ەل جانە ەلباسى

ءسويتىپ, 1998 جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ استاناسى سارىارقانىڭ بەل ورتاسىنداعى اقمولا (استانا) قالاسىنا كوشىرىلدى. حالقىمىز تۇڭعىش رەت ءوز تاريحىندا ەل استاناسىنىڭ گەوسايا­سي جانە ەكونوميكالىق ورنالاسۋ باسىمدىقتارىن ايقىندادى, بۇل تاريحي شەشىم پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگى مەن ساياسي كۇش-جىگەرى ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلعانى بۇگىنگى كۇننىڭ بۇلتارتپاس اقيقاتى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ «استانا – قازاقستاننىڭ ۇلى ءداۋىرى جانە ستراتەگيالىق ۆەكتورى» دەپ وسىناۋ تاريحي وقيعانىڭ ماڭىزىن اشىپ بەردى.

اققالي احمەت,

اتىراۋ وبلىسى.ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

جاڭا داۋىرگە قادام باسقان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى ەلورداسى قىسقا مەرزىم ىشىندە ەلدىڭ ناق جۇرەگىندە بوي كوتەردى. ناقتىلاي ايتقاندا, ءىس جۇزىندە استانا تەك جاڭا ەلوردا رەتىندە عانا وركەندەپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى يندۋستريانىڭ دامۋشى سالالارىنىڭ وسۋىنە قۋاتتى سەرپىن بەردى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ورتالىق ورگاندارىن بۇرىن بولىپ كورمەگەن مەرزىم مەن قارقىندا جاڭا استاناعا كوشىرۋ, قالانىڭ اتىن استانا دەپ لايىقتى تۇردە اتاۋ – يۋنەسكو-نىڭ «قالالار بەيبىتشىلىك ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان جاڭا اكىمشىلىك, عىلىمي جانە مادەني ورتالىقتاردىڭ پايدا بولۋى اتقارىلعان ىستەردىڭ ايشىقتى ايعاعى. استانا ەل تاريحىنداعى بۇرىنعى ەلوردالاردان وزگەشە ساۋلەتپەن قانات جايعانى وتانشىل ازا­ماتتارىمىزدى زور ماقتانىشقا, قا­­زاقستاندىق ءپات­ريوتيزمنىڭ تەرەڭ دە تە­بىرەنىستى سەزىمىنە بولەدى. استانا قا­لاسىندا ساۋلەت ونە­رىنىڭ قايتالانباس عيماراتتارى اق­وردا – قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرە­زيدەنتىنىڭ رەزيدەنتسياسى, بايتەرەك – استانانىڭ باستى سيمۆولى, تاۋەلسىزدىك سارايى, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, «حان شاتىر», «استانا-ارەنا», «قازاق ەلى» مونۋمەنتى سەكىلدى ەشبىر ەلدە قايتالانبايتىن ارحيتەكتۋرالىق نىسانداردىڭ بوي كوتەرۋى مەن ەلىمىزدىڭ تاريحي تۇلعالارى كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا, كەنەسارى, قۇرمانعازى, جامبىل, باۋىرجان مومىش ۇلىنا ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزىلۋى –قازاق ەلىنىڭ تاريحي شەجىرەسىن قامتىعان تۇتاس ءانسامبلدى قۇرادى. وسى ءانسامبلدى تولىقتىرا تۇسەتىن جانە ءبىر نىسان – ۇلتتىق مۇراجاي دا استانانىڭ اجارىن اشا ءتۇستى. بۇگىنگى تاڭدا جاڭا ەلوردانى بارشا قازاقستاندىق ماقتان تۇتادى. ويتكەنى, استانا قازاقستاننىڭ جاڭا ءداۋىرىنىڭ جارقىن كورىنىسى بولىپ قانا قويماي, جاھاندىق ينتەگراتسيانىڭ ۇيلەستىرۋشى ءارى قۋاتتى قوزعاۋشى بۋىنىنا اينالىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا ءجيى-ءجيى جالاۋىن كوتەرىپ, جەمىستى ىستەردى جالعاستىرىپ جاتقان كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق جيىندار مەن فورۋمدار, عىلىمي كونفەرەنتسيالار وسىنىڭ ايعاعى. 2001 جىلعى 18 مامىر كۇنى استانادا تۇركى دۇنيەسىنە قادىرى جوعارى قىمبات مۇراسى – كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ كوشىرمەسى قويىلدى. بۇل تاريحي وقيعا قازاقستاننىڭ بۇكىل تۇركى جۇرتىنىڭ قاراشاڭىراعى ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەگەن ەدى.

اۆەتيك اميرحانيان, ورال قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, «ايدانا» جشس ديرەكتورى:

ء«بىز تەك جۇمىلا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك»

ەل ەگەمەندىگى جولىندا ەسەلى ەڭبەك ەتىپ, حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن, وتانىمىزدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعانى  قالاي ماداقتاساق تا جاراسادى. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا ۇكىمەتكە جەتى ءتۇرلى تاپسىرما بەرىپ,  ء«بىزدىڭ ستراتەگيا  2050-دەگى باستى ماقساتتارعا جەتۋدى كوزدەيتىن بارلىق ءىس-ارەكەتتەرىمىز ناقتى قاعيداتتارعا نەگىزدەلۋى ءتيىس», دەپ تۇيىندەدى. جولداۋدا الەۋمەتتىك ماسە­لەلەرگە اسا ءمان بەرىلگەن. قازاقستاندى  الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى  30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋىمىز كەرەك دەپ قاداپ ايتتى. اسا ماڭىزدى بۇل قۇجاتتا قۇرىلىس سالاسىنا دا باسا كوڭىل بولىنگەن. جىلما-جىل ەلىمىزدە قۇرىلىس سالۋ قارقىندى دامىپ كەلەدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەردى  قولداۋعا باسقا ەلدەردە جوق جەڭىلدىكتەر مەن جاعدايلار جاسالىپ جاتىر. ءبىز تەك بارشامىز بولىپ جۇمىلا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. قازاقستان – ەرەك­شە مەملەكەت, باي مەملەكەت. ونىڭ ەرەكشەلىگى دە, باي­لىعى دا  كوپۇلت­تى­لى­عىندا. جۇزدەن استام  ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىر شاڭىراق  استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋ كەز كەلگەن ەلدە بولا بەرمەيتىن باقىت. ءبىز – تاتۋلىعى مەن تۇراقتىلىعى, دوستىعى مەن بىرلىگى جاراسقان ەلمىز. سوندىقتان دا, وسىنداي باقىتتى باعالاۋ, ونى قۇرمەتتەۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز.

باتىس قازاقستان وبلىسى.

ادىلەت ەلەۋسوۆ, «سامۇرىق» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگى قامقورشىلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى:

«استانامەن بىرگە اسقاقتاۋدامىز»

ەلىمىزدىڭ جاستارى استانانى جاقسى كورەدى جانە ماقتان تۇتادى. ويتكەنى, بىزدەر بۇگىنگى تاماشا ەلوردامىزبەن بىرگە ءوسىپ, قاناتىمىز بىرگە قاتايىپ كەلەدى. وسى سەبەپتى دە ول بىزگە اسا ىستىق. ءبىز ءۇشىن استانا ەلىمىزدىڭ باس قالاسى دەگەن ۇعىمنان دا جوعارى تۇرادى. بۇل – ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقان قازاق ەلىنىڭ سيمۆولى, ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ ماقتانىشى, ەلباسىمىزدىڭ ەرىك-جىگەرى مەن ەرلىگىنىڭ مىسالى. مەملەكەت باسشىسى قيىندىقتاردان ەش قايمىقپاي, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تاريحىن ونىڭ جاڭا ەلورداسىنان باستاعان ءجون دەپ شەشتى. وسى ارادا ايرىقشا اتاپ كورسەتەتىن ءبىر ءجايت, پرەزيدەنت بۇل يدەياسىن وتانىمىزدىڭ ورتالىق بولىگىندە ورنالاسقانىمەن, ەڭ ءبىر كەنجەلەپ قالعان قالاسىندا جۇزەگە اسىرۋعا بەل بايلادى. ءبارىمىز دە بىلەتىندەي جانە كورىپ وتىرعانىمىزداي, ءىس جۇزىندە تاقىر جەردەن زاماناۋي قالا تۇرعىزۋ وڭايعا سوققان جوق. بىراق تاماشا ەلوردا سالۋ تۋرالى اسقاق ارمان بارلىق قيىندىقتاردى جەڭىپ شىعۋعا جاردەمدەستى. بۇل ءىس بارلىق قا­زاق­ستاندىقتاردى وسى تاماشا باستامانى تۇپكى مانىنە دەيىن جەتكىزۋگە جۇمىلدىردى. ياعني, ەلوردانىڭ بۇگىنگى كەلبەتىن يەلەنۋىنە مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى ءوز ۇلەستەرىن قوستى. بۇگىندە استانا – الەمدىك ساۋلەت ونەرى مەن قالا سالۋ ساياساتىنىڭ كەرەمەت ۇلگىسى. مۇنى ەلورداعا كەلىپ, ونىڭ ارحيتەكتۋرالىق انسامبلدەرىن كورگەن شەتەلدىك مەيماندار دا مويىندايدى. سونىمەن بىرگە, ەلوردا قازىرگى تاڭدا ءتۇرلى گەوساياسي, مادەني, سپورتتىق, كونفەسسيالىق جانە باسقا دا سان الۋان شارالاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك ورتالىعى بولىپ تابىلادى. بۇعان مىسال رەتىندە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن, ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق فورۋمداردى, جانە, ارينە, ەكسپو-2017-ءنى اتاساق تا جەتكىلىكتى عوي دەپ ويلايمىن. بۇگىندە وتانىمىزدىڭ باس قالاسىنا تەك شەتەلدىك تۋريس­تەر عانا ەمەس, سونداي-اق, ءتۇرلى جاستاعى قازاقستاندىقتار دا كۇن قۇرعاتپاي كەلىپ جاتادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن وسى ساپارلار ارماندارىن جۇزەگە اسىرعانمەن بىردەي باعالانادى. مىنە, استانا كۇنى مەرەكەسى دە كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. بارلىق ادامدار تاعى دا ەلوردانىڭ اسەمدىگى مەن الەمدىك ماڭىزى, وسى قالانى تۇرعىزىپ, قازاقستاندى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتاعى قۇرمەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسقان ەلباسىمىزدىڭ تۇلعالىلىعى تۋرالى جان-جاقتى ءسوز قوزعادى. جانە بۇل سوزدەر وتە دۇرىس سوزدەر بولدى. ويتكەنى, بۇل – ورىندالعان ارمان. ال ءبىز سياقتى جاستار ءۇشىن ءوسۋ مەن وركەندەۋدىڭ ەرەن ۇلگىسى.

پاۆلودار.

كۇليا تۇرتاقىزى, كوپبالالى انا:

«باق-بەرەكەمىز»

ەلباسىمىزدىڭ دانالىعى جىل سايىنعى جولداۋلارىنان ايقىن اڭعارىلادى. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى انا مەن بالاعا, قىز بالالار تاربيەسىنە ەرەكشە ورىن بەرگەن. حالقىمىز قانشاما ناۋبەتتى باستان وتكەردى. دەسەك تە, ەڭسەسىن تىكتەپ, ەتەگىن جيا ءبىلدى. بۇگىنگى ەكونوميكامىزدىڭ ىلگەرىلەپ, الەۋمەتتىك احۋالدىڭ جاقسارىپ, ەل ورداسى استانانىڭ اسقاقتاۋى وسى ءىس-ارەكەتىمىزدىڭ ايقىن دالەلى. مۇنىڭ ءبارى دە ەڭ الدىمەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىمەن بايلانىستى ەكەنىن تەرەڭ تەبىرەنىسپەن ۇعىنامىز. ەلىمىزدىڭ رەسمي كەزدەسۋ ورتالىقتارىنا, ەكونوميكا, ءبىلىم جانە مادەنيەت مەكەنىنە اينالعان استانامىزدىڭ اجارى كۇننەن-كۇنگە كوركەيىپ كەلە­دى. اتا-بابالارىمىزدىڭ كور­مەگەن جاقسىلىعىن, ىنتىماق-بىر­لىگىن كورۋ − بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان باق.  وسىناۋ باقتى قاستەرلەپ,  قادىر­لەي ءبىلۋ − جاستاردىڭ مىندەتى. ەرتەڭگى ءومىردىڭ جالعاسى بولار ۇر­پاقتىڭ ونەگەلى ءومىر سۇر­ۋى­نە بارلىق جاعداي جاسالعان. پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇر­گىزىپ وتىرعان ساليقالى سايا­ساتىنىڭ ارقاسىندا قالىپتاسقان تۇراقتىلىقتىڭ ءرولى زور. كوپ بالالى انا رەتىندە مەن ەلباسىمىزدىڭ انا مەن بالاعا, جالپى ايەلدەرگە دەگەن قامقورلىعى, كەلەشەكتى كوزدەگەن كەمەل باستامالارى ءۇشىن شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن. جۇرەگىمىز قۋانىشقا, ءجۇزىمىز جىلىلىققا تولا بەرسىن.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, سايرام اۋدانى, قۇتارىس اۋىلى.

شوقان ءامىرحانوۆ, قوستاناي قالالىق مەشىتىنىڭ يمامى:

«ارقامنان قاققانىن ءالى ۇمىتپايمىن»

ەلىمىز ءتارىزدى, ءار اۋلەتتىڭ, ءار وتباسىنىڭ تاريحى بار. مەنىڭ ارعى اتالارىم بۇكىل تورعاي وڭىرىنە بەلگىلى جاندار.  تورعايدىڭ شەجىرە قارتتارى  شاقشاق جانىبەك يسلام ءدىنىن تاراتىپ, حالقىن يماندىلىقتا ۇستاۋ ءۇشىن 17 جاسار ازىن ابىزدى بۇحارادان ءوزى  الىپ كەلگەنىن جىر ەتىپ ايتاتىن بولعان. مەنىڭ ارعى اتام وسپان قوجا  سول ازىن ابىزدىڭ ناسىلىنەن ەكەن. ول كىسىنىڭ ءدىني تەرەڭ بىلىمىمەن قاتار, ساۋەگەيلىگى دە بولىپتى. وتكەن عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنىڭ اياعىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن ول  دۇنيەدەن وتەر الدىندا  «زۇلمات زامان كەلە جاتىر, ونى كورمەي كەتسەم ەكەن», دەپتى.  ول 1928 جىلى قايتىس بولعان سوڭ, ارتىنشا بايلاردى تاركىلەۋ,  مولدا-قوجانى قۋ, اشارشىلىق ناۋبەتى باستالادى, ونىڭ ارتى 1937 جىلدىڭ قىرعىنىنا ۇلاسادى. وسپان قوجانىڭ  مۇحامەدۋالي, ءامىرحان, حامزا اتتى ءۇش ۇلى بولادى.  ءامىرحان مەن حامزا ءدىن ادامى جانە وسپان قوجانىڭ بالالارى بولعانى ءۇشىن عانا 37-ءشى جىلى جازىقسىز قۋعىندالىپ, سىبىرگە ايدالادى. ءامىرحان اتام سول كەتكەننەن قايتىپ ورالمايدى. كەيىن ىزدەستىرىپ, انىقتاعانىمىزداي, ول كىسى كارەليادا كەبىنسىز, كورسىز قىرىلعانداردىڭ ءبىرى بولعان. اكەم عازيز اكەسىنەن ون ءۇش جاسىندا جەتىم قالىپتى. ەلدى يماندىلىققا ۇيىتقان  مەنىڭ ارعى اتام وسپان قوجانىڭ اتىن حالىق تاۋەلسىزدىك كەلگەننەن كەيىن دارىپتەدى. ونىڭ ەڭبەگىن بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزدى. ءومىر بويى ۇستازدىق ەتىپ,  تورعاي وڭىرىندەگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا  ۇلەس قوسقان اكەم عازيز ءامىرحان ۇلى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان سوڭ, يماندىلىق جولىنا قىزمەت ەتتى. ايتپاقشى, اكەمنىڭ تورعاي كەنتىندەگى مۋزەيلەر كەشەنىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋداعى, وعان جادىگەرلەر جيناۋداعى ەڭبەگىن دە ەل بىلەدى. سونىمەن,  تورعاي كەنتىندە  العاشقى مەشىتتىڭ سالىنۋىنا, ونىڭ سالتاناتتى تۇردە اشىلۋىنا اكەم عازيز اقساقالدىڭ ەڭبەگى زور ەدى. مەنىڭ ءدىن جولىن قالاۋىما دا مارقۇم اكەم سەبەپكەر بولعان-تىن. 1992 جىلى تامىزدىڭ اياعىنا قاراي تورعاي كەنتىندە العاشقى مەشىت ەسىگىن اشتى. سودان ون كۇننەن كەيىن, ياعني قىركۇيەك ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانگەلدين اۋدانىن ارالادى. ول كىسى جاڭا اشىلعان مەشىتكە كەلىپ, جينالعان حالىققا ارناپ ءسوز سويلەدى. تاۋەلسىزدىك قازاق حالقىنىڭ شولىركەپ جەتكەن ارمانى,  ەلدىڭ ەرتەڭگى نۇرلى بولاشاعى ەكەنىن ايتتى. ۋاقىتتىڭ وڭاي  جۇك ارتىپ وتىرماعانىن ەسكە سالدى. راسىندا, ول نارىقتىڭ قيىندىعى ءتونىپ قالعان كەز ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ: «وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دوستىقپەن, سىيلاستىقپەن قاراۋىمىز قاجەت, ولاردى كوكىرەكتەن يتەرگەنىمىز قاتەلىك بولادى.  تاۋەلسىز ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن بىزگە ەڭ كەرەگى – بىرلىك, بەرەكە, تىنىشتىق», دەگەنى ەسىمدە. سول جولى پرەزيدەنت مەشىتتى ارالاپ كوردى, ريزا بولدى. مەن ول كەزدە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تورعاي وڭىرىندەگى العاشقى اشىلعان  مەشىتتىڭ  جاس يمامى بولاتىنمىن. ءوزىمنىڭ دە ورىمدەي جاس كەزىم. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەشىتتى ارالاپ كورگەننەن كەيىن مەن حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن ارپالىسىپ وتكەن  ارداقتىلارىنىڭ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ جازىقسىز قۇرباندارىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ, قۇران وقىدىم. ەلباسى دا تىزە بۇگىپ, قول جايدى. ول جانىما كەلىپ, ارقامنان قاعىپ, ءدىني ءبىلىمدى قايدان العانىمدى سۇرادى. مەن مەركەدەگى مەدرەسەنى ءبىتىرىپ كەلگەنىمدى ايتتىم. ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ۋاقىت تاۋىپ, جانگەلدين اۋدانىنا كەلىپ, حالىقتى رۋحتاندىرىپ كەتۋى مەنى دە جۇمىسقا  اسا ىنتالاندىرعان ەدى. ءبىز اكەم ەكەۋمىز مەشىت جانىنان توپ اشىپ, شاكىرتتەر تاربيەلەدىك. ولار قازىر جەر-جەردەگى مەشىتتەردە  يمامدىق قىزمەت اتقارىپ ءجۇر. تاربيەلىك ءمانى زور ءدىني داستۇرلەردى جاڭعىرتتىق. مەشىتتىڭ جۇمىسى ەلدىڭ بىرلىگىنە, تۇتاستىعىنا ىقپال ەتتى. ءداستۇرلى يسلامدى  ەلگە سىڭىرۋگە, جاستاردىڭ جات توپتاردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ كەتپەۋىنە, رۋح تازالىعىنا قىزمەت جاسادىق. قازىر قوستاناي قالاسىنداعى كاسىپكەر تولەگەن جايلاۋباەۆ سالدىرىپ, حالىققا سىيعا تارتقان قالالىق مەشىتتى باسقارۋ تىزگىنىن قولىما الدىم. مۇندا دا جۇمىستى باستاپ كەتتىك. ەلدىڭ يماندىلىق كاۋسارىنان سۋسىنداۋىنا, جاستاردىڭ جات اعىمدار جەتەگىندە كەتپەۋىنە بار كۇش-قۋاتىمدى, ءبىلىم قارىمىمدى سالامىن. ويتكەنى, ءدىنىمىزدىڭ تازالىعى مەملەكەت ىرگەسىن مىقتايتىن كۇشتىڭ ءبىرى ەكەنىن مەن جاقسى تۇسىنەمىن.

قوستاناي.