سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
قاسيەتتى, كيەلى ورىنداردىڭ سيپاتتاماسىن تاريحي, عىلىمي نەگىزدە تەرەڭ بىلەتىن جاڭادان اشىلعان بۇگىنگى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, الاشتانۋشى عالىم بەرىك ابدىعاليدىڭ قازاقستان ايماقتارىنىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ بويىنشا ۇسىنىسىن ورىندى دەپ سانايمىز. مۇنداي ۇسىنىس ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتى ەندى العان ۋاقىتتا ايتىلمادى. عالىمدارعا ونداي پىكىر بىلدىرۋگە حالىقارالىق گەوساياسي احۋال, ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي مۇمكىندىك بەرمەدى. ەندىگى كەزەكتە, قازاق ەلىندە مەملەكەت قۇرۋشى حالىقتىڭ ۇلەس سالماعى جەتپىس پايىزدان اسقان ۋاقىتتا وسىنداي ۇسىنىستاردىڭ ءبىلدىرىلۋىن جانە جۇزەگە اسۋىن ورىندى جانە ۋاقتىلى دەپ بىلەمىز.
بىرىنشىدەن, بىزدە ءبىر عانا قازاقستان اتاۋلى وتانىمىز بولۋى كەرەك. ونى وڭتۇستىك, سولتۇستىك, باتىس, شىعىس دەپ بولشەكتەۋدىڭ قيسىنى جوق. بۇلايشا بولگەندە ءبىر-بىرىمەن قىرعيقاباق وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك كورەيا ەسىمىزگە ەرىكسىز ورالادى. ولاردىڭ تاعدىرىنان قۇداي ساقتاسىن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا 2018 جىلى تۇركىستان اتى بەرىلگەنى دۇرىس بولدى. قازاققا عانا ەمەس, تۇركى بۇتاعىنان وربىگەن باۋىرلاس حالىقتار ءۇشىن تۇركىستان – قاسيەتتى ءسوز, كيەلى ورىن. تەگىندە, وسىنداي تاريحي ماعىناسى تەرەڭدە, حالىقتىڭ جادىندا ساقتالعان قاسيەتتى سوزدەردىڭ مەنتالدىق, ارحەتيپتىك, سيمۆولدىق ماعىناسى بارى بەلگىلى. قازاق بالاسى التاي دەگەندە تۇركىلىك تامىرىن, ساق, عۇن داۋىرىنەن جالعاسقان باي تاريحىن, سالتاناتتى كەزەڭىن كوز الدىنا ەلەستەتەدى.
الاش كەزەڭىندە التاي, تۇركىستان, تۇران سەكىلدى قاسيەتى, كيەسى بار سوزدەر كوركەم ادەبيەتتە, ماقالالاردا, عىلىمي-تانىمدىق زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە ماقساتتى تۇردە جازىلدى. ولارعا انىقتاما بەرىلىپ, سيپاتتاماسى اشىلدى. حالىق جادىندا ساقتالعان قاسيەتتى ءسوزدىڭ مەنتالدىق, ارحەتيپتىك ماعىناسىنىڭ ويانۋىنا نەگىز جاسالدى. الاش ارىستارى سول ارقىلى قازاق ساناسىن وياتىپ, تاريحي جادىن تەرەڭدەتۋدى كوزدەدى.
بۇل ورايدا بەرىك ابدىعاليدىڭ باتىس قازاقستاندى اقجايىق, شىعىس قازاقستاندى التاي دەپ اۋىستىرساق دەگەنى – قۇپتارلىق ۇسىنىس. وتارشىل پاتشالىق بيلىك جايىق وزەنىنىڭ اتاۋىن كارتادان ءوشىرىپ, ورنىنا ورالدى بەكىتسە دە, حالىق ساناسىندا, جادىندا بەكىپ قالعان بۇل قاسيەتتى ءسوزدىڭ ۇعىمىن وزگەرتە المادى. ءبىز بۇگىن تاريحي ادىلدىكتى ورناتۋ ماقساتىندا باتىس قازاقستان اتاۋى ورنىنا ورال ەمەس, اقجايىق دەگەن وبلىس اتاۋىن بەكىتۋىمىز كەرەك دەگەن پىكىردى قولدايمىز.
سولتۇستىك قازاقستاندى – «قىزىلجار» دەپ اۋىستىرۋعا بايلانىستى ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. البەتتە قىزىلجار اتاۋى پەتروپاۆل قالاسىنا بەرىلسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى. سول قاسيەتى ولكەدە تۋىپ-وسكەن, ومىردەن ەرتە وزعان تالانتتى اقىن ەرىك اسقاروۆ ولەڭدەرىندە تابيعات كورىنىسى, ونىڭ اسەم سۋرەتى بەرىلەدى دە, سونىمەن بىرگە اقىننىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلى, تۋعان جەرى, قاسيەتتى قىزىلجارى مەن كەربەز كوكشەسى سۋرەتتەلەدى. اقىن ءسوزى – حالىق تىلەگى, ونىڭ اياۋلى ارمان-اڭسارى. قازاق اقىندارى جىرلاپ وتكەن تۇران مەن تۇركىستان, التاي مەن اقجايىق, قىزىلجار مەن باياناۋىل قازاق ەلىنىڭ ءار بالاسىنا قاسيەتتى سوزدەر, كيەلى مەكەندەر. باياناۋىل وبلىس اتاۋىنا بەرىلگەنى دە قيسىنعا قونادى. البەتتە قازاق عىلىمىنا, رۋحانياتىنا, مادەنيەتى مەن ونەرىنە قاسيەتتى باياناۋىل توپىراعىنىڭ بەرگەنى تەلەگەي تەڭىز. حالىق اراسىندا «باياناۋىل فەنومەنى» دەگەن تۇسىنىك بار. ونىڭ باستاۋىندا بۇقار جىراۋ, شوڭ بي, مۇسا شورمان ۇلى سىندى كورنەكتى اعارتۋشى, قايراتكەرلەردىڭ تۇرعانى, جاياۋ مۇسا, ءماشھۇر ءجۇسىپ, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى, جارىلعاپبەردى جۇماباي ۇلى, قانىش ساتباەۆ, الكەي مارعۇلان, شاپىق شوكين, زەيتىن اقىشەۆ, زەيىن شاشكين, شاكەن ايمانوۆ باستاعان عىلىم, ونەر, مادەنيەت تۇلعالارىمەن جالعاساتىنى بەلگىلى. سوندىقتان باياناۋىل دەگەندە تابيعاتى كوركەم, تۇلعالارى تەكتى ايماقتى كوز الدىمىزعا ەلەستەتەمىز. قاسيەتتى باياناۋىل ءسوزى پاۆلودار ورنىنا قولدانىلسا جاراسادى. وبلىس پەن قالا اتاۋى قازىر پاۆلودار دەپ اتالاتىنى ۋاقىتشا دەپ سانايمىز. تۇبىندە بۇل اتاۋلار دا قازاقشالانادى دەپ كامىل سەنەمىز.
وسى ورايدا شەشىمىن كۇتكەن الماتى وبلىسىنداعى ۇيعىر اۋدانىنىڭ اتاۋىن دا ۇلتتىق ناقىشقا اۋىستىرۋ كەرەكتىگىن ەسكەرەمىز. ۇيعىرلار – قازاقپەن تامىرى ءبىر, ءدىنى مەن ءدىلى ورتاق تۋىسقان حالىق. ەلىمىزدە ۇيعىر ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ, سالت-ءداستۇرىنىڭ ساقتالۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. الايدا شەكارالىق ايماقتا جەكە حالىق اتىندا اۋداننىڭ بولۋى جەرىمىزدىڭ بىرتۇتاستىعىنا كەدەرگى كەلتىرەدى, سونداي-اق بۇل جاعداي ولكەنىڭ بايىرعى جەرگىلىكتى تۇرعىندارىنىڭ نامىسىنا تيەدى.
ون شاقتى جىل بۇرىن بولاشاقتا مەملەكەت اتاۋىنىڭ قازاقستان ەمەس, قازاق ەلى دەپ وزگەرۋى جايىندا پىكىر ءبىلدىرىلدى. بۇل ورايدا ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, «قازاق ەلى» مەملەكەت اتاۋى قازاقپەن بىرگە ەرتەدەن جاساپ كەلە جاتىر. ەل – تۇرىك تامىرلى ءتول ءسوزىمىز. مەملەكەت اتاۋى قازاق ەلى دەپ اۋىسسا, بۇل جاعداي وتانىمىزدىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكتە يميدجدىك تۇرعىدان تانىلۋىنا, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, جاڭا دەڭگەيگە دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن جاعداي بولادى دەپ ويلايمىز. اتالعان ۇسىنىس ورىندى. تۇبىندە ول كۇنگە دە جەتەمىز دەپ بىلەمىز. قازاق ەلى اتاۋىن ايعاقتايتىن ەۋروپا, اقش, قىتاي ەلى كىتاپحانالارىنان تابىلعان كارتالار, دەرەك كوزدەرى مول. اسىرەسە بۇل اتاۋدى الاش وقىعاندارى زەرتتەۋلەرىندە, شىعارمالارىندا ءجيى قولداندى.
بۇگىنگى تاڭدا الدىمەن ەلىمىزدىڭ ايماق اتاۋلارىن ۇلتتىق ناقىشقا كەلتىرىپ الۋ – ماڭىزدى مەملەكەتتىك ءىستىڭ ءبىرى. بۇل ورايداعى باستامالاردى ءجون كورەمىز. كەيىنگى جىلداردا, ىلگەرى عاسىرلاردا ءبىر اتاۋلى, ءبىر مۇددەلى, ماقساتى ورتاق, تىلەگى جاقىن بولشەكتەنبەيتىن قازاق ەلى بولىپ قايتا تۇلەپ, ءبىرتۇتاس قۋاتتى ۇلتقا اينالامىز دەپ ەسەپتەيمىز.
قايىربەك كەمەڭگەر,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
