جارتى اسپان جالپ ەتكەندەي...

كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ «قايران شەشەم» كۇيىنىڭ تۇڭعىش تىڭدارمانى تۋرالى اڭگىمە كوپ. سونىڭ بىرىندە العاش تىڭداپ, كوزىنە جاس العان كۇي اتاسىمەن بىرگە تۇرمەدە وتىرعان ورىس ەدى دەلىنەدى. سولاي دا شىعار, كۇيدى ءتۇيسىنۋ ءۇشىن قازاق, ورىس بولۋ شارت پا؟ عاجابى سول, «قايران شەشەم» كۇيىندە عالامات سىر تۇنبالاردىڭ كەسەك-كەسەگىمەن ءتۇسىپ جاتاتىنىندا سياقتى. كوزدىڭ جاسى ەمەس, كوڭىلدىڭ تۇيدەك-تۇيدەك سىرلارى تۇيە-بۇلتتارداي توبەدەن ءتۇسىپ كەتىپ جاتقانداي. كوڭىلدىڭ سىرى ەمەس, كوكتىڭ ءبىر شەتى ومىرىلىپ, جارتى اسپان جالپ ەتكەندەي. ۇلكەن-ۇلكەن ەلەس­تەرگە كومەدى. ءىرى, كەسەك-كەسەك شالىستار. اشىق اسپاننىڭ ءبىر شەتىندە سالبىراپ تۇرعان ۇيدەي اق بۇلتتىڭ ءبىر جاعى ىرسيىپ تۇرۋشى ەدى عوي, سونداي ءبىر سەزىمدەر قىلاڭ بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى قۇر ءسوز دەيسىز بە؟ ولاي ەمەس. اتالعان كۇيدى, اسىرەسە دينا اپانىڭ ورىنداۋىندا تىڭداساڭىز عاجاپ بولار ەدى. مەنىڭشە, قازاقتىڭ قاسيەتتى قارا دومبىراسىنىڭ تابيعي ءۇنى سول كىسىلەر ۇستاعان اسپاپتاردىڭ دىڭىلى مەن تەربەلىسىندە قالىپ قويعان. سول كىسىلەر دەگەنىم, ابىكەن, دينا, ماعاۋيا... بولىپ كەتە بەرەدى.

جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ «كۇي كىتابى» وسى «قايران شەشەمنەن» باستالادى. شەدەۆردەن شەدەۆر تۋادى دا. ۇلى جۇمەكەن كۇيدى «تاپسىرلەپ» بەرگەن.

«نە كورسەتتىم مەن ساعان, ازاپتى

ويدان وزگە نە؟

كورىپ ەدىڭ, اناجان, مەن سەكىلدى «كەزبەدەن».

ءار كۇن سايىن باسىڭا ءبىر ۋايىم توسىلدى,

ءار ءتۇن سايىن شاشىڭا ءبىر ۋىس اق قوسىلدى.

ۇل تىلەدىڭ قۇدايدان – الدىڭ ونى زورعا, انا,

ار تىلەدىڭ قۇدايدان – جوقپىن اردى قورلاعان;

اق تىلەۋىڭ قۇدايدان – جالعىز مەن عوي,

بالاڭ عوي,

باق تىلەدىڭ قۇدايدان – قۇداي وعان ساراڭ عوي;

كورمەيتىنىن قۇدايدىڭ –

كورىپ قايتىپ شىدادىڭ,

بەرمەيتىنىن قۇدايدىڭ – نەگە عانا سۇرادىڭ» دەيدى. كۇيدىڭ باسى تۋرا وسىلاي: «وت باسار ورنى وتاۋداي» بولىپ جەلە-جورتىپ وتىرادى دا, ءارى قاراي ەكپىن الا تۇسەدى.

«قايران شەشەم, اياۋلى انام, ءتىستى ەدىم مەن –

تۇمشا جاپتى.

سالماسا ەگەر بۇعاۋ ماعان,

بۇلقىنباس ەم مۇنشا قاتتى!

قايعىرما, انا, سەرتتەمىن –

بال بەرسە دە اينىمان,

كۇيىم بولار شەرتكەنىم –

جان بەرسە دە اينىمان.

سۋىق ەدىم, جان انا, –

تىنشىتپادى كۇي دەگەن,

تۋىپ ەدىم دالادا – ءوسىپ كەلەم تۇرمەدە;

بۇلقىنباسام قاتتىراق –

مۇشەم دە ۇيىپ بارادى,

حانعا بەرمەس قولىمدى – كىسەن قيىپ بارادى,

جىلاۋ سالسا جانىما – تورىققانى دەپ ءتۇسىن,

بۇعاۋ سالسا قولىما – قورىققانى دەپ ءتۇسىن!».

مۇقيات تىڭداسا كۇي ورتان بەلىنەن ويسىراعاندا بۇلقىنعان جاننىڭ سەزىمىن اڭعارتادى, بىراق ىش­قىنعان ەمەس. «بۇلقىنباسام قاتتىراق – مۇشەم دە ۇيىپ بارادى, حانعا بەرمەس قولىمدى – كىسەن قيىپ بارادى» دەگەن جول بايقاتىپ تۇرعان جوق پا ءبارىن؟

ال كۇيدىڭ تۋىنا تۇرتكى بولعان وقيعا بۇدان دا وتتى. قۇرمانعازى قاماۋدا بىرگە وتىرعان لاۆوچكينگە ءوزىنىڭ وسى جولعا شىعارداعى باسىنان كەشكەن ءبىر اڭگىمەسىن بايانداپ بەرەدى: «اقباەۆتىڭ اتارمان-شابارماندارى ۇستاپ الىپ, كوك ارباعا تىركەپ, ەندى جۇرگىزەيىن دەپ تۇرعاندا شەشەم القا كەلە جاتقانىن كوردىم. الپەشتەپ وسىرگەن اناما ءالى كۇنگە ءبىر قىزمەت ەتە الماي, ونى ۇنەمى قاۋىپ-قاتەردە, جوقشىلىقتا ۇستاپ كەلگەنمىن. ەندى, مىنە, كوپ جىلدان سوڭ كەلگەندە تاعى دا ونى پۇشايمان ەتىپ كەتىپ بارا جاتقانىم ويىما ءتۇسىپ, شىداي الماي كوزىمنەن ءبىر تامشى جاس شىعىپ كەتتى. سوندا, قايران شەشەم مەنىڭ قاسىما كەلىپ: «مەن ۇل تاپتىم دەپ جۇرسەم, جامان, جاسىق نەمە ەكەن عوي تۋعانىم. كىمنىڭ الدىندا كوزىڭنىڭ جاسىن شىعارىپ تۇرسىڭ؟ دەپ جاعىمنان شاپالاقپەن تارتىپ-تارتىپ جىبەردى. سوندا عانا مەن اعاتتىق جاساعانىمدى سەزدىم. اناما كۇلە قاراپ قوش ايتىستىم», دەيدى.

مۇمكىن ءتاڭىر وسىنداي انانىڭ قۇرساعىنا سالا ما ەكەن ۇلىلاردى؟..