– زايگۇل حانىم, وسىدان 25 جىل بۇرىن «شەۆرون» كومپانياسى ءۇشىن اتىراۋ پوليەتيلەن قۇبىرلار زاۋىتىنىڭ جوباسىن ازىرلەپ قانا قويماي, ونى ىسكە اسىرۋعا جەتەكشى رەتىندە كەلگەن كەزىڭىزدە ءسىز سياقتى جەرگىلىكتى ماماندار جوقتىڭ قاسى ەدى. ءىرى كومپانيانىڭ وسىنداي اسا ماڭىزدى جوبانى سىزگە سەنىپ تاپسىرۋىنا قانداي جاعداي سەپتەستى؟
– ول كەزدە مەن انگليانىڭ بيرمينگەم قالاسىندا بيزنەستى باسقارۋ ماماندىعىن مەڭگەرىپ جۇرگەنمىن. وقۋىمدى بىتىرۋگە تاقاعان كەزدە «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ لوندونداعى وكىلدىگىنە ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىما دەمەۋشىلىك قاجەت ەكەندىگىن بايانداپ, حات جازدىم. ول ۋاقىتتا «شەۆرون» مەن قازاقستان ۇكىمەتى اراسىندا مۇناي سالاسىنان باسقا وندىرىستەرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ونىڭ ىشىندە «شەۆرون» قاراستىرىپ وتىرعان جوبالاردىڭ ءبىرى – جوعارى قىسىمدى پوليەتيلەن قۇبىرلارىن شىعارۋ زاۋىتىن سالۋ دا بار بولاتىن. ويتكەنى كومپانيانىڭ تاجىريبەسى مەن تەحنولوگياسى جەتكىلىكتى عانا ەمەس, «شەۆرون كەميكال» كومپانياسى اقش-تاعى پوليەتيلەن قۇبىرلار نارىعىنىڭ كولەمدى بولىگىن يەلەنەتىن ەدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, كومپانيا ماعان ەلىمىزدەگى پوليەتيلەن قۇبىرلار نارىعىن زەرتتەۋدى ۇسىنىپ, ديسسەرتاتسياما دەمەۋشىلىك كورسەتەتىن بولدى.
وسىلايشا بەرمينگەمدەگى وقۋىمدى بىتىرە سالىسىمەن كومپانيا مەنى چيكاگوعا جىبەردى. نارىقتى تالداۋ جونىندەگى ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىلدى مەڭگەرگەننەن كەيىن ەكى اپتادان سوڭ ورالىپ, زەرتتەۋىمدى باستاپ كەتتىم. وبلىستارداعى سۋ باسقارۋ جۇيەلەرى, كارىز جۇيەلەرىنىڭ مەحانيزمى, گاز قۇبىرلارىن تارتۋ جۇمىستارى تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, زاۋىت سالۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بارىنا توقتالدىم. 3 اي جازعان ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىم دايىن بولدى. وقۋدى تامامداعاننان كەيىن وسى جوبانى جۇرگىزۋگە شاقىرىلدىم. ءتورت جىل بويى قۇبىرلاردى اقش-تان اكەلۋ جانە قالاي دانەكەرلەۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرىپ, ونى قۇرىلىس كومپانيالارىنا ۇسىنىپ, كوپتەگەن تەحنيكالىق سەمينار وتكىزدىك. سونىمەن زاۋىت سالۋعا رۇقسات الىپ, اتىراۋدا وسى كاسىپورىندى 2003 جىلى پايدالانۋعا بەرگەنىمىزدى بىلەسىزدەر.
– ەلىمىزدە جۇمىس ىستەگەن جىلدارىڭىزدا مۇنايلى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك ءومىرىن جاقسارتۋعا كومەك تيگىزە الدىڭىز با؟
– ايتا بەرسەك, وتە كوپ جۇمىس ىستەلدى. سولاردىڭ بىرىنە توقتالا كەتەيىن. اتىراۋدا تۋبەركۋلەزگە قارسى اۋرۋحانا بولدى. 1997-1998 جىلدارى ينفراقۇرىلىمداردىڭ جاعدايى ءماز ەمەس ەدى, اتالعان اۋرۋحاناعا كەلەتىن سۋ قۇبىرى ىستەن شىعىپ, سۋ كولىكپەن تاسىلاتىن. اتىراۋداعى اكىمشىلىكپەن جۇمىس ىستەپ, ءبىز «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ اتىنان مەكسيكادان قۇبىر اكەلىپ, ولار بىزگە مەردىگەر كومپانيا تاۋىپ بەرەتىن بولىپ كەلىستىك. ءسويتىپ اۋرۋحاناعا 7 شاقىرىم قۇبىر تارتىپ بەردىك. اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرىنىڭ سونداعى قۋانعانىن كورسەڭىز.
اتىراۋدىڭ جەرى سور, تۇزدى, ادەتتەگى مەتالل قۇبىرلاردىڭ جوبالىق ء«ومىرى» قىسقا بولادى. قازىر اتىراۋدا عانا ەمەس, جالپى ەلىمىزدە, پلاستيكالىق قۇبىرلار كوپتەپ پايدالانىلادى. سوندىقتان بۇل زاۋىت ەلىمىز ءۇشىن ءتيىمدى ينۆەستيتسيا بولدى دەپ ايتا الامىز.
– ءسىزدىڭ ءومىربايانىڭىز, اسىرەسە ايەلدەر ءۇشىن قىزىقتى ءارى ەرەكشە. انگولا, كۋۆەيت, نيگەريا سياقتى ەلدەردەگى تەڭىز جانە جەرۇستى مۇناي كەن ورىندارىن يگەرۋگە, قايتا وڭدەۋ زاۋىتتارىن جوبالاۋمەن بىرگە, اقش, وڭتۇستىك كورەيا, يندونەزيا مەملەكەتتەرىندە ىلەسپە گازدى وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋعا ارالاسىپسىز. بۇل كەز كەلگەن مامانعا بەرىلە بەرمەيتىن مۇمكىندىك ەمەس پە؟
– ءبارى دە ادامنىڭ كاسىبيلىگىنە بايلانىستى دەر ەدىم. ءوزىم اتىراۋ وبلىسى, قىزىلقوعا اۋدانى ميالى اۋىلىنداعى حالەل دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتى ءبىتىردىم. مەكتەپتەن كەيىن ماسكەۋدەگى ي.گۋبكين اتىنداعى مۇناي حيمياسى جانە گاز شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇستىم. نەگىزگى ماماندىعىم – ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ ينجەنەرى.
وقۋىمدى اياقتاعان سوڭ اتىراۋدا از ۋاقىت جۇمىس ىستەپ, كەيىن تەڭىز مۇناي كەن ورنى اشىلىپ, سوندا جۇمىسقا ورنالاستىم. ويتكەنى 1993 جىلى «شەۆرون» تەڭىزدى ءوز قاراماعىنا الىپ, ءبىز, جاس ينجەنەر ماماندار, سول ۋاقىتتا تۇگەلدەي تشو قىزمەتكەرى بولىپ شىعا كەلدىك. كومپانيانىڭ ەڭبەككە, وندىرىسكە دەگەن كوزقاراسى مۇلدەم باسقا. ونىڭ ۇستىنە اعىلشىنشا تۇسىنبەيمىز. ءتىلماشتاردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋىمىزگە تۋرا كەلدى. ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى ايقىن كورىندى. سول كەمشىلىكتى تۇزەتۋ ءۇشىن جۇمىستى تاستاپ, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ ءۇشىن ۇلىبريتانيانىڭ ءتىل مەكتەبىنە اتتاندىم.
مۇندا تەك ءتىل ۇيرەنگەنىڭنىڭ بيزنەسكە كومەگى شامالى ەكەنىن ءتۇسىندىم. مىسالى, بيزنەسكە دەگەن كوزقاراس كەڭەس وكىمەتىندە باسقا دا, ال شەتەلدەگى نارىقتىق ەكونوميكادا مۇلدەم باسقا. سوندىقتان انگليادا ءتىل مەڭگەرگەن سوڭ سوندا قالىپ وقۋدى جالعاستىرۋعا شەشىم قابىلدادىم. اتىراۋداعى قۇبىر سالۋ زاۋىتىنا كەلگەن كەزىم دە وسى ەدى. بۇل وتە ءساتتى جوبا دەپ ەسەپتەلىپ, ماعان ەندىگى كەزەكتە «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ كۇردەلى جوبالاردى باسقاراتىن بولىمىنەن ۇسىنىس ءتۇستى. ۇسىنىس بويىنشا مەن ەندى حيۋستونعا بارىپ, ءالى دە تاجىريبە جيناپ, ودان كەيىن ءارتۇرلى شەتەلدىك جوبالارعا قاتىسۋىم كەرەك بولدى. ەندى, مىنە, 2004 جىلدان بەرى «شەۆرون» كومپانياسىنىڭ حالىقارالىق جوبالارىندا جۇمىس ىستەپ كەلەمىن.
مىسالى, نيگەريادا ەكى پلاتفورما سالاتىن بولدىق. بىرەۋى – تىكەلەي مۇناي شىعاراتىن 9 ۇڭعى, ەكىنشىسى – شيكىزاتتى اجىراتۋ جانە ىلەسپە گازدى كومپرەسسيالاۋ مەن قۇرلىققا تاسىمالداۋ قوندىرعىلارى. بۇل ەكى پلاتفورما دا كورەيادا Hyundai كومپانياسىمەن كەلىسە وتىرىپ سالىندى. سول جوبانى كورەيادا جۇرگىزەتىن ينجەنەر رەتىندە ەكى جىل جۇمىس ىستەدىم. بۇل پلاتفورمالار ازىرلەنگەن سوڭ بارجاعا سالىنىپ, كەمەمەن 45 كۇن تاسىلىپ, نيگەرياعا جەتكىزىلدى. ولاردى ورناتىپ, ىسكە قوستىق. بۇدان كەيىن 2007 جىلى انگولاداعى جوباعا قاتىستىم. حيۋستوننان جۇرگىزىلگەن جوبا بولعانىمەن, ءبىز انگولاعا ەكى-ءۇش ايعا بارۋىمىز كەرەك بولدى. ءبىرىنشى جوبادا مۇناي تاياز تەڭىزدەن الىنسا, ەكىنشىسىندە مۇناي وڭدەۋ قوندىرعىلارى 500 مەتر تەرەڭ تەڭىز بەتىندە ورنالاسقان. تەحنولوگياسى مۇلدەم باسقا بولدى.
– ي.گۋبكين اتىنداعى ماسكەۋ مۇناي جانە گاز اكادەمياسىنىڭ وندىرىستىك ۇدەرىستەردى اۆتوماتتاندىرۋ ماماندىعىنا قازاق قىزىن قاي تاعدىر ايداپ باردى؟
– بۇل, نەگىزى, اكە-شەشەمنىڭ بەرگەن تاربيەسىنە بايلانىستى بولار. ولار وقۋعا, بىلىمگە وتە ۇلكەن ءمان بەرەتىن. ۇيىمىزدەگى جەتى بالا دا – جوعارى ءبىلىمدى ماماندار, ۇشەۋىمىز – ينجەنەرمىز. اتا-انامىز ماماندىق تاڭداۋدا بالالارىن قىز-ۇل دەپ بولمەدى.
قابىلەتىڭ جەتىپ تۇرسا, ينجەنەرلىك جۇمىستىڭ پايداسى زور. ينجەنەرلىكتى دە دۇرىس ءتۇسىنىپ الۋىمىز كەرەك, بۇل كۇنى-ءتۇنى باسىڭا كاسكا كيىپ, قۇرىلىستا جۇرەسىڭ دەگەن ءسوز ەمەس. ونىڭ عىلىمي العىشارتى بار ءارى تۇراقتى جالاقىڭ دا, مانساپ جولىندا وسەتىن جاعدايىڭ دا بولادى.
قوعامدا ايەل ادامدار دارىگەر, مۇعالىم, ياكي ەكونوميست بولادى دەگەن قاساڭ تۇسىنىك بار. ال تەڭىز كەن ورنىندا ينجەنەر بولىپ جۇرگەن قازاق قىزدارى كوپ. جالپى, كەن ورىندارىندا, تەحنيكالىق قىزمەتتە جۇرگەن ايەلدەر ەلىمىزدە بارشىلىق, ولاردىڭ ۇلەسىن ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردەن بايقاپ كورۋگە بولادى.
– وسىنشاما اۋقىمدى جوبالاردى اتقارا ءجۇرىپ, ۇلىبريتانيانىڭ بيرمينگەم قالاسىنداعى استون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيزنەس-مەكتەبىندە وقۋدىڭ ءساتى قاي كەزدە ءتۇستى؟
– استون ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى بيزنەس مەكتەبىنەن ماگيسترلىك دارەجەنى مەن 1999 جىلى الىپ شىقتىم. نەگىزى, بۇل – حيميا, بيولوگيا, فيزيكا سياقتى عىلىمي ماماندىقتارمەن اينالىساتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىرى. ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى بيزنەس مەكتەبى ۇلىبريتانيادا تانىمال. مەنىڭ ماقساتىم – باتىستىڭ بيزنەس جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن ءتۇسىنۋ. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, ەلىمىزدەگى كەن ورنىندا ينجەنەر بولۋ ءبىر باسقا دا, وسى بىلىمىڭمەن امەريكا نەمەسە باتىستىڭ وزگە ەلدەرىندە بيزنەستىڭ نەگىزىن تۇسىنبەي, قىزمەتپەن اينالىسۋ وتە قيىن. سوندىقتان بۇل ەلگە بارعانىمدا ءتىل مەڭگەرۋمەن بىرگە, باتىستىق بيزنەس جۇرگىزۋدى ءتۇسىنۋىم كەرەك بولدى. 6 اي ءتىل مەڭگەرسەم, 14 اي بيزنەس جۇرگىزۋدى وقىدىم.
– نيگەريانىڭ تەڭىزدەگى مۇناي پلاتفورمالارىندا جۇمىس ىستەگەن ەكەنسىز. بارجادا ايلار بويى ەر-ازاماتتارمەن يىق تىرەستىرىپ قىزمەت ىستەۋ قانشالىقتى قيىن؟
– جالپى, مۇناي سالاسىندا جەڭىل جۇمىس از. ءبىر اي بويى تابانىڭ جەرگە تيمەي مۇحيتتىڭ ۇستىندە ءجۇرۋ, اياداي كايۋتادا ءومىر ءسۇرۋ ءبىرتالاي شىدامدىلىقتى تالاپ ەتەدى, ول – مامانداردىڭ بارىنە بىردەي سىن. جاۋاپكەرشىلىگى دە بىردەي. جوبادان قاتە كەتسە دە, ونى ورىنداۋدان قاتە كەتسە دە ادام ومىرىنە دە, قورشاعان ورتاعا دا, ماتەريالدىق جاعىن ايتپاعاندا, زيان ۇشان-تەڭىز بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوماندالىق جۇمىس وتە ماڭىزدى. سەن ايەل ادامسىڭ با, ەر ادامسىڭ با – بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋ تالابى وزگەرمەيدى دەپ ەسەپتەيمىن.
– مۇناي-گاز سالاسىندا جۇرگەن جىلدارىڭىزدىڭ ەڭ جارقىن ساتتەرى دەگەندە نە ەسىڭىزگە تۇسەدى؟
– جۇمىسىمنىڭ ەرەكشەلىگى سول – كۇردەلى جوبا اياقتالىسىمەن ءبىر ەلدە تۇراقتاپ قالماي, الەمدى شارلاپ, باسقا جوباعا اۋىساسىڭ. تالاي ەلدە تۇردىم, كوپتەگەن مادەنيەتپەن تانىستىم. ءبىلىمىم مەن تاجىريبەمدى بايىتتىم. وسىنىڭ ءبارى ءومىردىڭ ءمانىن ارتتىرىپ, ادامنىڭ پاراسات-پايىمىن جەتىلدىرە تۇسەدى دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
