ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
– اۋەلگى سۇراق: نەگە جاسوسپىرىمدەر ءبىرىن-ءبىرى اياۋسىز ۇرىپ-سوعىپ, قورلاپ, اسقان قاتىگەزدىك تانىتىپ جاتىر؟ مۇنداي قاتىگەزدىك قايدان شىقتى؟ بۇل جاعدايعا كىم كىنالى؟..
ارۋجان ساين:
– بىردە-ءبىر ادام ز ۇلىم, قاتىگەز بولىپ تۋمايدى. بالانىڭ فيزيكالىق وسۋىمەن ونىڭ ساناسى دا وزگەرەدى, ادامگەرشىلىك نورمالار مەن قۇندىلىقتاردى ول كىشكەنتاي كەزىنەن بويىنا سىڭىرەدى. بالالاردىڭ وسكەن ورتاسى ولاردىڭ مىنەز-قۇلقىن انىقتايدى. بالالاردىڭ قاتىگەزدىككە بارۋىنا ەڭ الدىمەن ەرەسەكتەر كىنالى. قاراساڭىز, اتا-انالار مەن مەملەكەتتىك جۇيەگە بىردەي جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر. بالالارعا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياساتتى باياعىدا-اق وزگەرتۋ كەرەك ەدى. ولار ءۇشىن تاربيەلى, دامىعان ورتا قالىپتاستىرۋ قاجەت. مەملەكەتتىك رەسۋرستار ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا جۇمسالۋى كەرەك. ماسەلەن, ەگەر بالا وتباسىندا جاقسى تاربيە الىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بويىنا ءسىڭىرىپ وسسە, ال وتباسىنان تىس جەردە قۇندىلىقتار باعالانبايتىن بولسا, بالا زارداپ شەگەدى. سونداي-اق كەرىسىنشە, ەگەر بالا ناشار وتباسىندا تاربيەلەنىپ, الايدا مەيىرىمدى, جاقسى ورتادا جۇرسە, ول جاقسى جولعا ءتۇسۋى ابدەن مۇمكىن.
امانجول ءالتاي:
– كەيىنگى كەزدەرى جان تۇرشىگەرلىك وقيعالاردىڭ تىم جيىلەپ بارا جاتقانى قابىرعامىزعا باتادى. بۇل ءبارىمىزدى دە ويلاندىرۋعا ءتيىس. تۇركىستانداعى مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ ءولىمى, قازالىداعى بالانى ايۋاندىقپەن جابىلىپ تەپكىلەپ جاتقان جاسوسپىرىمدەردىڭ قاتىگەزدىگى, وسكەمەندەگى ورىمدەي قىزدى شەشىندىرىپ قويىپ, اياۋسىز ساباعان تاربيەسىز قىزداردىڭ جيىركەنىشتى مىنەزدەرى – وسىلاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ قوعامدا بالا تاربيەسىنىڭ اقساپ تۇرعانىن كورسەتەدى.
ارينە, ۇرپاق تاربيەسى – ۇلت بولاشاعى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە سالعىرت قاراۋعا بولمايدى. تاربيەسىز ۇرپاق – اتا-اناعا دا, قوعامعا دا, وتانعا دا وپا اپەرمەيدى. ەگەر دەر كەزىندە شارا قولدانىپ, كەسەلدىڭ الدىن الماساق, بۇزاقىلىقتىڭ كەلەڭسىز كورىنىستەرى كۇن سايىن كوبەيە بەرەدى.
جالپى, ۇرپاق تاربيەسىندە جىبەرىپ العان قاتەلىكتەرىمىز كوپ. ونىڭ ءتۇپ-تامىرى تەرەڭدە. ناقتىراق ايتسام, ءوز بالاسىنا دۇرىس تاربيە بەرە الماعان اتا-انا جاۋاپتى. ەكىنشىدەن, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءبىر ۇشى بالاباقشالار مەن مەكتەپتەر, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى, جاسوسپىرىمدەر ءتارتىبىن باقىلاۋعا الۋعا ءتيىستى قۇزىرلى ورگانداردا جاتىر. ولاردىڭ دا جىبەرىپ العان قاتەلىكتەرى بار. سونداي-اق بۇل وسىلاردىڭ ءبارىن ونەگەلى تاربيە بەرۋ ىسىنە جۇمىلدىرىپ وتىرۋعا ءتيىستى قۇزىرلى مينيسترلىكتىڭ دە كەمشىلىگى.
اياتجان احمەتجان ۇلى:
– كەشەگى جاسوسپىرىمدەردىڭ ءبىر-ءبىرىن ۇرىپ-سوققان بەينەجازبالارى – قازىرگى قوعامنىڭ تراگەدياسى. ءبىز بالانى تاربيەلەۋ مەن ونى ماتەريالدىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋدى شاتاستىرىپ الدىق. ياعني وتباسىندا اتا-انالار بالالارىن ماتەريالدىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتسە بولدى, سونى تاربيە بەردىم دەپ ەسەپتەيدى. مىسالى, «مەن ساعان تەلەفون الىپ بەردىم, سەن ەندى مىنانى ىستە», «مەن سەنى قىدىرتۋعا اپاردىم, سەن مىنانى ورىنداۋىڭ كەرەك» دەگەن سياقتى ادامي قارىم-قاتىناستان گورى, ماتەريالدىق «كەلىسىمشارت» تۇرىندەگى قاتىناس باسىم. ايتپەسە بۇرىن ۇلكەندەرىمىز «ۇيات بولادى», «جامان بولادى», «وبال بولادى» دەگەن ءۇش-اق اۋىز سوزبەن تاربيەلەگەن. ال بۇگىندە بالالاردى ۇيات, وبالمەن تاربيەلەي المايسىڭ. ۇلكەن تراگەديا دەپ وتىرعانىم وسى.
جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋلەر, ترەنينگتەر وتكىزىپ, جان-جاقتى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزگەندە ولاردان ء«بىز اتا-انامىزعا كەرەك ەمەسپىز», «ولارمەن سويلەسە المايمىز», «سويلەسەتىن ادامىمىز جوق» دەگەن ۋاجدەردى ءجيى ەستيمىن. تەلەفون, الەۋمەتتىك جەلىدەگى قاتىگەزدىكتى كۇندە كورگەن جاس ۇرپاق سونى قايتالايدى. ءتىپتى بالاسى تۋرالى حابارلاسساڭ, «وعان قارايتىن ۋاقىتىم جوق» دەپ ايعاي سالاتىن اتا-انالار دا كوپ.
ءاسيا سەرىكوۆا:
– شىنىمەن دە, قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك جەلىدە جاسوسپىرىمدەردىڭ ءبىر-بىرىنە قول جۇمساۋى, زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋى, بوپسالاۋ, الىمجەتتىك كورسەتكەن بەينەجازبالارى كوپ. بۇرىن مۇنداي ارەكەتكە كوبىنە ەر بالالار بارسا, قازىرگى تاڭدا قىزداردىڭ اراسىندا دا ءجيى كەزدەسەدى. بۇعان بىرنەشە فاكتور اسەر ەتۋى مۇمكىن. تەك مەكتەپتى عانا كىنالاۋعا بولماس. تاربيە تال بەسىكتەن باستالادى. ەندەشە, ەڭ ءبىرىنشى اسەر ەتەتىن جەر – وتباسى. اتا-انانىڭ بالاعا بەرگەن ءتالىم-تاربيەسى, ونىڭ قاي ورتادا جۇرگەنى, دوستارى ماڭىزدى. بالانى قوعام بولىپ تاربيەلەيمىز. قازىرگى بالالار ءبىر-بىرىنە اياۋشىلىق تانىتپايدى. ونىڭ سەبەبى – بالا ۇيدە اگرەسسيا, زورلىق-زومبىلىق نەمەسە قوعامنان قىسىم كورسە, وزىنەن ءالسىز ادامعا كۇش قولدانۋعا بەيىم كەلەدى.
جاستاردىڭ قاتىگەزدىگى, ءبىرىن-ءبىرى اياماۋى, قول جۇمساۋى – قوعامنىڭ پروبلەماسى. ويتكەنى تاربيەلەپ جاتقان ونىڭ وتباسى, ورتاسى. مىسالى, كەيبىرەۋلەر بالاسىنا «سەنى بىرەۋ ۇرسا, ەكى ەسە قايتار» دەگەن سەكىلدى كەڭەس ايتادى. بالا تاربيەسىنە وتباسى, دوستارى, اينالاسى, مەكتەبى – ءبارى اسەر ەتەدى. قازىرگى بالالاردىڭ قولىندا تەك تەلەفون, گادجەت بار. ياعني كوپ اقپارات الادى. ءتىپتى كەيدە ءوز جاسىنا قاتىسى جوق, ساي كەلمەيتىن مالىمەتتى دە كورەدى, وقيدى. مۇنىڭ ءبارى بالانىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتەدى.
– ءبىز قازىردىڭ وزىندە كىنانى سىرتتان ىزدەپ وتىرعان سياقتىمىز. تىپتەن, جاسوسپىرىمدەردىڭ قاتىگەزدىگىنە, ولاردىڭ زورلىق-زومبىلىققا بارۋىنا مەملەكەت قانا كىنالى سياقتى كورىنەدى...
امانجول ءالتاي:
– الداعى ۋاقىتتا وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن بالا تاربيەسىنە جاۋاپتى مينيسترلىكتەر بىرىگىپ جۇمىس اتقارۋعا ءتيىس. اتاپ ايتقاندا, وقۋ-اعارتۋ, جوعارى ءبىلىم جانە عىلىم, قورعانىس, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى, سونداي-اق مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى بىرىگىپ جۇمىس اتقارىپ, جاستاردىڭ ماسەلەسىمەن شىنداپ اينالىسۋى كەرەك.
ماسەلەن, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەكتەپ مۇعالىمدەرى وقۋشىلارعا تەك اكادەميالىق ءبىلىم بەرىپ قويماي, ولاردىڭ تاربيەسىنە جاۋاپكەرشىلىك الۋعا ءتيىس. مەكتەپتەردەگى الەۋمەتتىك پەداگوگ, سىنىپ جەتەكشىسى قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ قاعيداتىن قايتا قاراۋ قاجەت. اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىكتەرى بالا تاربيەسىن دامىتاتىن, تانىمىن كەڭەيتەتىن, تاعىلىمدىق ءمانى بار باعدارلامالاردى كوبەيتۋى كەرەك. ال بۇعان ساي كەلمەيتىندەرىنە تىيىم سالعان ءجون.
ارۋجان ساين:
– جاۋاپتى شەشىم قابىلدايتىن ادام مەملەكەتتىك تۇرعىدان ويلامايدى, ول ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى شەكتەۋدەن شىعا المايدى. بۇل – قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ەنىپ كەتكەن جەمقورلىق پەن ناداندىقتىڭ سالدارى. ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ تۇبەگەيلى قۇلدىراۋى سالدارىنان (بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن مەملەكەت جاۋاپتى) ءاربىر كەيىنگى ۇرپاق بارعان سايىن ساۋاتسىز, مادەنيەتسىز بولىپ بارادى. تيىسىنشە, ولار دا بالالارىن ەرتەڭ وزدەرى تۇسىنەتىن قۇندىلىق, ءومىر سالتى تۋرالى تۇسىنىگى اياسىندا تاربيەلەيدى.
ەىدۇ-نىڭ ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان زەرتتەۋلەرىنە قاراساق, مەملەكەت بالالاردى وقىتۋعا نەعۇرلىم كوپ قارجى بولسە, قىلمىس دەڭگەيى سوعۇرلىم تومەن بولاتىنىن كورەمىز. ال ءبىزدىڭ ەلدە قالاي؟ كەيىنگى كەزدەرى جاسالىپ جاتقان ءبىلىم بەرۋدەگى ءاربىر رەفورما جاعدايدى ودان سايىن ناشارلاتتى. بالالاردىڭ سەكتسيالاردا, ۇيىرمەلەردە وزدەرىنىڭ سۇيىكتى سپورت تۇرلەرىمەن جانە شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىكتىڭ بولماۋى ولاردىڭ نازارىن كوشەگە اۋدىرىپ, ناشاقورلىق, ماسكۇنەمدىك, باقىلاۋسىز ينتەرنەتتە وتىرۋىنا اكەلدى.
قوعامداعى زورلىق-زومبىلىقتى بارىنشا ازايتىپ, بالالار, كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى بۋللينگتى جويعىمىز كەلسە, بالالارعا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياساتتى تۇبەگەيلى وزگەرتۋىمىز كەرەك. ولاردى بارىنشا دامىتاتىن, ۋاقىتىن پايدالى ىستەرگە جۇمسايتىن, ءار بالانىڭ قابىلەتىن اشاتىن, سول قابىلەتتەردىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك جۇيە قۇرۋىمىز قاجەت. تەك وسىلاي عانا ءبىز الەمدە باسەكەگە قابىلەتتى جانە ەكونوميكا, عىلىم, ءوندىرىس, تەحنولوگيا سالاسىندا جوعارى جەتىستىككە قول جەتكىزە الامىز. مۇنداي ۇرپاق ءوزىن جانە بالالارىن لايىقتى تۇردە ادامگەرشىلىك قاسيەت, ءبىر-ءبىرىنىڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ سەكىلدى قاجەتتى قۇندىلىقتارمەن قامتاماسىز ەتە الادى. ياعني بۇل تەك بالالار مەن ەرەسەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى ەمەس, بۇل ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە دە اسەر ەتەدى.
اياتجان احمەتجان ۇلى:
– ارينە, كىمدى بولسىن كىنالاۋ وڭاي. ونىڭ ىشىندە مۇعالىمگە جۇكتى اۋدارا سالۋ تىپتەن جەڭىل. بۇل جەردە ەلدەگى ادام كاپيتالى باستى بايلىق دەپ الساق, تاياقتىڭ ەكىنشى ۇشى مەملەكەتتىڭ ماڭدايىنا تيەتىنى ءسوزسىز. شىنىمەن, قاتەلىكتەر بار. ول جەكە ادامعا قاتىستى ەمەس, تۇتاس جۇيەنىڭ قاتەلىگى. ماسەلەن, مەكتەپتەگى تاربيە جۇمىسىنا كەلسەك, ءبىز ونى ەكى-اق ادامعا بايلانىستىرىپ تاستادىق, ولار – سىنىپ جەتەكشىسى مەن ديرەكتوردىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى. سوندىقتان تاربيە ۇدەرىسى السىرەپ كەتتى. تاربيەنى ۇرانمەن, ايعايلاۋمەن شاتاستىراتىن جۇرت ودان كوپ. تاربيە ءسوز ەمەس, ءىس ەكەنىن, تاربيە ۇران ەمەس, ونەگە ەكەنىن بىلمەيتىندەر قاتارى ارتتى.
مەكتەپتەردىڭ جاعدايى جالعان ساپا قۋدان اسپاي تۇر. اتا-انا مەكتەپتىڭ رەيتينگ قۋ ءۇشىن شىعارعان جالعان باعالارىنا الدانىپ ءماز. قاراپ وتىرساڭ, 4 مىڭ وقۋشىسى بار مەكتەپتە مىڭ ۇزدىك وقۋشى بار, بىراق بىردە-ءبىر قۇقىق بۇزاتىن تەنتەك بالا جوق, بىردە-ءبىر بۇزاقى بالا جوق. قۇجات جۇزىندە, ارينە. ال ءىس جۇزىندەگى جاعدايدى زەرتتەپ قاراساڭ, جانىڭ تۇرشىگىپ كەتۋى مۇمكىن.
ارۋجان ساين:
– بيلىك بالالار باستى مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ءبىز ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن بىرگە وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە قاتىستى بىرقاتار باستامانى قولعا الدىق. مۇندا بارلىق بالانىڭ قۇقىقتارى تەڭ قاراستىرىلادى. مەملەكەت ءاربىر بالا الدىنداعى ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋى كەرەك. ءبىز ءاربىر بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا, ونى ۇزاق جىلدار بويى نىعايتۋعا ءتيىسپىز. بالالار سپورتى مەن شىعارماشىلىعىن جان باسىنا شاققانداعى قارجىلاندىرۋ باستاماسىندا بالالاردىڭ جىل بويىنا بارىنشا جۇمىسپەن قامتىلۋى, ولاردىڭ تۇلعالىق جانە مادەني دامۋى قاراستىرىلادى. 1-سىنىپتان 11-سىنىپقا دەيىنگى بارلىق بالانى مەكتەپتەگى ىستىق تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ باستاماسى دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا جانە بالا اعزاسىنىڭ قالىپتى دامۋىنا كومەكتەسۋگە باعىتتالعان.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مۇعالىم مارتەبەسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان رەفورماسى ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ سەنەمىن. وكىنىشكە قاراي, قولعا العان باستامالاردىڭ ارقايسىسى ءۇشىن ءبىز شەنەۋنىكتەردىڭ قارسىلىعىن ەڭسەرۋىمىز كەرەك. ولار ادەتتەگىدەي «بۇعان اقشا جوق» دەيتىنى ءسوزسىز. ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ناقتىلاپ, جوسپارلاپ, جاۋاپكەرشىلىكپەن قولعا السا, ءاربىر باستامانى تەزىرەك جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار ازىرلەنىپ جاتىر. جوسپارعا قاتىستى قانداي ۇسىنىستارىڭىز بار؟
ارۋجان ساين:
– كەشەندى جوسپارمەن تانىسپىن, وندا بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن ساقتاۋعا باعىتتالعان جەكە تۇلعالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن قورعاۋدىڭ كەشەندى جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋ, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, بالالار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن سۋيتسيد دەڭگەيىن تومەندەتۋ, ونىڭ ىشىندە پسيحولوگيالىق قىزمەتتى كۇشەيتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر قامتىلعان. سونداي-اق كەشەندى جوسپاردا زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ قاراستىرىلعان.
ارينە, مۇنىڭ ءبارى تاماشا, بىراق ەلىمىزدە بىلىكتى كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ەڭ ۇلكەن ماسەلە ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەمىن. كەرەمەت جوسپاردى جۇزەگە اسىراتىن بىلىكتى ماماندار بولماسا, ونىڭ ىسكە اسۋى ەكىتالاي. ماسەلەن, جول كارتالارىنىڭ, كوپتەگەن كەشەندى جوسپاردىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە ورىنداماعانى ءۇشىن قانشاما شەنەۋنىك جاۋاپقا تارتىلدى؟..
ناقتى جوسپارعا كەلەر بولساق, ونىڭ ءاربىر تارماعىندا ىسكە اسىرۋ تۇرعىسىنان ازىرلەنگەن جانە بەلگىلەنگەن ارەكەتتەر الگوريتمى بولۋى كەرەك. سونداي-اق ءاربىر تارماققا قاتىستى مىندەتتى تۇردە قارجىلىق شىعىندار ەسەپتەلىپ, كورسەتىلۋى قاجەت. اسىعىس جاساپ, بەكىتە سالاتىن دۇنيە ەمەس, مۇندا بولاشاق ۇرپاقتىڭ تاعدىرى تۇر.
ساپۋرا تولەكوۆا:
– ەلدىڭ ەرتەڭى قانداي بولماعى بۇگىنگى بىزدەرگە تىكەلەي قاتىستى. بۇل رەتتە كىنانى اركىم وزىنەن ىزدەگەن دۇرىس. كەشەندى كوزقاراس كەرەك. ءبىزدىڭ وبلىستا بىرنەشە باسقارما بىرىگىپ 8 باعىتتان تۇراتىن «ۇلاعاتتى ۇرپاق» باعدارلاماسىن قابىلدادىق. باعدارلاما ازاماتتىق-پاتريوتتىق, رۋحاني-ادامگەرشىلىك, وتباسىلىق قۇندىلىقتار, ەڭبەك, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق, زياتكەرلىك, دەنە تاربيەسىن قامتيدى. بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى دا تارتىپ وتىرمىز.
ءبىز قازىر مەكتەپتەرگە سىرتقى ادەمىلىكتەن گورى ىشكى مازمۇنعا باسا نازار اۋدارۋ تالابىن قويىپ جاتىرمىز. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ وقۋ ۇدەرىسى ارينە, ويداعىداي بولۋ كەرەك. وقۋشىنىڭ پارتاسى دۇرىس, وقۋلىعى جەتكىلىكتى بولسىن. بىراق ەڭ باستىسى, مەكتەپتە وقۋشى ءوزىن ەركىن سەزىنە الاتىنداي احۋال قالىپتاسۋى قاجەت. بالا ءوزىنىڭ كوڭىلىندەگى كۇيزەلىسىن, بىرەۋدەن كورگەن زورلىق- زومبىلىعىن مۇعالىمدەرگە ايتۋدان جاسقانبايتىن بولسىن. كەرىسىنشە, دەر ۋاقىتىندا سىرىن بولىسسە, مۇنىڭ سالدارى جەڭىلگە سوعار ەدى. ءبىر جاعىنان, مۇعالىمدەر دە وقۋشىلاردىڭ سونداي اشىق سىرلاسۋىنا ءازىر بولۋعا ءتيىس.
اياتجان احمەتجان ۇلى:
– جىگىتتىڭ ءۇش جۇرتى بولاتىنى سەكىلدى وقۋشىنىڭ دا ءۇش جۇرتى بار: مەكتەپ, وتباسى, قوعام. وسى ءۇش جۇرت تاربيە ىسىنە جۇمىلماسا, بالا تاربيەسىنىڭ جاقسارۋى جايىندا ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ارقايسىسىنىڭ ءوز مىندەتتەرى بار. مەكتەپ ءبىلىم مەن تاربيەنى قاتار بەرۋ كەرەك, وتباسى بالا تاربيەسىنە بەيجاي قاراماۋعا ءتيىس. ال قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى بالا تاربيەشىسى ەكەنىن ۇمىتپاعانى ابزال. ءبىز سونى كوبىنە ەستەن شىعارىپ الامىز. ءبىز ءوز بالامىزدىڭ عانا ەمەس, قوعامداعى ءاربىر بالانىڭ تاربيەشىسىمىز. ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلىگە قاتىگەزدىكتى ناسيحاتتايتىن بەينەجازبانى جۇكتەگەن كەزدە, ونى بالالاردىڭ دا كورەتىنىن ۇمىتىپ كەتەمىز. جەلىدە وتىرىپ الىپ ويعا كەلگەندى جازامىز. بۇدان كەيىن كەشەگىدەي ءبىر-ءبىرىن اياۋسىز تەپكىلەگەن قاتىگەزدەر قايدان شىقتى دەپ بايبالام سالۋدىڭ ءوزى ارتىق.
بالا تاربيەسىمەن اينالىسۋ تەك وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنداعى شارۋا ەمەس. وعان باسقا دا مينيسترلىكتەر, قوعامدىق ۇيىمدار, ءتىپتى ءدىني بىرلەستىكتەر بىرىگىپ, ورتاق تۇجىرىم جاساۋى كەرەك. «ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى», بۇل جەردە دە بۇكىل قوعام ءبىر جۇدىرىق بولىپ جۇمىلماي, تەك مينيسترلىكتىڭ نەمەسە مەكتەپتىڭ جۇمىسى بۇگىنگى پروبلەمانى شەشە المايدى.
امانجول ءالتاي:
– «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى», دەپ ءال-فارابي ايتقانداي, جاس ۇرپاقتىڭ قوس قاناتىنىڭ ءبىرى – ءبىلىم, ەكىنشىسى – تاربيە. ەكى قاناتىن تەڭ قاققاندا عانا قۇس بيىككە ۇشا الادى. بالالارىمىزعا تاربيەنى دۇرىستاپ بەرە الماساق, تەك ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلسەك, بالانىڭ بويىندا اباي ايتقان تولىق ادامدى قالىپتاستىرا المايمىز.
ءبىرىنشى كەزەكتە مەكتەپتەردە ۇستازدارىمىز, پەداگوگتەرىمىز بالاعا ءبىلىم بەرۋمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. ولاردىڭ بالاعا تاربيە بەرۋدەگى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋىمىز كەرەك. اسىرەسە مەكتەپتەردەگى پسيحولوگ ماماندار, الەۋمەتتىك پەداگوگتەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. ولارعا قاتىستى قاعيداتتاردى قايتا قاراعان ءجون. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جاسوسپىرىمدەر مەن كامەلەتكە تولماعان جاستارمەن جۇمىس جۇرگىزەتىن ۋچاسكەلىك پوليتسيا جۇمىسىن قايتا ساراپتاعان ابزال. ولاردىڭ بالالارمەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىن رەتتەپ, ولقىلىقتاردى جويۋ كەرەك.
جاستار تاربيەسىنىڭ تىم تومەندەپ كەتۋىنە ەڭ باستى اسەر ەتىپ وتىرعان, تەرىس كۇشتىڭ ءبىرى – جاس ۇرپاقتىڭ الەۋمەتتىك جەلىنىڭ تۇتقىنى بولىپ قالۋى. وندا بالا ساناسىنا وڭ اسەر ەتەتىن دە, تەرىس اسەر ەتەتىن دە اقپارات بار. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە 2022 جىلى زاڭعا قايشى 16000 ينتەرنەت-رەسۋرس انىقتالعان. ناقتىراق ايتقاندا, بالانىڭ تاربيەسىنە, ولاردىڭ دامۋىنا تەرىس اسەر ەتەتىن لاس اقپاراتتار الەۋمەتتىك جەلىدە كوپ. سونىڭ ىشىندە TikTok وتە زيان. تاياۋدا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىمدا وسى ماسەلەنى كوتەردىم. الداعى ۋاقىتتا TikTok الەۋمەتتىك جەلىسىن كامەلەت جاسقا تولماعان جاسوسپىرىمدەر اراسىندا تىيىم سالۋ كەرەك. ەگەر بۇگىن وسىنداي قاتاڭ قادامعا بارماساق, ەرتەڭ بالا تاربيەسىندەگى كەمشىلىك اسقىنىپ, وپىق جەيتىنىمىز ءسوزسىز.
– اڭگىمە اۋانىن بالا قۇقىعىنا قاتىستى وربىتسەك. بۇل باعىتتاعى جۇمىس ناقتى كىمنىڭ قۇزىرەتىندە بولۋى كەرەك؟ قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ, الدە بالا قۇقى جونىندەگى ۋاكىلدەردىڭ نەمەسە اكىمدەردىڭ مىندەتىنە كىرە مە؟
ارۋجان ساين:
– بۇعان بۇكىل قوعام جاۋاپتى. ونىڭ ىشىندە ارقايسىمىزدىڭ ۇلەسىمىز, سوعان ساي جاۋاپكەرشىلىگىمىز بار. بارلىق 20 وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر باسشىلارىنىڭ, بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا تاجىريبەسى بار ازاماتتاردىڭ اراسىندا وسىنداي ۋاكىلدەر بار. بالالار ۇيىمدارىنا كەدەرگىسىز كىرۋ قۇقىعىنا يە بولا وتىرىپ, ولار بالانىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ بۇزىلۋى تۋرالى وتىنىشتەردى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ ارەكەتتەرىنە نەمەسە ارەكەتسىزدىگىنە شاعىمداردى قاراۋعا, سونداي-اق بالالار ۇيىمدارىنا كومەكتەسۋگە, بالالاردى قورعاۋ سالاسىنداعى پروبلەمالاردى شەشۋگە ارنالعان زاڭ جوبالارىنا قاتىسۋعا مىندەتتى.
ال وڭىرلىك ۋاكىلدەردى وبلىس اكىمدەرى تاعايىندايدى جانە ولاردىڭ الدىندا جاۋاپتى. سوندىقتان وڭىرلەردەگى جۇمىس اكىمدەردىڭ بالالارعا دەگەن كوزقاراسى, قارىم-قاتىناسىنا بايلانىستى. ەگەر اكىم بالالارعا جانى جاقىن بولسا, بۇل ۇلكەن جەتىستىك.
قانات نىسانتاەۆ:
– راسىندا ورتاق مۇددەگە جەكەلەگەن مىندەتتەردى اتقارۋ ارقىلى جۇمىلامىز عوي. قۇقىق قورعاۋ سالاسى دا بۇل ىستەن تىسقارى ەمەس. اتاپ ايتقاندا, پوليتسيا ورگاندارى قۇرىلىمىندا جاسوسپىرىمدەرمەن جۇمىس جۇرگىزەتىن ارنايى بولىمدەر بار. ماسەلەن, استانا قالاسى بويىنشا ايتار بولسام, دەپارتامەنتكە قاراستى جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ قۇرامىندا, سونىمەن قاتار, ەلوردامىزدىڭ ءتورت اۋدانىندا جاسوسپىرىمدەرگە جاۋاپتى بولىمدەر جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قىزمەتى مەكتەپتەرمەن جانە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن تىعىز بايلانىستى. ماسەلەن, بالالاردىڭ ءتارتىبىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن قاداعالاپ, ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارماس ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى اتا-انالار جينالىسىنا, مەكتەپتەگى تاربيە ساعاتتارىنا, باسقا دا جيىندارعا قاتىسىپ, دارىستەر وقيدى. بالالارمەن ارنايى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلادى. جوسپار بويىنشا جول ەرەجەسىن ساقتاۋ, ءبىر-بىرىنە الىمجەتتىك جاساماۋ, قوعامدىق ورىنداردى لاستاماۋ سەكىلدى تاقىرىپتاردا دارىستەر وتكىزىلىپ, پروفيلاكتيكالىق جۇمىستار جۇرگىزىلەدى.
مەكتەپتەن بولەك اكىمدىكتە كوميسسيالار قۇرىلىپ, قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارعان بالالاردىڭ ىستەرى قارالادى جانە ولاردىڭ ىستەرىنە زاڭ شەڭبەرىندە ءىس-شارالار قولدانىلادى. اتا-انالارى دا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ جاتاتىن جاعدايلار بار.
– وسى جەردە زاڭدى سۇراق تۋادى: قوعام نەگە مەكتەپتەردەگى ءتۇرلى وقيعالاردى, ونىڭ ىشىندە زورلىق-زومبىلىق تا بار, جاريا بولعان بەينەجازبالار ارقىلى عانا ءبىلىپ وتىر؟ دەمەك, مۇنى تىزبەكتى رەاكتسيا دەپ الساق, قايبىر جەردەگى مەحانيزم ءۇزىلىپ قالعان بولىپ تۇر عوي؟ نەمەسە بالا قاتىگەزدىگىنىڭ الدىن الۋدا دارمەنسىز بولىپ قالدىق پا؟
قانات نىسانتاەۆ:
– راس, سوڭعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجاسوسپىرىم ۇلدار مەن قىزداردىڭ ءبىر-ءبىرىن اياۋسىز ۇرىپ-سوققان بەينەجازبالارى تاراپ جاتىر. ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان ولاردىڭ ءبارىن ءجىتى باقىلاپ, تەكسەرەمىز. ايتا كەتەتىن جايت, استانا قالاسى بويىنشا مۇنداي كەلەڭسىز وقيعالار ورىن العان جوق.
ال جاسوسپىرىمدەر ءبىر-ءبىرىن ۇرىپ سوقسا, پوليتسيا قالاي ارەكەت ەتەدى دەگەن سۇراق تۋاتىنى ءسوزسىز. ەگەر ينتەرنەتتە وسىنداي بەينەجازبالار تاراسا نەمەسە ءبىر تاراپتان ارىز تۇسكەن جاعدايدا ءتارتىپ ساقشىلارى تاراپىنان بىردەن قىلمىستىق ءىس قوزعالادى. سول ءىس بويىنشا تەرگەۋ توبى قۇرىلىپ, تەرگەۋشىلەر ءىستى جان-جاقتى تەكسەرۋدى باستايدى. وقيعانىڭ ءمان-جايىن تۇپكىلىكتى انىقتاپ, كىنالىلەردى تابۋ ءۇشىن اتا-انالارمەن, بالالارمەن جانە پەداگوگتەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ, بولعان جاعدايدىڭ جاي-جاپسارى سۇرالادى. ەگەر قۇقىق بۇزۋشىلىققا بارعان بالانىڭ پسيحيكالىق اۋىتقۋلارى بولسا, وعان ارنايى ساراپتامالار تاعايىندالادى. ناتيجەسىندە, وسى ايتىلعانداردىڭ ءبارىن ەسەپكە الىپ, ساراپتاي كەلە, تەرگەۋشى سوڭعى شەشىمدى شىعارادى دا, وقيعانىڭ زاڭ شەڭبەرىندە قىلمىستىق قۇرامى دالەلدەنسە, ءىس سوتقا جولدانادى.
قىلمىستىق كودەكستىڭ 15-بابى 1-تارماعى بويىنشا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان ءجاسوسپىرىم 16 جاسقا تولعان جانە ەسى دۇرىس بولسا, ول قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. سونداي-اق اتالعان باپتىڭ 2-تارماعى بويىنشا 14 جاسقا تولعان ءجاسوسپىرىمنىڭ دە جاۋاپقا تارتىلۋىنا نەگىز بولار قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تۇرلەرى ەگجەي-تەگجەي جازىلعان. ونىڭ ىشىندە ادام ءولتىرۋ, دەنساۋلىققا اۋىر جانە ورتاشا زيان كەلتىرۋ, زورلاۋ, سەكسۋالدى سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق سەكىلدى جالپى سانى 30 باپ قاراستىرىلعان.
دانيار ەسەن:
– مەنىڭ بۇل تاقىرىپتى قوزعاپ جۇرگەنىمە ءتورت جىلداي بولدى. بۇۇ-نىڭ يۋنيسەف قورىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. قازاقستان وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بالالار ءسۋيتسيدى جاعىنان الدىڭعى قاتاردا. شىنى كەرەك, بۇل جاعدايدا مۇعالىمدى, ينتەرنەتتى كىنالايدى. بىراق بۇل جەردە اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن ماحابباتى از بولىپ تۇر. بالا ءوز بەتىنشە, اتا-انا ءوزى بولەك ءجۇرىپ جاتىر. «باياعىدا ءبىز توبەلەسىپ وسكەنبىز. ەشنارسە ەتپەيدى ادام بولىپ كەتتىك», دەگەن ادامدىكى دۇرىس ەمەس. توبەلەستى, قاتىگەزدىكتى ناسيحاتتاۋعا بولمايدى. توبەلەس بىلاي تۇرسىن, ادامنىڭ تانىنە باسقا ءبىر ادامنىڭ قولىن تيگىزۋگە قۇقىعى جوق. ۇرعان ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى كەرەك. ەۋروپاداعىداي, امەريكاداعىداي زاڭ جۇمىس ىستەۋ كەرەك.
قازىرگى بالالار قاتىگەز بولىپ بارادى. ءبىر-ءبىرىن اياۋسىز سوققىعا جىعىپ جاتىر. تۇسىنەمىن, قۋ تىرلىكتىڭ قامىتىن كيىپ, كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ سوڭىندا ءجۇرمىز. بىراق ءبىرىنشى ورىندا ۇرپاق تاربيەسى تۇرۋ كەرەك. ءاربىر بالاعا ىزگىلىك ءدانىن سەبۋىمىز قاجەت.
نۇركەن اسانوۆ:
– بالالار اراسىنداعى قاتىگەزدىك – الەمدەگى ەڭ اۋىر پروبلەمانىڭ ءبىرى. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قاراساق, بالالاردىڭ قاتىگەزدىگىنە ءتورت نەگىزگى فاكتور اسەر ەتەدى: فيزيولوگيالىق, وتباسىنداعى تاربيە, الەۋمەتتىك جانە جاسوسپىرىمدىك شاق. مۇنىڭ ءبارىن جەكە-جەكە تالداعانداعى ءتۇيىن – ول اتا-انانىڭ بالاعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەۋى. قازىرگى اكە-شەشە ۋاقىتىنىڭ كوبىن جۇمىسقا, بالالارىن اسىراۋعا جۇمسايدى. زەرتتەۋلەرگە سۇيەنەر بولساق, كۇندەلىكتى بالالارمەن ۋاقىت وتكىزۋگە تەك 37% اتا-انانىڭ مۇمكىندىگى بار ەكەن.
وسى رەتتە قوعامدا سانالى اتا-انا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن «سەنىمەن بولاشاق» رەسپۋبليكالىق اتا-انالار بىرلەستىگىن قۇرعان بولاتىنبىز. ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى بۇل بىرلەستىك وتباسىلىق قۇندىلىقتى ساقتاۋ جولىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ادىلدىك, تۋرالىق, تالاپشىلدىق, جاندانۋ جانە ادەپتى وركەنيەتتى ۇستانعان بىرلەستىكتىڭ باستى ميسسياسى – سانالى اتا-انا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ, بالا تاربيەسىندەگى اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ, اتا-انالاردىڭ پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق بىلىمدەرى مەن داعدىلارىن ارتتىرىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ. ياعني وي ايتۋ ەمەس, وي وياتۋ.
– تاقىرىبىمىز اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە قاراي ويىسىپ وتىرعانداي, دۇرىس تا شىعار. ياعني بالا تاربيەسىندە ورىن العان ولقىلىقتىڭ ءبىر ۇشى ۇيدەگى تاربيەدە جاتىر. دەمەك, بولعان ىسكە اتا-انالار دا جاۋاپتى. ەندەشە, مەكتەپ, قۇقىق قورعاۋ جانە اتا-انا تاراپى ناقتى نە ىستەۋى كەرەك؟
امانجول ءالتاي:
– بالا تاربيەسى ماسەلەسى تۇزەلۋ ءۇشىن جالعىز عانا الەۋمەتتىك جەلىگە تىيىم سالۋمەن شەكتەلۋ ازدىق ەتەدى. سول سەبەپتى جان-جاقتى, كەشەندى تۇردە قاراۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, مەملەكەتىمىزدە مەيىرىمدىلىك, مەملەكەتشىلدىك, ۇلتتىق ءتالىم-تاربيەگە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق يدەولوگيا قالىپتاسىپ, جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ەكىنشىدەن, بالا تاربيەسىنىڭ نەگىزگى التىن ۇياسى – وتباسى. ءاربىر اتا-انا تاربيەلەپ وتىرعان بالاسىمەن اشىق اڭگىمەلەسىپ, ءوزىنىڭ تاربيە بەرۋدەگى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتكەن ءجون. ياعني كوپ جاعدايدا اتا-انا تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەتىپ, كەشكە ءبىر-اق كەلەدى. بالاسىمەن اڭگىمەلەسۋگە ۋاقىت تاپپايدى. مىنە, وسى تۇستا كوپتەگەن قاتەلىك جىبەرىپ وتىرمىز. اتا تاريحىمىزعا قاراساق, كەرەمەت ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە اجەنىڭ تاربيەسى, اتانىڭ تاربيەسى, اكە مەن شەشەنىڭ تاربيەسى الاتىن ورىن ەرەكشە بولعان. بابالارىمىزدان جالعاسىپ كەلە جاتقان وتباسىنداعى تاربيە ينستيتۋتى دۇرىس دەڭگەيدە جالعاسىن تابۋعا ءتيىس.
ساپۋرا تولەكوۆا:
– مەكتەپ پەن اتا-انا اراسىنداعى بايلانىستى شىنايى جولعا قويمايىنشا ناقتى ناتيجەگە جەتۋ قيىن. مۇنى اتا-انا دا, مەكتەپ تە تۇسىنە ءبىلۋى كەرەك. سوندىقتان دا كوزالداۋ ءىس-شارالاردان باس تارتقان دۇرىس.
بيىل بىزدە العاش رەت اتا-انالاردىڭ قاتىسۋىمەن ەكى اپتاعا سوزىلعان «اشىق ەسىك كۇندەرى» ءوتتى. سول ەكى اپتا بويىنا كەز كەلگەن اتا-انا مەكتەپكە كەلىپ بالاسىنىڭ ساباعىنا قاتىستى, ولاردىڭ مەكتەپتەگى ءجۇرىس-تۇرىستارىن, باسقالارمەن قارىم-قاتىناسىن باقىلادى, بايقادى. ءىس-شارا اياسىندا «قولداۋ ساعاتى» وتكىزىلدى. مۇنى باسقاشا ايتقاندا, اتا-انا, بالا جانە مۇعالىم اراسىنداعى دامىتۋشى سيپاتتاعى سۇحبات دەسە دە بولادى. مۇندا بالاعا ۇيدە, مەكتەپتە قانداي تۇرعىدا قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگى ناقتىلانىپ, بەلگىلەنەدى.
تاعى ءبىر اتاپ وتەتىن نارسە, «اتا-انا ساعاتى» دەگەن دە جوبا ەنگىزىلدى. ياعني اتا-انا مەكتەپكە كەلىپ, كەز كەلگەن سىنىپقا بارىپ, ءوزى جەتىك بىلەتىن تاقىرىپ بويىنشا سىنىپ ساعاتىن وتكىزە الادى. مىسالى, دارىگەر مەديتسينا, كەنشى شاحتا, كىتاپحاناشى كىتاپ وقۋ سياقتى اڭگىمە وربىتەتىن بولسا, بۇل بىرىنشىدەن, بالالارعا باسقا ادامنىڭ ساباق وتكىزىپ تۇرعانى قىزىقتى كورىنەدى, ەكىنشىدەن, ولاردىڭ بويىندا الگى ماماندىق يەلەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ويانىپ, بولاشاق ماماندىق تاڭداۋعا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن.
«اشىق ەسىك كۇندەرى» دە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن بايقاتتى. الداعى وقۋ جىلىندا بۇل ءىس-شارا ءار توقسان سايىن وتكىزىلمەكشى. «اتا-انالار اكادەمياسى» جوباسىن دا ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل جوبانىڭ ماقساتى – بالالارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ فورمالارىن جەتىلدىرۋ. قازىرگى بالالار جەكە جۇرگەندى قالايدى, مىنەزى تۇيىقتاۋ, ينتەرنەتكە اۋەس. ينتەرنەتتىڭ وڭى دا, تەرىسى دە بار. جاسوسپىرىمدەر اسەرشىل بولعاندىقتان ولار تەرىس جاعىنا كوبىرەك ءتۇسىپ كەتىپ, ونلاين ويىنداردىڭ قۇربانى بولىپ جاتىر. وسىنىڭ جولدارىن كەسۋ «اتا-انالار اكادەمياسىنا» جۇكتەلەتىن باستى مىندەت.
دانيار ەسەن:
– قازىرگى بالاعا اتا-انانىڭ ماحابباتى جەتىسپەيدى. ال ءبىزدىڭ بالاعا, ءوزىمىزدىڭ ۇرپاعىمىزعا جاي عانا 20 مينۋت ۋاقىتىمىزدى بولۋگە مۇمكىندىگىمىز جوق. بىرەۋىمىز اقشانىڭ, مانساپتىڭ سوڭىندا, ەندى بىرەۋىمىز توي تويلاپ ءجۇرمىز. اتا-انالار ويانسا ەكەن دەيمىن. ەرتەڭگى كۇنى «قاي جەردەن ءمۇلت كەتتىك ەكەن؟», دەپ بارماق شايناپ قالماساق بولعانى. تاربيە – تال بەسىكتەن! بالا تاربيەسىنە TikTok تا, مەكتەپ تە, ينتەرنەت تە جاۋاپتى ەمەس. جاۋاپكەرشىلىكتى بىرەۋگە يتەرە سالۋ ماسەلەنى شەشپەيدى. بالا تاربيەسىنە تەك اتا-انا جاۋاپ بەرەدى.
قانات نىسانتاەۆ:
– جوعارىدا بالالاردىڭ بۇزاقىلىق ارەكەتى اتا-اناسى دا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋى مۇمكىن دەپ ايتتىم عوي, سونى تاراتا كەتسەم. ماسەلەن, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنىڭ 127-بابى بويىنشا ولارعا 10 اەك, بالاسى اۋىر قىلمىس جاساسا, 20 اەك كولەمىندە ايىپپۇل نەمەسە 20 تاۋلىككە قاماۋعا الۋ جازاسى تاعايىندالادى.
وسى جەردە ايتا كەتەتىن ماسەلە, كەشەگى بەينەجازبادان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە شىندىققا جاناسپايتىن قاۋەسەت تاراپ جاتىر. وقيعانىڭ ءمان-جايى انىقتالىپ, ناقتى سوت شەشىمى شىقپاي تۇرىپ جالعان, راستالماعان اقپارات تاراتقان ادامدارعا قىلمىستىق كودەكستىڭ 274-بابى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. ول بويىنشا 1 مىڭنان 5 مىڭعا دەيىنگى اەك مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋ نەمەسە 3 جىلدان 7 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نە ايىرۋ جازاسى تاعايىندالۋى مۇمكىن.
نۇركەن اسانوۆ:
– ءبىزدىڭ بىرلەستىكتىڭ فيليالدارىنا 90 مىڭ اتا-انا مۇشەلىككە تىركەلگەن. بىرلەستىكتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وسىعان دەيىن 15 010 ءىس-شارا وتكىزىلىپ, 90 050 اۋديتوريا قامتىلدى. 18 فيليالدا جۇمىس جاساپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن ءىس-شارا جۇرگىزگەندە بايقاعانىمىز, اتا-انالار جينالىسقا از كەلەدى. كەلسە دە سول جاقسى وقيتىن, ۇلگىلى وقۋشىلاردىڭ عانا اناسى, نە اكەسى وتىرادى. ال وتباسىندا پروبلەماسى بار, پسيحولوگيالىق كومەكتى قاجەت ەتەتىن اتا-انالار جينالىسقا كەلمەيدى. بۇل دا اتا-انانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتەدى. الداعى ۋاقىتتا وسى ماقساتتا تەك ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ەمەس, سونىمەن قاتار, مەكەمەلەردە دە «بالا تاربيەسى, بالا پسيحولوگياسى» تۋرالى ءىس-شارالاردى وتكىزۋ جوسپارىمىزدا بار. بالامەن جۇمىس ىستەۋدە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ ورنى ەرەكشە. سەبەبى بالا وتباسىنان بولەك, ەڭ كوپ ۋاقىتىن سول جەردە وتكىزەدى.
دۇۇ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە بولاتىن ەڭ قولايلى جەر. سەبەبى بالا كوپ ۋاقىتىن كۇندەلىكتى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا وتكىزەتىن بولعاندىقتان, بالا بويىنداعى وزگەرىستەردى مەكتەپ قاراۋىلىنان باستاپ, باسشىسىنا دەيىن بايقاي الادى, بالالار وزدەرىندە بولىپ جاتقان پروبلەمانى سول ورتادا ءوزارا تالقىلايدى. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالارىنا دا مىسالى, رەيد نەمەسە باسقا دا ءىس-شارالارعا اتا-انالاردى تارتىپ, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ وتىرسا, تيىمدىلىگى جوعارى بولادى.
ءاسيا سەرىكوۆا:
– بالالار اراسىنداعى الىمجەتتىكتى توقتاتۋ ءۇشىن قوعام بولىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. پسيحولوگتەر مۇنى «ۇشتىك وداق» دەپ اتايدى: بالا, اتا-انا جانە مەكتەپ. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەمەكشى, بىرىگىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. وعان قوسا, ءبارى ءبىر باعىتتا ارەكەت ەتۋگە ءتيىس. ياعني اتا-انا دا, مەكتەپ تە ءبىر نارسەگە ۇندەۋى قاجەت. ال اكە-شەشەسى باسقا اڭگىمە ايتىپ, مەكتەپتىڭ تاربيەسى مۇلدەم بولەك بولسا, وندا بالانىڭ پسيحولوگياسى ساۋ بولىپ وسپەيدى.
ءتۇيىن. قوعامدى دۇرلىكتىرگەن وقيعالاردان كەيىن ەلىمىزدىڭ وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا شۇعىل كەڭەس وتكىزىپ, وندا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى مۇعالىمدەر مەن اتا-انالارعا ۇندەۋ جاسادى. ء«بىر وكىنىشتىسى جابىرلەۋ كەڭ تارالعان قۇبىلىستاردىڭ بىرىنە اينالىپ بارا جاتىر. جاسوسپىرىمدەردىڭ جان تۇرشىگەرلىك قىلىعى مەن ءبىر-بىرىنە قاتىگەزدىك تانىتۋى اقىلعا سىيمايتىن دۇنيە. بىزگە – پەداگوگتەر قوعامداستىعى مەن ازاماتتىق قوعام, اتا-انالارعا بالالاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋعا, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ومىرىنە دەمەۋ بولار قۇندىلىقتارىن قالىپتاستىرۋ جولىندا بۇكىل رەسۋرسىمىزدى جۇمىلدىرىپ, بالا تاربيەسىندە بىرلەسە قيمىل جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر», دەدى مينيستر عاني بەيسەمباەۆ ءوز ۇندەۋىندە.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ جولىنداعى كەشەندى جوسپار ازىرلەۋ جونىندە بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. مينيسترلىك زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ جۇمىسىن دا جۇرگىزىپ كەلەدى. بالانىڭ جابىرلەنۋدەن قورعانۋعا قۇقىعى بەكىتىلدى. وسى ماقساتتا بالالار اراسىنداعى جابىرلەۋدىڭ الدىن الۋ ەرەجەسى, مەكتەپتەردەگى پسيحولوگيا قىزمەتىنىڭ جۇمىس ەرەجەسى, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق پەن قاتىگەزدىك فاكتىلەرىن انىقتاۋ جانە ولارمەن جۇمىس ىستەۋ الگوريتمى قابىلدانىپ وتىر.
سونداي-اق ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدەر جۇمىس ىستەۋدە. مۇنىڭ بارلىعى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنان بولەك سانالى ازامات بولىپ قالىپتاسۋ جولىنداعى مەملەكەت پەن قوعام الدىنداعى مىندەتتىڭ كورىنىسى. ياعني بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى تۇتاس ەلدىڭ ەڭ ماڭىزدى باعىتى ءارى باستى نازارىنداعى ماسەلە بولىپ قالا بەرمەك.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەندەر:
گۇلنار جولجان,
زەيىن ەرعالي,
اباي اسانكەلدى ۇلى,
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
