پاريجگە كەلگەن جەتپىس جاستاعى پاۋستوۆسكي ينسۋلت العان سوڭ تەز شارشاپ, سۇحبات اتاۋلىدان قاشىپ ءجۇردى. جۋرناليستەر قوناقتار توقتاعان قوناقۇيدىڭ الدىنا كۇندە جينالىپ, قاۋمالاپ الاتىن. ەرتە جارىقتا قوناقۇيدەن ءۇنسىز شىعاتىن ول ءپاريجدىڭ مايدا كوشەلەرىنە ءسىڭىپ كەتەدى ەكەن. جازۋشى, ەڭ الدىمەن, بازارعا بارىپ, ءار بۇرىشتان شۋىلداسىپ جاتقان حالىقتىڭ ديالەكت سوزدەرىن تىڭدايدى. سوسىن سەناعا جاياۋ تارتىپ, ءبىر كىتاپ دۇكەنىنەن ەكىنشىسىنە سەندەلىپ جۇرەدى. ءپاريجدىڭ قوڭىرقاي كوشەلەرىندەگى كوزگە تۇسپەيتىن ءبىر كافەدە تاماقتانادى.
ءسويتىپ جۇرگەن پاۋستوۆسكي, تەك ءبىر جۋرناليستەن باس تارتا الماپتى. ول جازۋشىنىڭ فرانتسۋز اۋدارماشىسى ليلي دەني بولاتىن. دەني ورىس كلاسسيكاسىنان 200-گە جۋىق شىعارمانى تارجىمالاعان. سۇحبات كامەراعا جازىلىپ, كەيىن جازۋشى ومىردەن وتكەن سوڭ – 1968 جىلدىڭ شىلدەسىندە جارىق كوردى. ال پاريجدەگى اڭگىمە رەسەيدە تەك 1990-جىلدارى عانا باسىلىپ جاتتى. از دانامەن جاريالانعان سۇحباتتى سول ۋاقىتتا كوپ ادام وقي دا المادى.
ليلي دەني مەن كونستانتين پاۋستوۆسكي.
1962 جىلدىڭ قىسى
مەن ونى قوناقۇي بولمەسىنەن تاپتىم. كۇرتەشە كيگەن كىشكەنتاي ادام ورىندىقتا وتىر ەكەن. جۇپ-جۇقا جۇزىندەگى تەرەڭ اجىمدەر كۇزگى جاپىراقتىڭ تامىرىنداي جايىلادى. سۇحباتتى نەدەن باستاۋىم كەرەك؟ ونىڭ بوس ءسوزدى ۇناتپايتىنىن بىلەمىن.
سوندا مەن وعان قاراپ جاي عانا جىميا سالدىم. اڭگىمەمىز باستالىپ كەتتى.
– پاريجگە دارىگەرلەردەن قاشىپ كەلىپسىز. بۇل قالاعا نەگە وسىنشالىقتى قۇمارسىز؟
– ويتكەنى بۇل مەنىڭ بار ءومىرىمنىڭ ارمانى ەدى. ءسىز ءپاريجدىڭ ءبىز ءۇشىن نە ەكەنىن, فرانتسۋز مادەنيەتىمەن قانشالىقتى تاربيەلەنگەنىمىزدى بىلمەيسىز عوي.
– سونىمەن پاريج ءسىز ويلاعانداي ما ەكەن؟
– مەن مۇنداعى ءاربىر تاستى ويشا بىلەتىنمىن. بىراق بۇل شاھاردىڭ سۇلۋلىعى – ونىڭ ءوڭسىز تۇماندارىندا. مىنە, مەن لۋۆرعا بارامىن, زالداردى ارالايمىن, ويلانامىن, سانام سەرگىپ قالادى. ءبىز ءۇشىن ستاليندىك كەزەڭ قانداي بولعانىن ەشكىم بىلمەيدى. ول ميلليونداعان ادامعا مورالدىق زيان شەكتىردى.
– وسىنى ايتىپ, كسرو جاۋلارىن قۋانتاسىز عوي.
– بۇل جاعدايدا ولار اپاتتى جاساعانداردىڭ وزدەرىنەن ارتىق ەمەس.
– مۇنىڭ بارىنەن قالاي ءوتتىڭىز؟
– مەن عانا ەمەس, كاۆەرين, شكلوۆسكي, ۆسەۆولود يۆانوۆ, كازاكەۆيچ, احماتوۆا. جاس كەزىمىزدە «اجال كەلسە, ك ۇلىپ تۇرىپ قۋامىز» دەۋشى ەدىم. بىراق قازىر كۇلكى دە كۇشسىز بولاتىن ۋاقىت كەلدى. بىلمەيمىن, ءتىپتى... بالكي, امان قالعانىمىز جاي عانا كەزدەيسوقتىق شىعار. وعان قوسا, مەن ارقاشان ماسكەۋدەن مۇمكىندىگىنشە الىس ءجۇردىم.
– وسىنىڭ ءبارى ءبىر كۇنى قايتالانۋى مۇمكىن دەپ ويلامايسىز با؟
– جەكە باسقا تابىنۋ داۋىرىندە بولعان بارلىق دۇنيەگە زيانسىز, ءتىپتى تابىسقا جەتۋگە تىرىساتىن ادامدار بار. بىراق ولار ءستاليندى اقتاعان سايىن جەكە باسقا تابىنۋ قۇرباندارىنا, قاراپايىم ادامنىڭ ار-وجدانىنا قاتىستى سۇمدىق ارەكەت جاسايدى. باسقالار ءبارىن ۇمىتقان جاقسى دەيدى. جوق! ەگەر ادامدار ءبارىن سول ساتتە ۇمىتاتىن بولسا – ولارعا شىندىقتى ايقايلاپ ايتۋ كەرەك, ونى بارلىق كەزدە ءھام بارلىق جەردە قايتالاۋ كەرەك. بۇل وتكەننىڭ قايتالانباۋىنا كومەكتەسەدى. بۇزىلۋلار بولا ما؟ مۇمكىن. الايدا باتىلدىق جازۋشىنىڭ ءۇشىنشى ۇستانىمى دەپ بەكەر ايتىلماعان.
– نەگە سىزدەردە قازىرگى فرانتسۋز ادەبيەتىن از اۋدارادى؟
– مۇنىڭ جاۋابى قاراپايىم. جيىرماسىنشى سەزگە دەيىن ءبارى «باتىس ۋىن» تاراتۋدان قورىقتى. مەن ءوپتيميسپىن جانە پاراساتتىلىققا سەنەمىن. ءومىر وتە باياۋ اعىپ جاتىر, سوندا دا ونىڭ اعىنىن كەرى قايتارۋ مۇمكىن ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, سىزدەر بىزگە سوزبە-ءسوز كىرىپ كەلەسىزدەر. ءبىز ناعىز رەنەسسانستىڭ, ورىس پروزاسىنىڭ جاڭا التىن ءداۋىرىنىڭ الدىندا تۇرمىز. بۇل ءۇشىن ەكىجاقتى اۋدارما ەركىندىگى اسا قاجەت. سونداي-اق مەن ءبارى ايتا الاتىنىنا جانە ايتىلاتىنىنا سەنەمىن. دەمەك ءبىز سىزدەردى كوبىرەك وقيتىن بولامىز... نەگىزى ادەبيەتتەرىمىزدىڭ جانى ءارتۇرلى, دەسەك تە ءبىز قىرىق جىل بويى مادەنيەتتى ساقتاۋدى باستى ماقسات ەتتىك.
– ادەبيەتتىڭ مايتالماندارى دەپ كىمدەردى ايتاسىز؟
– مەريمە, فلوبەر, موپاسسان.
– ال ورىس جازۋشىلارىنان شە؟
– ءوزىم وتە جاقىن ارالاسقان يسااك بابەل جانە گونچاروۆ پەن دوستوەۆسكيدەن باسقا كلاسسيكتەر.
– نەگە دوستوەۆسكي مەن گونچاروۆتان باسقا؟
– بۇل كاسىبيلىك ماسەلەسى. باسقا جازۋشىلار مەنى جازۋعا شابىتتاندىرادى. ال دوستوەۆسكيدى وقىسام, قولىمنان قالامىم ءتۇسىپ كەتە بەرەدى.
– سەبەپ؟
– مەن دوستوەۆسكيدىڭ تالانتىن جوققا شىعارمايمىن, بىراق بارىنە بەلگىلى, ونىڭ جازۋى تىم قوڭىرقاي, مۇڭدى. ونىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ كوبىسىن قابىلدايمىن: تەك كارامازوۆتىڭ اكەسى مەن سمەردياكوۆتان باسقا – بۇل سۇمدىق اۋىر. جاڭا ايتقانىمداي, مەن ءوپتيميسپىن, ءتىپتى ناعىز رومانتيكپىن دەۋگە دە بولادى. ارينە, ءار دۇنيەنى ءدال سول قالپىندا كورەمىن, بىراق مەن ءومىردى سۇيەمىن, سول ءۇشىن ماعان اينالامداعى كەز كەلگەن دەتال قىمبات. سىزگە ءبىر نارسەنى مويىندايىن, ەگەر مەن ءبىر جاعدايلاردا تارتىنىپ, ياكي كۇماندانىپ جاتسام, وزىمە سۇراق قويامىن: «ال سەن جيىرما جاسىڭدا نە ىستەر ەدىڭ؟» ءسويتىپ, شەشىمگە كەلەمىن.
پاريج. 1968 جىل.
P.S. سول پاۋستوۆسكي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلى ەلدار دۇنيەگە كەلگەندە كۇمىس قاسىق سىيلاعانىن بىلەمىز. بالاعا ەسىم قويىلماعاندىقتان, قاسىققا «ەكىنشى مۇحتارعا» دەپ جازۋ جازدىرىپتى. ءيا, اۋەزوۆ پەن پاۋستوۆسكيدىڭ تاعدىرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا توعىستى. پاۋستوۆسكيلەر وتباسى 1941 جىلى قازاقستانعا ەۆاكۋاتسيالانعان كوپتەگەن ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرىمەن بىرگە الماتىعا كەلەدى. بۇل تۋرالى ريمما ارتەمەۆانىڭ «كونستانتين پاۋستوۆسكي. پوۆوروتى cۋدبى» اتتى ماقالاسى بار. وندا «پاۋستوۆسكي جاقىن دوسى رۋۆيم فراەرمان مەن ۇلى ۆاديمگە الماتىداعى ءومىرى تۋرالى جازعان حاتىندا: «قازاق جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ دەگەن عاجاپ ادامنىڭ ۇيىندە تۇرىپ جاتىرمىز. ول بىزگە ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەردى», دەيدى دەلىنگەن.
