امال قايسى, ەسكىنىڭ ناشار ەلەسى, رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىكتىڭ قارا «كولەڭكەسى» كۇن تۇسپەيتىن «ۇڭگىردى», ياكي ساناسىز توبىردى پانالاپ يتجاندىلىق تانىتادى. التى الاشتىڭ اۋىز بىرلىگىن ىرىتەتىن اسا قاۋىپتى رۋشىلدىق, اسىرەسە وقۋى مەن توقۋى شالا-پۇلا نادان ورتادا اسقىنىپ, اينالاسىن بىلعاۋىن قويماۋدا. تەك قانا باس پايداسى ءۇشىن اتا-تەگىن تۇگەندەپ, «ىعى زور», قامقور «كوكە» ىزدەيتىندەرگە نە داۋا؟
«ۇڭگىردە» ۇيەلەپ, «سىرقاتى» ابدەن اسقىنعان «قامقورشىلار» كۇنى ەرتەڭ «تاياققا» اياق ارتقاندا قولتىعىنان دەمەيتىن قولبالاسىن ەرتە باستان قامدايدى. ءوزىنىڭ «قاراڭعىدا قامالعانى» ازداي, رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىكتى جەلكىلدەتىپ, «كۇيكەنتايى مەن قارعاسىن» جەلىكتىرەدى. ءومىر بايگەسىندە ءادىل باسەكەدەن جالتارىپ, تامىر-تانىستىقتىڭ كومەگىمەن قۇرىققا سىرىق جالعاپ, «سۇڭقارمەن» جاعالاسقان «قۇزعىنعا» نە داۋا؟ وندايلار «نە ءوزى الماي, نە قىرانعا الدىرماي» تەككە ارامتەر بولادى (اباي قۇنانباي ۇلى. شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى, الماتى, جازۋشى, 2016, 1-توم, 49-بەت).
«قامقور كوكەسىنىڭ» ارقاسىندا تىرلىك «بايگەسىنە» قوسىلعاندار ەل-جۇرتىنىڭ حال-جاعدايىن ەلەمەي, «قولىندا باردىڭ قونىشىنان باسقان» كەبىن كيۋدە. «جاناشىرىنىڭ» جانە ءوزىنىڭ «جەمساۋىن» تىعىنداۋدان باسقاسى وندايلاردىڭ ءۇش ۇيىقتاسا دا تۇسىنە كىرمەيدى. ال جاڭاعى «ۇرىلاردىڭ» جىلتىراق تىرلىگىنىڭ كەيبىرەۋدى التىنداي ارباپ, ادال جولدان تايدىراتىنىن دا كورىپ ءجۇرمىز. ء«بىر-ەكى جولى بولعان كىسى كورسە, قۇداي ءسۇيىپ جاراتقان وسى دەمەكتىڭ» كەبى باياعى (سوندا, 1/47). جەڭ ۇشىنان جالعاسقان توناۋ مەن توزدىرۋدىڭ ماسقاراسى قاڭتار قاسىرەتىنەن كەيىن عانا جالعاننىڭ جارىعىنا شىعىپ جاتىر.
ەڭ وكىنىشتىسى, «ۇرى قالتالار», ءتىپتى ەرتەڭ كوكتەيتىن «تۇقىمىن» دا ء«شىرىتىپ», ازدىرىپ وتىر. ولاي بولسا, سوڭعىلارىنىڭ وتباسىندا العان «تاربيەمەن» كۇن كەشۋىنە تاڭدانۋعا بولماس. ويتكەنى اكەسى مەن «كوكەسىنىڭ» ءتۇرى مىناۋ: «نە تاپتىق مۇنىمەنەن دەگەن جان جوق, ءتۇنى بويى كۇپىلدەر قۇسىن ماقتاپ» (سوندا, 1/49). بۇرىن ءوز باسىم رۋشىلدىقتىڭ بارىنا, ءتىپتى سەنگىم دە كەلمەيتىن. الايدا بەلگىلى ءبىر ورىنتاققا, اسپاننان تۇسكەندەي, قونجيا قالعان كەيبىرەۋدىڭ «قيسىق» ءجۇرىس-تۇرىسىنا قاراپ-اق قاتەلىگىمدى ۇققاندايمىن. ۇلى ابايدى قىنجىلتقان ء«ىسى بىلمەس, كىسىسى بىلەردىڭ» سالقىنى جانىمدى تۇرشىكتىرەدى.
نەگە بۇلاي؟ راس, باعزى زامانداردا العاشقى ادامدار وتباسىمەن نەمەسە رۋلاستارىمەن بىرگە ۇڭگىرلەردە جان ساقتادى. ولار اڭعا دا, بالىققا دا بىرلەسە شىعىپ, جىرتقىشتار مەن تاعى جانداردان بىلەك قوسا قورعاندى. ەندەشە, جابايى كەزەڭدە ۇڭگىرلەردە ۇيالاس ءومىر ءسۇرۋ – كۇنكورىستىڭ قامى, ياعني ادامنىڭ وزگە تىرشىلىك يەلەرىنەن ايىرماسى از كەزدەگى قاجەتتىلىك. ال وركەنيەت كوشىمەن جارىققا – ءبىلىم مەن عىلىمعا تالپىنعان ۋاقىتتا حالقىمىزدىڭ يگى جاقسىسىنىڭ باس قوسىپ, «ۇڭگىر سىرقاتى» مەڭدەگەن «ميلارى جوق اڭداردى» وزدەرىنەن الىس ۇستاعانى ابزال ەمەس پە؟
الايدا ەسكىلىك «كولەڭكەسى بۇققان ۇڭگىردى» اينالشىقتاپ, جاپالاق پەن جارقانات سەكىلدى «قاراڭعى قاپاستا» رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىك وتىنا ماي قۇياتىنداردىڭ توقتام تاباتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. وندايلاردىڭ تۋىسىن نەمەسە «سىبايلاسىن» قارا جەرمەن شانا سۇيرەگەندەي, دەلق ۇلى ارەكەتى اسا جيىركەنىشتى. البەتتە, اعايىنمەن سىيلاسىپ, تۋعان-تۋىستىڭ قادىرىن بىلگەنگە نە جەتسىن؟! دەگەنمەن, تۋىسىم ەمەس ەكەن دەپ, جاقسىنى جاتىرقاۋدىڭ دا ءجونى قايسى؟ وزگەنىڭ پەرزەنتىن وگەيسىتىپ, ءوزىنىڭ باسبۇزار بالاسىنىڭ, ءتىپتى اۋىر قىلمىسى ءۇشىن باسقانى جازالى ەتۋدەن تايىنبايتىنداردىڭ حايۋاننان ايىرماسى جوق: «تەگىن ويلاپ بايقاساڭ, مۇندا مي جوق, قۇلاق بار» (سوندا, 1/39).
وسىنداي الباستى ارەكەتتى كورگەندە ەرىكسىز ويعا قالاسىڭ: تاجال «تۇياقتارىنىڭ» تەپكىسىنەن كۇنى ەرتەڭ باسقا ەمەس, «ۇڭگىر» جاعالاعان جابايى اتا-ەنەسىنىڭ زارداپ شەكپەسىنە كىم كەپىل؟ كەزىندە قاراۋسىز كەتكەن بالاڭنىڭ قىلمىسى ءۇشىن جازىقسىز جاندى جىلاتۋدىڭ ەش كەشىرىلمەس كۇنا ەكەنى داۋسىز! جالپى, قازىر جۇرتشىلىقتىڭ جۇرەگىن سىزداتقان جاڭاعىداي ساۋال كوپ. ءومىر بايگەسىندە جابىنى ۇكىلەپ, جارىسقا قوسىپ, شىن جۇيرىكتىڭ اياعىنا تۇساۋ سالاتىندارعا جۇدىرىعىڭ ءتۇيىلىپ, سازايلارىن بەرگىڭ-اق كەلەدى. ادىلەتتىلىك قايدا: «ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەيتىن كيەلى اتا-بابانىڭ ۇرپاعى ەمەس پە ەدىك؟
امال قايسى, جابايى نارىق كەزىندە «ۇڭگىر» قاعيداسىن جەتە مەڭگەرگەندەر قىزمەتكە ەنتەلەي كىرىپ, ەكپىندەي ارالاسىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءبارى «ۇڭگىردە» قالعانداردىڭ, رۋشىلدىق پەن جەرشىلدىك «دەرتىنەن» ساۋىعا الماي جۇرگەندەردىڭ بىلىق-شىلىعى. ايتەۋىر, «سيداڭ مەن ولاق جىگىتتىڭ» ءالى دە مۇرتى قيساياتىن ەمەس. اقشالى جەرگە تىركەلىپ قويىپ, جالاقى الاتىندار دا سولار: «وسىنداي سيداڭ جىگىت ەلدە مول-اق, ءبارى دە شارۋاعا كەلەدى ولاق. سىرىن تۇزەر بىرەۋ جوق, سىرتىن تۇزەپ, بار ونەرى – قۋ بورباي, سىمپىس شولاق» (سوندا, 1/52). حاكىمنىڭ «سوزىنە قاراي كىسىنى ال, كىسىگە قاراپ ءسوز الما» دەگەن وسيەتىن ۇستانساق قانداي! (سوندا, 1/62).
الايدا ۇلى اقىندى قىنجىلتقان سول باياعى «كوڭىلسىز قۇلاق – ويعا ولاق»: «اقىل سوزگە ىنتاسىز, جۇرت شابانداپ, كونگەنىم-اق سوعان دەپ ءجۇر تابانداپ» (سوندا, 1/74) نەمەسە «تاپپادىم كومەك وزىمە, كوپ نادانمەن الىسىپ. كونبەدى ەشكىم سوزىمە, ادەتىنە قارىسىپ» (سوندا, 1/132). حاكىم «كولەڭكە» تۋىس پەن دوستىڭ جايىن جاقسى بىلەدى: «جامان دوس – كولەڭكە: باسىڭدى كۇن شالسا, قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ; باسىڭدى بۇلت السا, ىزدەپ تابا المايسىڭ» (سوندا, 2/124) نەمەسە «مەن دوسىڭمىن دەپ ءجۇرىپ, دۇسپاندىعىن وزدىرار... جاۋ كوپ بولسا باسىڭدا, ءبىرى قالماس قاسىڭدا» (سوندا, 1/69).
وكىنىشتى, ارينە. ويىمىزعا ۇلى ابايدىڭ ءسوزى ورالادى: «تۋىسقانىڭ, دوستارىڭ – ءبارى ەكىۇشتى, سول سەبەپتى دوسىڭنان دۇشپان كۇشتى» (سوندا, 2/53). «اركىمدە بار عوي تۋىسقان, قايسىسى جاۋدى قۋىسقان؟ كۇن جاۋعاندا قوينىڭدا, كۇن اشىقتا موينىڭدا», سوندا, 1/70) نەمەسە «ورتاقتىق, تىنىشتىق, دوستىق قوي, ونىڭ قادىرىن كىم بىلەر؟ اركىمگە تىلەۋ قوستىق قوي, ءبارى – الدامشى ساۋداگەر». اقىننىڭ «اتادان التاۋ, انادان تورتەۋ» بولا تۇرا, «مولاسىنداي باقسىنىڭ / جالعىز قالدىم – تاپ شىنىم» دەپ جانى اۋرۋىنىڭ سەبەبى دە وسىندا جاتىر.
تاعى دا قايتالايمىز, بۇل ارادا ءبىز اعايىندى ۇمىت دەۋدەن اۋلاقپىز. الايدا مىناۋ «بەس كۇندىك» تىرلىكتىڭ ءمانى دە تۋىستىق پەن سىيلاستىقتىڭ قادىرىنە جەتە بىلۋدە ەكەنى داۋسىز. «شىرىگەن جۇمىرتقا» بولسا دا «باۋىر ەتىڭ – بالاڭدى» دالاعا تاستاۋ قيىن. بىراق, وندايلاردىڭ اۋىرتپاشىلىعى باسقانىڭ يىعىنا تۇسەرى نەمەسە تاعدىرىن تالكەككە سالۋى كامىل. «ەل تانىماي, ءۇي تانىپ قۇر, شارۋاسىن دا ۇقپاسا – ءۇمىتى قايدا؟ سونى ويلا, ابايلا... / نە پايدا؟» (سوندا, 1/124). ەندەشە, «جاقىنىم» دەپ, جاماندى العا سۇيرەۋ – جاقسىنىڭ جولىن كەسۋ دەگەن ءسوز.
ۇلى اباي ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن وسيەت قالدىرىپتى. جاقىندا عالامتوردا تاراعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نوعاەۆتىڭ حالقىمىزدىڭ ءوزى ىشىنەن جىك-جىككە ءبولىنىۋ تۋرالى اشىنا ايتقان ءسوزى بارشامىزدى ويلاندىرسا كەرەك. ءبىر-ءبىرىن رەسەيدەن, تۇرىكمەنستاننان, وزبەكستاننان, كوكشەتاۋدان كەلگەن قازاق, ءورىستىلدى قازاق»دەپ تىجىرىنىپ, ءجۇز بەن رۋعا ءبولىنۋ «بورىگە جەم بولۋ» ەكەنى داۋسىز.
دەمەك, «جىگەرى جوق, اقىلى كەندە» جاندى «ۇڭگىردە» باپتاپ, العا سۇيرەۋ دە وڭباعاندىقتىڭ ءبىر ءتۇرى. رۋلاسىڭ, ءتىپتى تۋعان بالاڭ ەكەن دەپ, ولاردىڭ قىلمىسىنا قورعان بولۋ ادام تىلىندە حايۋاندىق, زاڭ تىلىندە قىلمىس بولىپ تابىلادى. پايداسى ءۇشىن اتا-تەگىن تۇگەندەگەن مۇنافىقتىڭ ارەكەتى ءۇشىن نەگە باسقا ادام كۇيۋى ءتيىس؟ «اقىلدى قارا قىلدى قىرىققا بولمەك, ءار نارسەگە وزىندەي باعا بەرمەك...» (سوندا, 1/46). «ۇڭگىردەن» شىعىپ, جارىققا – ادىلەتتىلىك پەن ادامگەرشىلىككە مويىن بۇرار كۇنگە دە جەتەرمىز. بۇل ءۇشىن «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىلدى» جىلى جۇرەككە بيلەتە الساق عانيبەت.
بولات جۇنىسبەكوۆ,
جازۋشى
