ءىس-شارانى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى, جازۋشىلار وداعى, «قوعامدىق كەلىسىم» رەسپۋبليكالىق مەكەمەسى بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى.
– سوڭعى وتىز جىلدا ء«تىلىمىز قۇرىپ بارادى» دەگەن مازمۇنداعى ۇراندار كوبەيىپ كەتتى. الايدا وسى مەرزىمدە ءتىلدى ۇيرەنىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋ ءۇشىن ىشكى تەگەۋرىنىن كۇشەيتۋدى, زاماناۋي قولدانىسقا ساي مارتەبەسىن كوتەرۋدى ەستەن شىعارىپ الدىق. كەڭەستىك ءداۋىردىڭ وزىندە ءتىلدىڭ تازالىعى, عىلىمي ورىسىنە اسا ءمان بەرىلدى. مەكتەپتەر جابىلىپ جاتقان كەزدىڭ وزىندە ءتىل قولدانۋشىلارىنىڭ مادەنيەتى جوعارى بولدى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى, قازاق ءباسپاسوزى مەن ونەرى تاراپىنان ءتىل مادەنيەتىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. قازىرگى كۇندە دە عىلىم, ادەبيەت, مادەنيەت سالاسىندا ءتىل قولدانىسىندا جەتىستىكتەر بارشىلىق. الايدا ۇرانداتىپ سويلەۋدەن گورى ءتىل مادەنيەتى, سويلەۋ مادەنيەتىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرعان بارىنەن ماڭىزدى, – دەيدى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ.
بۇگىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا ۇلتتىق سوزدىك قوردىڭ 4 ميلليوننان استام كارتوتەكالىق بازاسى جيناقتالعان. وسى كارتوتەكالىق قور نەگىزىندە ىرگەلى سوزدىكتەر, پروفەسسور ن.ءۋاليدىڭ جەتەكشىلىگىمەن تۇركى دۇنيەسىندە تەڭدەسى جوق, لينگۆيستيكالىق قانا ەمەس, لينگۆو-مادەني تانىمدىق اقپارات بەرەتىن 15 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىك ازىرلەنگەنى بەلگىلى. ينستيتۋتتىڭ باس ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى انار فازىلجانوۆا «قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندەگى الەۋەتى» تاقىرىبىنداعى بايانداماسىنا وسى ماسەلەلەردى ارقاۋ ەتە وتىرىپ, بۇل دەرەكتەر وسى ۋاقىتقا دەيىنگى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى جونىندەگى جيناقتالعان ۇلكەن يمپەريكالىق بازاسى نەگىزىندە جاسالعان قورىتىندىلار ەكەنىن نازارعا سالدى. ينستيتۋت قازاق ءسوزىنىڭ شىراقشىسى رەتىندە وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنان بەرگى ارالىقتاعى قازاق ءسوزىنىڭ كونتەكستەگى بۇكىل كورىنىستەرىن قيما قاعازدارعا جيناقتاپ كەلەدى. وسى اقپاراتتار نەگىزىندە قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندەگى الەۋەتىنە قاتىستى «قازاق ءتىلى قانداي ءتىل؟» دەگەن ساۋال تاستاي وتىرىپ, ا.فازىلجانوۆا «قازاق ءتىلى – جەر بەتىندەگى 6 مىڭنان استام ءتىلدىڭ ىشىندەگى دامىعان التى ءجۇز ءتىلدىڭ ءبىرى, ونىڭ ىشىندە العاشقى جەتپىس ءتىلدىڭ ورتاسىندا, مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولعان 259 ءتىلدىڭ ءبىرى, بىرنەشە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءتىلى, حالىقارالىق قاتىناس ءتىلى, قازاقستان اۋماعىنان تىسقارى جەردە دە قانشاما حالىقتىڭ قولدانىسىندا ءتىل, تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندە ءتۇپ توركىنىن ساقتاعان ءتىل. دەمەك قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم تىلىنە اينالۋ مۇمكىندىگى شەكسىز», دەپ اتاپ ءوتتى.
وسى ورايدا ك.ماتىجانوۆ ءتىلدى دامىتۋ, عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ ءۇشىن ماتەماتيكا, تاريح, ينفورماتيكا سياقتى كوپتەگەن سالا ماماندارىمەن تىلدىك ىركىلىسكە قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ قاجەتتىگىن, سونىمەن بىرگە قازاق تىلىندە اۋدارىلعان ادەبيەتتەردە كەزدەسەتىن قاتەلەر, قازاق تىلىندە لەكتسيا وقي المايتىن مامانداردىڭ بار ەكەنىنە قاتىسۋشىلاردىڭ نازارىن اۋدارا وتىرىپ, وعان ناقتى كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ پرورەكتورى, پروفەسسور شارىپبەك امىربەك «قازاق قوعامىنداعى ماعىنالىق كەڭىستىكتەگى قاراما-قايشىلىقتار جانە قازاق ءتىلىن رەفورمالاۋ ماسەلەسى» بايانداماسىندا ورىس ءتىلى مەن قازاق ءتىلى اراسىنداعى ماعىنالىق قايشىلىقتار, قوعامنىڭ ءدىني تۇرعىدان بولشەكتەنۋىنە قاتىستى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ەلىمىزدە زاڭداردىڭ قازاقشا جازىلمايتىندىعى, قازاقشا جازىلعان جوبالاردىڭ ساراپتامادان وتپەي قالۋ سەبەپتەرىنە جاۋاپ ىزدەي وتىرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى جايىندا پىكىرىن ءبىلدىردى.
جازۋشىلار وداعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مەرەكە قۇلكەنوۆ «باسپا ءىسىنىڭ ءتىل مادەنيەتى» اتتى بايانداماسىندا بۇگىنگى باسپا ءىسى, كاسىبي رەداكتۋرا, ساۋاتسىز اۋدارلامالار توڭىرەگىندە وي ءوربىتتى. قالامگەردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى باسپالار ءۇشىن كەز كەلگەن كىتاپتى شىعارۋ وڭاي. «بۇل باسپا ىسىندەگى كەرى كەتۋشىلىكتى بىلدىرەدى. ءوز ءتىلىن بىلمەيتىن مامانداردىڭ, كەزىندە تاڭداۋلى مامانداردىڭ عانا قولىنا تۇسەتىن شىعارمالاردى ەكىنىڭ-ءبىرى اۋدارا سالاتىن جاعدايلار ءتىلى جۇتاڭ, وقۋعا كەلمەيتىن اۋدارمالاردىڭ كوبەيۋىنە سوقتىرىپ وتىر. كەزىندە جاقسى رەداكتور بولماي, جاقسى جازۋشى بولا المايتىن. سوندىقتان بۇگىنگى باسپا سالاسىنا باسقاشا كوزقاراس قاجەت», دەيدى م.قۇلكەنوۆ.
«قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋ مەملەكەتشىلدىكپەن تىعىز بايلانىستى» دەپ اتاپ ءوتتى «باق: مەملەكەتشىلدىك جانە تىلدىك-مادەني ۇستانىم» اتتى بايانداماسىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتشىلدىك – بارلىق سالاعا قاجەتتى قۇندىلىق. مەملەكەتتىك رۋحتا عانا ءتىل دە, مادەنيەت تە داميدى. بۇگىنگى قوعام تۇيتكىلدەرىن اباي, ءال-فارابي, الاش يدەياسى تۇرعىسىنان قاراستىرا كەلىپ, ۇلتتىق مۇددە, مەملەكەتشىلدىك ۇستانىم سايكەستىگى تۋرالى وي قوزعاعان د.قامزابەك ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم تىلىنە اينالا الماۋ سەبەپتەرىن العا تارتا وتىرىپ, وقۋلىقتاردا, ۇلتتىق اقپارات قۇرالدارىندا ەل مۇددەسىنە باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سونىمەن بىرگە حالىق ءۇمىت ارتىپ وتىرعان بيلىك وكىلدەرىنىڭ ۇلتتىق مۇددەگە قاتىستى جاريالانىمداردان بەيحابار بولۋى ادىلەتتى قوعامدا كەرەعار قۇبىلىستارعا اكەلىپ سوعاتىنىن العا تارتتى.
جيىن بارىسىندا فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى سەرىك نۇرمۇراتوۆ «زاماناۋي قوعامداعى ءتىل ماسەلەسىنىڭ اكسيولوگيالىق اسپەكتىلەرى», ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى احمەتتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قۇرالاي كۇدەرينوۆا ء«داستۇرلى سوزساپتامداعى قازاق ءتىلىنىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتى», ءتىل مادەنيەتى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نازيرا ءامىرجانوۆا «ينتەرنەتتەگى ءتىل ەكولوگياسى: قازاق ءسوز مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى» تاقىرىپتارىندا بايانداما جاساپ, قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى ورنى, ءتىلدىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالىپ, پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشۋدىڭ جولدارىنا قاتىستى ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
«قازاق تىلىندەگى اۋىزشا ءسوزدى تانۋ» ادىسىنە توقتالعان اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى وركەن مامىرباەۆ جاساندى ينتەللەكتى عىلىمي ورتادا پايدالانۋ, عالىمداردىڭ ىزدەنىستەرىن جەدەلدەتۋ ۇردىستەرىمەن ءبولىستى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار قارىشتاپ دامىعان كەزەڭدە ماماندار ءۇشىن اۋديوماتەريالدى كومپيۋتەرگە تۇسىرۋدە قيىندىقتار كوپ كەزدەسىپ جۇرگەنى بەلگىلى. PhD وركەن مامىرباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان ءىت جوبا قازاق ءتىلىن تەحنولوگيا تىلىمەن بايلانىستىرۋدى كوزدەيدى. دىبىستانۋ ءۇردىسىن جەڭىلدەتۋگە ارنالعان «Kazak ASR» تىلدىك مودەل داۋىستىق سيگنالداردى تانىپ قانا قويماي, ماتىنگە اينالدىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وسىعان وراي Telegram-دا چات-بوت قوسىمشا جۇيەسى تەگىن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل رەتتە قازاق تىلىندەگى ءماتىندى ترانسكريپتسيالايتىن قوسىمشانى ەنگىزۋ ساپالى ماتىندىك جانە اۋديوكونتەنت بولا الادى. اتتەگەن-ايى, لينگۆيست, فيلولوگ, ارحەولوگ, جۋرناليست, تاعى دا باسقا ماماندار ءۇشىن اسا قاجەت ءادىستى ءارى قاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن قاراجات جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر.
القالى جيىن اياسىندا قازاق ءتىلى عىلىم تىلىنە اينالدىرۋدىڭ بىرقاتار ءادىس-تاسىلدەرىن تالقىلاعان ماماندار قازاق تىلىندەگى ينتەللەكتۋالدى اقپاراتقا قاتىستى ساۋالناما ناتيجەسىمەن تانىسىپ, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عالىمدارى ازىرلەگەن بىرەگەي جوبا – قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق كورپۋسى تۋرالى بەينەروليكتى, سونداي-اق ارنايى ۇيىمداستىرىلعان كىتاپ كورمەسىن تاماشالادى.
الماتى
