەلەگاتسيالارى بولدى. ماقساتىمىز – ەلىمىزدىڭ دامۋى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ نىعايۋى جانە وتاندىق ونىمدەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ. ساپالى جۇمىسىمىزبەن, ساپالى ونىمدەرىمىزبەن ءوز نارىعىمىزدى قۇرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىرۋدى كوزدەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقتاۋ.
