جول جوندەلسە, ءبارى دە جاقسارادى
پرەمەردىڭ العاشقى نازار اۋدارعانى ۇلىتاۋدى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىمەن بايلانىستىراتىن كولىك جولدارىنىڭ جاي-كۇيى بولدى. ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 961 شاقىرىمدى قۇرايدى. وسى جولدىڭ حالىقتى ابدەن قاجىتىپ جۇرگەن تۇسى ۇزىندىعى 208 شاقىرىم بولاتىن جەزقازعاننان قىزىلورداعا قاراي شىعاتىن جول. 420 شاقىرىمعا سوزىلعان جولدىڭ قىزىلوردا جاعىندا وتكەن جىلدان بەرى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. بىلتىر «2022 جىلدىڭ ءساۋىر, مامىر ايلارىندا جەزقازعان جاعىنان دا جوندەۋ جۇمىستارى باستالادى» دەپ ەلەڭدەپ جۇرگەن ەلدىڭ ءۇمىتى اقتالمادى. 2022 جىلعى 13 ساۋىردە تەندەرلىك ۇسىنىستاردى قاراعاندا, قاتىسۋشىلاردىڭ ەشقايسىسى دا جوسپارلانعان باعامەن كەلىسپەگەن بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, جاريالانعان كونكۋرس جويىلدى. بيىلعى 31 ناۋرىزدا باعانىڭ ءوسۋى, ت.ب. جاعدايلار ەسكەرىلگەن تەندەر قايتادان جاريالاندى. ەگەر بىلتىر 90 ملرد قاراستىرىلعان بولسا, بيىل بۇل سومانىڭ كولەمى 130 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. تەندەر 8 لوت بويىنشا جۇرگىزىلەدى. مامىر ايىنىڭ سوڭىنا تامان تەندەر جەڭىمپازدارى انىقتالىپ, جۇمىس باستالاتىن ءتارىزدى.
ء«بىز رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە سالۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. بۇل ءۇشىن 420 ملرد تەڭگە قاراستىردىق. بۇل قاراجات ەل بويىنشا 3,6 مىڭ شاقىرىم جولدى جوندەۋگە جۇمسالادى. سونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ۇلىتاۋ وبلىسىنا دا قاتىستى. ايتالىق, جەزقازعان-قىزىلوردا باعىتىنداعى جولدىڭ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن وتە قاجەت ەكەنىن جاقسى تۇسىنەمىز. جول قۇرىلىسىنا جەرگىلىكتى قۇرىلىس كومپانيالارىن تارتۋدى نازاردا ۇستاعانىمىز ءجون», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
جەزقازعان جەو-سىن جوندەۋ
وتكەن قىستان جەزقازعاندىقتار دا اۋپىرىمدەپ شىقتى. جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ نەگىزگى قۇرال-جابدىقتارىندا وتكەن قىستا 88 تەحنولوگيالىق اۋىتقۋ بولعان ەكەن. بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعان 7-گە كوپ. نەگە بۇلاي؟ ويتكەنى جەو-دا كەيىنگى ءۇش جىلدا تەك ەكى, ياعني 2020 جىلى – №5 قازاندىقتا, 2021 جىلى №6 قازاندىقتا عانا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. №8 جانە №10 قازاندىقتاردى مودەرنيزاتسيالاۋ 2020 جىلدان بەرى سوزىلىپ كەلەدى. الداعى قىستا قينالماي جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن جەو-نىڭ 2016 جىلدان بەرى كۇردەلى جوندەۋ كورمەگەن №4 قازاندىعىنا جانە 2019 جىلى كۇردەلى جوندەۋ جاسالعانىنا قاراماستان №9 قازاندىقتى دا قايتادان كۇردەلى جوندەۋ جاساماسا بولمايدى. 2018 جىلى كۇردەلى جوندەۋ جاسالعان №7 قازاندىق تا كەڭ كولەمدى اعىمداعى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. ارينە, بۇل جۇمىستارعا اۋقىمدى قاراجات قاجەت ەكەنى انىق. ناقتىلاپ ايتقاندا, 2,3 ملرد تەڭگە كەرەك ەكەن.
جىلۋ ورتالىعى قازاندىقتارىنىڭ ورتاشا توزۋ دەڭگەيى 74%-ءتى قۇراپ وتىر. دەمەك جاعداي شىن مانىندە كۇردەلى. شۇعىل تۇردە شەشىم قابىلداماسا بولمايدى. ۇكىمەت باسشىسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن «بيىل جەو-داعى جوندەۋ جۇمىستارىن تولىقتاي قارجىلاندىرۋ قاجەت. قاراجات ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قايتارىلادى», دەپ ناقتىلادى.
سول سياقتى, ءا.سمايىلوۆ وبلىس ورتالىعىنا ىرگەلەس ساتباەۆ قالاسىنداعى جىلۋ بەرۋ جاعدايىن دا وڭىنان شەشۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
حالىقتىڭ تالابى – تازا سۋ
وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ تالايدان بەرگى ارمانى – تازا سۋ ءىشۋ. كوپتەن بەرى ايتىلىپ جۇرگەنمەن ءالى ناقتى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ قازىر 4 ءتۇرلى جوباسى قاراستىرىلىپ, ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
2021 جىلعى قازان ايىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جەزقازعانعا كەلگەن ساپارىندا بۇل ماسەلەگە باسا نازار اۋدارىپ, «اۋىزسۋمەن قامتۋ ماسەلەسىن الداعى ءبىر جارىم جىلدا ۇكىمەت اكىمدىكپەن بىرلەسىپ شەشۋى كەرەك. ويتكەنى الدىمىزدا تۇرعىنداردى تازا سۋمەن قامتۋ مىندەتى تۇر. بۇل ماسەلەگە كەلگەندە مەن قاتاڭ كوزقاراس تانىتىپ, شەشۋ بارىسىن جەكە قاداعالايمىن», دەگەن ەدى. سودان بەرى قوزعالىس جوق ەمەس, بار. مىسالى, قازىر قالالىق گيدروتسەحتا سۋدى مەمبرانالىق ادىسپەن تازالاۋ تەحنولوگياسىنا كوشۋ جۇمىستارى قولعا الىنا باستادى. بۇرىنعى ەسكى تەحنولوگيالاردىڭ ورنىنا وسى زامانعى ەۋروپالىق تەحنولوگيالار ورناتىلادى. ارينە, جوبا قىمباتقا تۇسەدى. بىراق حالىققا تازا سۋ ۇسىنۋ – باستى ماقسات.
سونداي-اق ەسقۇل, ءۇيتاس-ايدوس, قوجامسەيىت جەراستى سۋلارىن قالاعا تازا كۇيىندە جەتكىزۋ ءۇشىن جان-جاقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
بۇل جۇمىستار ۇكىمەتتىڭ ارقاشان نازارىندا. قارجىلاي كومەك تە كورسەتىلەدى.
– «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا شارۋاشىلىق اۋىز سۋ تازارتۋ قۇرىلىستارىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتەن 6 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. اكىمدىك سول بولىنگەن قاراجاتقا جوسپارلانعان جۇمىستاردىڭ ساپالى اتقارىلۋىنا جاۋاپتى», دەگەن پرەمەر-مينيستر حالىقتى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى جوبالاردى ارقاشان قولدايتىنىن, بىراق جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان ءتيىستى قۇجاتتاردىڭ دەر ۋاقىتىندا دايىندالۋى قاجەتتىگىن قاتاڭ ەسكەرتتى.
قىمباتشىلىق قۇرساۋى
قاشان بولسىن حالىقتى ەڭ قاتتى ويلانتاتىن ماسەلە – قىمباتشىلىق. اسىرەسە ازىق-ت ۇلىكتىڭ قالتاعا كۇش تۇسىرمەيتىندەي باعادا بولعانى. بىراق باعا ىرىق بەرەر ەمەس. بۇعان كەيدە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ شارۋانى ۇيىمداستىرۋداعى ۇقىپسىزدىق تانىتۋى دا سەبەپ بولىپ جاتادى. جۇرگىزىلگەن ساراپتاما ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ باسىم بولىگىنىڭ باعالارى استانا, الماتى قالالارىنا قاراعاندا قىمبات ەكەنىن كورسەتتى. نەگە؟ سەبەپ قانداي؟
ويتكەنى ەلىمىز بويىنشا بەلگىلەنگەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 19 ءتۇرىنىڭ ۇلىتاۋ وبلىسىندا تەك ۇشەۋى عانا وندىرىلەدى ەكەن. قالعانىنىڭ ءبارى سىرتتان تاسىمالدانادى. ارينە, مۇنداي جاعدايدا وبلىستىڭ باعانى رەتتەۋگە, تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتە قويۋى ەكىتالاي.
«وبلىستىڭ ىشكى نارىعىن وسىندا وندىرىلەتىن ونىمدەرمەن تولىقتىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار قابىلداۋ وتە ماڭىزدى. مۇنى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋگە جانە ساقتاۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى جاساۋعا بولادى», دەپ اتاپ كورسەتتى پرەمەر-مينيستر.
قىمباتشىلىق قۇرساۋى ءوز ونىمدەرىمىزدى ءوندىرۋ ارقىلى عانا سەتىنەيدى. بۇل بۇرىن دا ايتىلماي جۇرگەن ءسوز ەمەس ەدى, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ۇلىتاۋ وبلىسىندا مۇنى قايتالاي ايتۋى بەكەر بولماسا كەرەك. ويتكەنى ۇلىتاۋ – مال جانە ەگىن شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋعا وتە قولايلى وڭىردە ورنالاسقان وبلىس. ءوسىر دە ءوندىر جانە وڭدە! سوسىن قولجەتىمدى باعامەن ۇسىن!
وبلىستىڭ ەرتەڭى قانداي بولماق؟
ءاليحان اسحان ۇلىنا ساپار بارىسىندا وبلىس ورتالىعىنىڭ باس جوسپارى دا تانىستىرىلدى.
شيرەك عاسىر شەتقاقپاي قالعان قالانى وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىنە لايىقتى دامىتۋ – كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە. جاڭا عيماراتتار, تۇرعىن ۇيلەر, نىساندار سالىناتىنى انىق. بۇل رەتتە كوزدەلگەن جوسپار, جوبا بار. جەزقازعان حالىققا قولايلى قالاعا اينالۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە دە ۇكىمەت باسشىسى جاڭا وبلىس ورتالىعىن دامىتۋعا قاجەتتى بارلىق كومەكتىڭ كورسەتىلەتىنىنە سەندىردى. بۇعان قىرۋار قارجى كەرەكتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
وبلىستىڭ ەرتەڭى قانداي بولماق؟ قالاي داميدى؟ قانداي ءوندىرىس ورىندارى اشىلادى؟ ءتۇيىندى تۇستار بار ما؟ بولسا ماسەلە نەگە تىرەلىپ تۇر؟
وبلىس اۋماعىندا نەگىزىنەن ءۇش ءىرى كومپانيا – «قازاقمىس», «قازمىرىش», «ارسەلور ميتتال» كومپانيالارى جۇمىس ىستەيدى. ونەركاسىپ ونىمدەرىن وندىرۋدە ءوسىم بار. ايتالىق, 2022 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا تاۋ-كەن ءوندىرىسىنىڭ ءونىمى 28,1 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, بيىلعى وسى مەرزىمدە 58 ملرد تەڭگەگە جەتتى. وڭدەۋشى ونەركاسىپ ءونىمى تيىسىنشە 218 ملرد تەڭگەدەن 238 ملرد تەڭگەگە وسكەن.
وبلىس ءوندىرىستى ودان ءارى ۇلعايتۋدى ويلاستىرىپ وتىر. «جەزقازعان مىس» زاۋىتىندا جاڭادان كۇكىرت-قىشقىل تسەحىن اشۋ جانە زاۋىتتىڭ تەحنيكالىق جانە اسپيراتسيالىق گاز جۇيەسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, ساتباەۆ قالاسىندا سەلەكتيۆتى ەكستراكتسيا ادىسىمەن مىس وڭدەۋ, ۇلكەن اقتاي كەن ورنىندا تەمىر-مارگانەتس وڭدەۋ, ەلەكتروليتتىك مارگانەتس جانە پوليمەتالل مەن باعالى مەتالدار وڭدەيتىن كەشەن تۇرعىزۋ ءتارىزدى جوبالار قازىردىڭ وزىندە قولعا الىندى. بۇلاردان باسقا ۇكىمەتتىڭ ارالاسۋىن قاجەت ەتەتىن دە بىرنەشە جوبا بار.
بۇلاردىڭ اراسىندا ساعاتىنا 11,1 مىڭ تەكشە مەتر گاز قاجەت ەتەتىن «جەزقازعان مىس» زاۋىتىن گازداندىرۋ ارقىلى مودەرنيزاتسيالاۋ, تاجىريبەلىك-وندىرىستىك ماقساتتا 4 ملن تونناعا دەيىن وندىرۋگە ۇكىمەت تاراپىنان رۇقسات كۇتىپ وتىرعان «اشىقتاس» كەن ورنىندا قۇرامىندا التىن بار كەندەردى شايمالاۋ كەشەنى جانە ت.ب. جوبالاردىڭ دا وبلىستىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامۋىنا تيگىزەتىن وڭ ىقپالى زور بولماق. «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى ن.نۇريەۆ تە ۇكىمەت باسشىسىنا كومپانيانىڭ الداعى ۋاقىتتا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ جوسپارىمەن ءبولىستى.
جاڭا جوبالاردىڭ جاي-جاپسارىن ىقىلاسپەن تىڭداعان ءاليحان سمايىلوۆ: ء«اربىر جاڭا ءوندىرىس – جاڭا جۇمىس ورنى, بيۋدجەتكە تۇسەتىن قوسىمشا تابىس. دەمەك ءوڭىر وندىرىسىمەن وركەندەيدى. سوندىقتان ۇكىمەت بۇل باعىتتاعى بارلىق دەرلىك باستامانى قولدايدى, كومەگىن كورسەتۋگە ءازىر. اسىرەسە جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان وبلىس ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋعا ۇمتىلعان ءجون, تابىستىڭ جاڭا كوزدەرىن ىزدەستىرۋ كەرەك», دەدى. بۇل ۇكىمەت باسشىسى تاراپىنان وبلىس باسشىلىعىنا بەرىلگەن ناقتى تاپسىرما دەسە دە بولعانداي.
ابدوللا داستانوۆ,
جۋرناليست
ۇلىتاۋ وبلىسى
