2020 جىلى باستالعان الەمدىك پاندەميا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار تاسىمالى مەن كولىك قاتىناسىن بارىنشا قيىنداتىپ جىبەردى. وتىز-قىرىق شاقىرىمعا سوزىلعان كولىك كەپتەلىسى تامىر-تانىستىق پەن جەمقورلىققا جول اشتى. سونىمەن قاتار تاۋارلار باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا, قاراپايىم تۇتىنۋشىعا دا, تاۋارلارى قىتاي نارىعىندا باسەكەلەسە المايتىن وتاندىق وندىرۋشىگە دە اسەر ەتتى.
وسىدان سوڭ مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ شەكاراداعى «بىلىقپەن» كۇرەسۋدى قاتاڭ تالاپ ەتتى. پرەزيدەنت شەكارا ماڭىنداعى ساۋداعا جانە قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ, تاۋارلاردىڭ ەكسپورتىن, يمپورتىن جانە ءترانزيتىن شەكارادان بارىنشا جايلى, قاۋىپسىز جانە جىلدام وتكىزۋ مىندەتىن قويدى. مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە كولىك كوممۋنيكاتسيالارى ۇكىمەت ساياساتىنداعى باسىم باعىت بولىپ وتىرعانىن دا باسا ايتتى.
بۇل تۇرعىدا قازاقستاننىڭ شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعىنىڭ اسا ماڭىزدى نۇكتەلەرىنىڭ ءبىرى – «قورعاس» بولىپ وتىر. سوندىقتان وسى شەكارا بەكەتىندەگى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كەزدەسۋگە قىتايلىق دەلەگاتسيا تاراپى وتە جوعارى دايىندىقپەن كەلدى. ەكىجاقتى كەزدەسۋگە نەگىزىنەن مەملەكەتتىك دارەجەدەگى لاۋازىمدى تۇلعالار قاتىستى. اتاپ ايتار بولساق, قحر باس كەدەن باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, وتكىزۋ پۋنكتتەرىن باسقارۋ بويىنشا ۇلتتىق كانتسەلياريا باسشىسى چجاو تسزەنليان, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك شەكارا جانە تەڭىز ماسەلەلەرى بويىنشا دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى چجاو ليتسزيان, وتكىزۋ پۋنكتتەرى مەملەكەتتىك باسقارماسىنىڭ باسقارما باسشىسى حۋا چجەنحۋن, شۇار توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆان گان, ءۇرىمشى كەدەن باسقارماسىنىڭ باسشىسى شەن يان, «قورعاس» تەمىر جول ستانتسياسىنىڭ باستىعى ۆان يۋن, «قورعاس» كەدەنىنىڭ باستىعى ماو جۋنگان, تاعى باسقا دا كەدەن سالاسىنىڭ باسشىلارى مەن مينيسترلىك وكىلدەرى جانە شەكارا قىزمەتكەرلەرى بار. ال قازاقستاننان قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى د.جانالينوۆ, دەپارتامەنت ديرەكتورى ە.ساۋداباەۆ, حالىقارالىق قاتىناستار باسقارماسىنىڭ باسشىسى ە.قوجابەرگەنوۆ, جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ت.قوزبەكوۆ, الماتى وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ق.يساقوۆ, «قازاقستان تەمىرجولى» الماتى فيليالى جۇك تاسىمالى بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى ن.جانيازوۆ, «التىنكول» ستانساسىنىڭ باستىعى ق.جاقسىبەكوۆ, «التىنكول-جول» كەدەن بەكەتىنىڭ باسشىسى ا.قوجاسباەۆ, شمحىو «قورعاس» كەدەن بەكەتىنىڭ باسشىسى م.شايعاليەۆ, «نۇر جولى» كەدەن بەكەتى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ق.شىمىرباەۆ, «قالجات» كەدەن بەكەتىنىڭ باسشىسى ە.قوناەۆ جانە شەكارا قىزمەتىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
كەزدەسۋدە نەگىزىنەن ەكى ەل اراسىنداعى اۆتوكولىك كەپتەلىسىن رەتتەۋ مەن تاۋارلاردى كەدەندىك تەكسەرۋ جانە راسىمدەۋدى جەدەلدەتۋ, سونداي-اق قحر تاراپىنان قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن ۆيزا الۋدى جەڭىلدەتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. جەتىسۋ وبلىسى بويىنشا مەملەكەتتىك كىرىستەر دەپارتامەنتى «التىنكول-جول» كەدەن بەكەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بەكەن نۇراحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى كۇنى «نۇر جولى»-«قورعاس» كەدەن بەكەتىندە كۇندەلىكتى كولىك قوزعالىسى 300-400, «قالجات»-«دۋلاتى» كەدەن بەكەتىندە 90-100, «الاكول»-«الاشانكوۋ» كەدەن بەكەتىندە 120-150, «مايقاپشاعاي»-«زيمۋناي» كەدەن بەكەتىندە 25-35, «باقتى»-«پاكيتۋ» كەدەن بەكەتىندە 55-60 اۆتوكولىكتى قۇرايدى. بۇل تسيفرلار پاندەميا شەكتەۋلەرى الىنعالى بەرى ەكى ەل اراسىنداعى كولىك قوزعالىسىنىڭ الدەقايدا ۇلعايعانىن كورسەتەدى.
– بۇل كورسەتكىشتى بولاشاقتا بۇدان دا بىرنەشە ەسە ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بار, ارينە. ماسەلەن, 17 ناۋرىز كۇنى «نۇر جولى» كەدەن بەكەتىندە جەڭىل اۆتوكولىكتەر مەن جاڭا جۇك كولىكتەرىن وتكىزۋدە جاسالعان وڭتايلاندىرۋ شارالارى نەگىزىندە ءبىر كۇندە 500 اۆتوكولىك شەكارادان ءوتتى. بۇرىن 150-200 اۆتوكولىك قانا وتەتىن. سونىمەن قاتار اتالمىش كەدەن بەكەتىندە جۇك تيەلگەن كولىكتەردى شىعارۋ ۋاقىتى كەشكى ساعات 20:30-عا دەيىن ۇزارتىلدى, – دەدى بەكەن نۇراحمەتوۆ.
سونىمەن قاتار كەزدەسۋدە ەلەكتروندى كەزەك ماسەلەسىن جۇيەلەندىرۋ جونىندە ءبىراز ۇسىنىس جاسالدى. وسى ورايدا, قىتاي جاعى ەلەكتروندىق كەزەكتەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تاسيتىن رەفريجەراتورلاردى الىپ تاستاپ, «جاسىل دالىزبەن» وتكىزۋ جانە تورلانعان جەڭىل كولىكتەردى تاسيتىن جۇك كولىكتەرىن كەدەندىك تەكسەرۋ مەن راسىمدەۋدى وڭتايلاندىرۋدى ۇسىندى. ال قازاقستان تاراپى ەلەكتروندىق كەزەكتى ەش كەدەرگىسىز جىلجىتۋ ءۇشىن كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە ۆيزا اشۋ ماسەلەسىن جەدەلدەتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. سەبەبى ۆيزا الۋ ماسەلەسى ۋاقىت العاندىقتان جۇرگىزۋشىلەر تاپشى بولىپ وتىر. وسىنى پايدالانعان ۆيزاسى بار كولىك جۇرگىزۋشىلەرى وزدەرىنىڭ قىزمەت اقىسىن بىرنەشە ەسەگە كوتەرىپ جىبەرگەن. اينالىپ كەلگەندە وسىنداي كەدەرگىلەردىڭ بارلىعى تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.
– ماسەلەن, 14 ناۋرىز كۇنى «نۇر جولى» كەدەن بەكەتى ارقىلى قىتايعا 500 جۇك كولىگىن كىرگىزۋ كوزدەلدى. وكىنىشكە قاراي, 188 جۇك كولىگى عانا كىردى. سەبەبى قالعان جۇرگىزۋشىلەردىڭ ۆيزاسى جوق بولىپ شىقتى. مىنە, باستى كىلتيپان وسىندا. بۇعان قوسا ەلەكتروندىق كەزەكتەن حالىقارالىق تاسىمال جاساۋعا رۇقساتى جوق جانە قۇجاتتارى ءتيىستى تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىن كولىكتەردى ەلەكتروندىق كەزەكتەن الىپ تاستاۋ ماسەلەسى دە وسى كەزدەسۋدە ءوز شەشىمىن تاپتى, – دەدى «التىنكول-جول» كەدەن بەكەتىنىڭ وكىلى.
قازىر كەدەندىك شەكاراداعى كولىك كەپتەلىسىن ازايتۋ ءۇشىن ۆودومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ءوز جۇمىسىن باستاپ تا كەتكەن. ونىڭ قۇرامىندا كەدەنشىلەر مەن شەكاراشىلار عانا ەمەس, كولىك پروكۋراتۋراسى قىزمەتكەرلەرى مەن «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى بار. قحر-عا كىرۋ ءۇشىن شەتەلدىك رۇقسات بلانكىلەرىن بەرۋدى اۆتوماتتاندىرۋ مەن حالىقارالىق تاسىمالعا رۇقسات قاعازدارىن جۇيەلەندىرۋ جانە تەحنولوگيالىق سحەمالاردى قايتا قاراۋ ماسەلەلەرى دە قولعا الىنعان.
– بۇعان قوسا ءتيىستى رۇقسات قاعازىنسىز جۇك كولىكتەرىن ەلەكتروندى كەزەككە تىركەمەۋ ماسەلەلەرى دە جان-جاقتى قاراستىرىلدى. بۇل – جاعدايلار ەكىجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا وڭ شەشىمىن تاپقان نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى. سەبەبى ەلەكتروندىق كەزەككە زاڭسىز تۇرعان اۆتوكولىك يەلەرى ءوز كەزەكتەرى جاقىنداعان كەزدە ونى باسقاعا ساتۋ فاكتىلەرى جيىلەپ كەتكەن بولاتىن. 16 ساۋىردەن باستاپ ءتيىستى قۇجاتتارى دۇرىس ەمەس جۇك كولىكتەرى ەلەكتروندىق كەزەكتەن الىنىپ تاستالىپ, مىڭداعان جۇك كولىگى كەزەكتەن شەتتەتىلىپ جاتىر. وسىلايشا, ەكى جاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە وڭ قادام جاسالدى. الداعى ۋاقىتتا دا ەكى ەل اراسىنداعى وسىنداي كەلىسىمدەر مەن قولعا الىپ جاتقان ناقتى ءىس-شارالار ناتيجەسىندە كەدەندىك شەكاراداعى كولىك كەپتەلىسى مەن باسقا دا پروبلەمالار كوپ ۇزاماي ءوز شەشىمىن تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز, – دەدى بەكەن نۇراحمەتوۆ.
كەدەن بەكەتىندەگى ولقىلىقتار مەن كەدەرگىلەرگە قاراماستان ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ جاتقانىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, 2022 جىلى تاۋار اينالىم رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتىپ, 24 ميلليارد دوللاردان اسقان. اسىرەسە قازاقستاننان قحر-عا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جونەلتۋ – 133,7, شيكىزاتتىق ەنەرگەتيكالىق ونىمدەر – 58 جانە حيميالىق ونىمدەر 25,2 پايىزعا وسكەن. بۇل تسيفرلار ەلدە ءوندىرىس ورىندارى مەن تاۋار شىعارۋ سالاسى دامىپ, ەكسپورتتىق پوتەنتسيالىنىڭ كەڭەيىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتىپ وتىر.
ال 2030 جىلعا دەيىن ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار تاسىمالى مەن تاۋار الماسۋ كورسەتكىشىن 35 ميلليارد دوللارعا دەيىن ۇلعايتىپ, ترانزيتتىك الەۋەتتى دە بىرنەشە ەسەگە ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر.
