قامكوڭىل, مازاسىز ويلار

حح عاسىرداعى ادامزات باسىنان كەشكەن قاسىرەت-تراگەديالار سول عاسىرمەن كەلمەسكە كەتكەن شىعار دەپ ويلاۋشى ەدىم. ولاي بولماي, دەموكراتياسى باسىم ءححى عاسىردا قايتا جاڭعىرعانى – پارادوكس. شىندىققا جاناساتىن كەيبىر دەرەكتەرگە زەر سالساق, فاشيزممەن سوعىستا كەڭەس وداعى بويىنشا قىرىلعان 40 ملن حالىقتىڭ سۇراۋى قايدا؟ ەت كومبيناتىنا توعىتىپ جىبەرگەن مال ەمەس قوي؟ نە ءۇشىن قىرىلدى؟ وسى ورايدا ورىستىڭ ءدىنشىل فيلوسوفى ن.ا. بەردياەۆتىڭ «يستوكي ي سمىسل رۋسسكوگو كوممۋنيزما» اتتى ەڭبەگى (ماسكەۋ, «ناۋكا», 1990) شىندىققا جەتەلەيدى.

ءبىزدىڭ اكە-اعالارىمىزدى, اپالارىمىزدى قان مايداننىڭ نەبىر ەڭ قيىن, سۇراپىل جەرلەرىنە سالدى. ەلىن جۇيەلى تۇردە باسقارا الماعان توپاس باسشىلار 30-جىلدارى ۋكراين حالقىمەن قاتار ءبىزدى دە اشتىققا, جوقشىلىققا ۇشىراتتى: استى, اتتى, ويلارىنا كەلگەندەرىن ىستەدى. حالقىمىزدىڭ تەكتى ۇرپاقتارىن قىناداي قىردى. قازاق اشتان قىرىلىپ جاتقاندا, ي.ستالين مەن ۆ.مولوتوۆ 1932 جىلى 8 قاراشادا: «تسك ي سوۆناركوم پرەدۋپرەج­دايۋت ۆاس, چتو ۆ سلۋچاە, ەسلي ۆ كراتچايشي سروك نە بۋدەت ورگانيزوۆان ۆ رەسپۋبليكە دەيستۆيتەلنىي پەرەلوم ۆ حلەبوسداچە, وني بۋدۋت ۆىنۋجدەنى پريبەگنۋت ك مەرام رەپرەسسي», دەيدى (عالىم ح.ءابجانوۆ ەڭبەگىندە). جوعارعىداعىلار وسىلاي ءدوڭايبات كورسەتكەندە, جەرگىلىكتى تەكسىز پلەبەيلەر جاي جاتا ما؟! 1929 جىلى قۇرىلعان «شالقار» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ك.جەلەزنياك 1932 جىلدىڭ 14 ساۋىردەگى №92 بۇيرىعىندا: «نا كاكۋيۋ بى-تو ني بىلو رابوتۋ, نەوبحوديمو پرينيمات ليۋدەي, تولكو يز پريشلىح سپەتسپەرەسەلەنتسەۆ» دەپ, قاراماعىنداعىلارعا ەسكەرتۋ جاساپ, تامىز ايىندا سىرتتان كەلگەن 240 «قاراشەكپەندى» جۇمىسقا الادى. كەڭشاردىڭ ىرگەسىندە بۇراتىلىپ اشتان قىرىلىپ جاتقان قازاقتاردى جۇمىسقا المايدى. جاۋىزدىقتىڭ شەگى جوق-اۋ, ءتىپتى ولارعا «ولگەن مالدىڭ ەتىن, تەرىسىن, قايماعى الىنعان ءسۇتتى بەر­دىڭ­دەر» دەپ, جۇمىسكەرلەرىنە قۇنىن تولەتەدى.

اشتان قىرىلىپ جاتقان قازاقتاردى كەڭشار ورتالىعىنىڭ باتىس جاعىنداعى ۇلكەن ورعا اپارىپ توگە بەرگەن. قازىر ول جەردە ەسكەرتكىش تاس بار. كەڭشار ديرەكتورىنىڭ 1932 جىلى بەرگەن بۇيرىقتارى ساقتالعان پاپكا, نامىسشىل ەر-ازامات دۋلات قامزەباەۆتىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى. مۇنداي دەرەكتەردى ەلىمىزدە بۇل كۇندە تابۋ قيىن, سەبەبى جوعارىداعىلار ۋاقىتىندا ولاردىڭ كوزىن جويىپ وتىرعان. 1916 جىلى جان سانى 6 ملن-عا, كەي دەرەكتەردە 8 ملن-عا جەتكەن قازاق 1945 جىلى 20 ميلليوننىڭ و جاق, بۇ جاعىندا بولۋدىڭ ورنىنا, قىرىلا-قىرىلا كەلىپ, ەتنوتسيدكە پارا-پار قاسىرەتكە ۇشىراپ, 2 ملن 400 مىڭعا دەيىن سەلدىرەپ, ەل ەسەڭگىرەپ قالدى. نە اي­تارسىڭ؟ بۇل كۇندە ەن دالادا سيرەپ قالعان بورىدەي, كوككە قاراپ ۇلىعىڭ كەلەدى. ماقتىمق ۇلىنىڭ: «نادانعا ەرسەڭ, قا­راڭعى كور بولارسىڭ» دەگەنىن باستان كەشىردىك.

تاريحقا زەر سالساق, وتارشىل ورىس يمپەرياسىنىڭ نوقايلىققا سالىنعانى ءتىپتى سوناۋ ءى پەتر زامانىنان باستاۋ الادى. جاراتىلىسىنان, ءار ساۋلىقتىڭ بۇتىنا تاپ بەرەتىن ءبۇيىرى شىقپاعان اشقاراق, ۇسقىنسىز ارىق-تىرىق جەتىم قوزىداي ءارى جورگەگىندە جاماندىقپەن كوزىن اشقان كوكەكتىڭ بالاپانىنداي, بۇل كۇندە سول ەلدىڭ سەركەسى اعىنان جارىلا «تساپ-تساراپتاپ» كۇندەرىن كورىپ كەلگەندىكتەرىن جاسىرمايدى.

اتاقتى گراف, اقىن, دراماتۋرگ الەكسەي تولستوي رەسەي پاتشالارى جو­نىندە بروكگاۋز بەن ەفرون ەنتسي­كلو­پەدياسىنىڭ 1901 جىلى شىققان 23-تومىندا: «ەگو پوەما «وچەرك رۋسسكوي يستوري» ... پرەدستاۆلياەت سوبوي يۋموريستيچەسكوە وبوزرەنيە پوچتي ۆسەح گلاۆنىح سوبىتي يستوري روسسي, س پوستوياننىم پريپەۆوم: «پوريادكا تولكو نەت»... پوەما ناپيسانا ۆ نامەرەننو-ۆۋلگارنوم تونە, چتو نە مەشاەت نەكوتورىم حاراكتەريستيكام بىت وچەن مەتكيمي» دەلىنگەن. الىپ-قوسارى جوق. ورىس يمپەراتورى ءىى الەكساندر 1876 جىلى 30 مامىرداعى جارلىعىمەن ۋكراين حالقىنىڭ ءتىلى ورىس تىلىنەن VI-VII عاسىر بۇرىن بەلگىلى بولسا دا, ورىستاندىرۋ ماق­ساتىندا ولارعا ءوز انا تىلىندە سويلەۋگە تىيىم سالعان.

ف.ي.تيۋتچەۆتىڭ: «دو پەترا ۆەليكوگو ودني پانيحيدى, ا پوسلە پەترا ۆەليكوگو ودنو ۋگولوۆنوە دەلو» دەۋى كورەگەندىك ەكەنىن پايىمدايسىڭ. ويتكەنى رەسەي بۇ­رىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەگەمەندىگىن العان ەلدەرگە وكتەمدىك جاساۋىن قويار ەمەس. وسىندايدا اقىن ءسۇيىنباي ارون­ ۇلىنىڭ:

«...جاماننىڭ كەۋدەسى ۇلكەن,

ءسوزى كەسەك

اقىلى اۋىسقان ادامنىڭ

جىندىسىنداي...

...سوقتىعىپ اركىمگە ءبىر ۇرىنادى

سيىردىڭ تەنتەك بولعان تاناسىنداي» دەگەنى ەسكە تۇسەدى.

رەسەيدىڭ كەيبىر اپەرباقاندارى ء«بىز, ورىس ۇلتى, ايرىقشا وزگەشە جاراتىلعان حالىقپىز, قانىمىزدا باسقا حالىقتاردا كەزدەسپەيتىن عاجايىپ ەرەكشەلىگىمىز – ءبىر حروموسومامىز ارتىق» دەپ كەۋدە قاعىپ, بوسەدى. حروموسومالار تاق ەمەس, جۇپ بولۋشى ەدى. ەسى ءتۇزۋ ادام بالاسىنىڭ گەنوم قانىندا 23 جۇپ حروموسوماسى بولادى ەمەس پە؟! استامشىل, حروموسوماشىل شو­ۆينيستەرگە ءالى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر گەنەتيك ءتيىستى جاۋابىن بەرگەن جوق. قايمىعىپ, قورقاتىن بولار. «يتتەردىڭ تەگى – تاكاپپار, دەربەس مىنەزدى, قايسار قاسقىردان وربيتىنىنە قاراماي, ادامزات ولاردى وزدەرىنىڭ قاجەتىنە قاراي سۇ­رىپتاپ, باۋلىپ ءارى تەگىنەن ازدىرىپ, وزدەرىنە تاۋەلدى جاعىمپاز ەتىپ, سودان بارىپ قاندارىنداعى گەنوم حرومو­سوم­دارىنىڭ ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلە بەر­مەيتىن 400-دەن اسا ءتۇرىن شىعاردى. ولاردىڭ ىشىندە, وزدەرىنىڭ شىققان تەگى – ارعى اتاسى قاسقىرعا جانى قارسى, ولىسپەي-بەرىسپەيتىن, كوزقاماندى تۇ­قىمدارىن دا قوسىڭىز.

قازاق بولىپ تۋعانىنا نامىستاناتىنداردى دا كوزىمىز كوردى. كەزىندە دالا گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىن باسقارعان ت.م.سپەرانسكي: «قازاقتاردى زورلاپ شوقىندىرۋدىڭ, يۆانوۆ, پەتروۆ قىلۋ­دىڭ قاجەتى جوق ءارى كۇماندى. بۇلاردى ۇلتسىزداندىرۋدىڭ تۋرا جولى كوپتەپ ورىس مەكتەبىن اشىپ, ۇرپاقتارىن ورىس تىلىندە وقىتساق, وزدەرىنەن ءوزى ورىستانادى» دەۋى, ونىڭ كورەگەندىگىندە جاتسا كەرەك. بۇعان دالەل, بىلتىر «ايف» گازەتىن وقىپ وتىرىپ, ءبىر ساياساتكەرسىماقتىڭ: «ەسلي چەلوۆەك گوۆوريت ي دۋماەت پو رۋسسكي, ي ەسلي ەگو پوستۋپكي وپرەدەليايۋتسيا ميروۆوززرەنيەم وسنوۆاننوم نا رۋسسكوي كۋلتۋرە ي يستوري – ەتو رۋسسكي چەلوۆەك, چاست رۋسسكوگو نارودا» دەۋى سپەرانسكيدىڭ ويى­نىڭ جۇزەگە اسقاندىعىنا ايعاق بولسا كەرەك.

تىرىسىندە ادال نيەتتى ۇلى جان – «ماحاتما» اتانعان, ءۇندىستان حالقىنىڭ كوسەمى ماحاتما گاندي: «يا ۆسەگدا دۋمال, چتو تە ينديسكيە روديتەلي, كوتورىە س ران­نيح لەت پريۋچايۋت دەتەي دۋمات ي گوۆوريت پو-انگليسكي, پرەدايۋت ي دەتەي, ي سۆويۋ سترانۋ. وني ليشايۋت سۆويح وتپرىسكوۆ دۋحوۆنوگو ي سوتسيالنوگو ناسلەديا ناتسي, دەلايا يح نەسپوسوبنىمي پوسلۋجيت رودينە … ەتو مويو ۋبەجدەنيە, پودتۆەرجديوننوە وپىتوم تولكو وكرەپلو؟», دەيدى ەستەلىك ءومىربايانىندا.

ورىستانىپ بارا جاتقانىمىزدىڭ بەلگىسى, قازاق ۇلتى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ, قۇربان بولعان الاشتىڭ بەلدى ازا­ماتىنىڭ ءبىرى جۇسىپبەك اي­ماۋىت ۇلىنىڭ بالاسى «قارتتار ۇيىن­دە» تۇرىپ, سول مەكەننەن باقيعا وزعاندا, حريستيان زيراتىنا جەرلەنۋىن قالاي تۇسىنۋگە, نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟ ايداۋدا ءجۇرىپ كوز جۇمعان ۇلت كوسەمىنىڭ ءبىرى – مىرجاقىپ دۋلات­ ۇلىنىڭ سۇيەگىن ەلگە اكەلگەندە, جو­عارىدا وتىرعان «وڭكەي قيقىمدار» مەملەكەت دارەجەسىندە جوندەپ قارسى الا دا المادى. قازىر سۇيەگى ايدالادا جاتىر دەسە دە بولادى. الاش كوسەمدەرى تەمىر­قازىعىمىز ەمەس پە؟ وسىنىڭ ءبارى مى­سىمىزدىڭ باسىلىپ, باسىمىزدىڭ وسپەي, توزا باستاعانىمىزعا دالەل بولسا كەرەك.

وتان – قانىمىزعا سىڭگەن, قازاقتىڭ ءار وتباسىنان باستاۋ الاتىن تەڭدەسى جوق ۇلى قاسيەت. ايتسە دە, ەلىمىزدە بارىمىزگە ورتاق ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ جوق­تىعىنان, كونەدەن كەلە جاتقان مادە­نيەتىمىزدەن, بار بولمىسىمىزدان ايىرىلىپ, توز-توزىمىز شىعىپ, ەركىندىك العان زاماندا, ىشتەي كوبەمىز سوگىلىپ, ازىپ بارا جاتقاندايمىز. ۇلتتىق كادر دايارلاماي, «كوشەدە قاڭعىپ جۇرگەن پاقىردى, اكىم بول دەپ شاقىردىنىڭ» كەرىن كەلتىرىپ, سۇيمەن جۇتىپ, ورىسشا شۇلدىرلەپ, قۇلقىنىنان اسپايتىندار قاپتاپ كەتتى. سونداي-اق قانداستارىمىز باسقا دىنگە كىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىن ارالاپ, كوشە كەزىپ, ءدىنبۇزار كىتاپتار تاراتىپ جۇرسە, بۇعان نەگە تىيىم سالىنباي وتىر؟

وسىلاي, بوس بەلبەۋ حالدە جۇرە بەرسەك, ۇلتتىق نامىسقا جەتەلەيتىن قا­سيەت­­تەردەن جۇرداي قالىپ, جىككە, رۋعا, دىنگە, تىلگە ءبولىنىپ, قازاقتىڭ كيەلى قارا شاڭىراعى وپىرىلىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ بار. ونىڭ ءبىر ۇشى ەل بەسىگى – اۋىلىمىزدىڭ دامىماي قالۋىندا جاتسا كەرەك.

بويداقتار قاتارى كوبەيىپ, وتباسى دەگەن ۇلى قاسيەتتەن ايىرىلىپ, ەۋ­روپا حالىقتارىنا ەلىكتەپ, قول ءۇزىپ بارا جاتقاندايمىز. وعان قوسا كەيبىر شو­ۆينيستەردىڭ ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىن ساقتاعىسى كەلىپ, استىرتىن ينتەرۆەنتسيا جاساۋى دا ءوز «جەمىسىن» بەرىپ كەلەدى. «جا­نىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەگەن تەڭدەسى جوق ۇعىم ۇمىت قالىپ, اتا-اناسىن سىيلامايتىن, ۇلكەنگە – قۇرمەت, كىشىگە – ىزەت جاسامايتىن ۇرپاق ءورىپ ءجۇر. سونداي-اق ماتەريالدىق دۇنيەگە اڭسارى اۋىپ, تۇيەنى تۇگىمەن جۇتاتىندار قاتارى كوبەيىپ بارادى.

ماقتىمق ۇلىنىڭ وسىدان 270 جىل بۇرىن جازعان:

«اقىلدىنىڭ مال جيۋعا ەبى جوق,

اقىلسىزدىڭ مال جيۋدان كەمى جوق.

پايعامبارداي ادامدار بار

مىنەتىن ەسەگى جوق.

ەسەكتەي دە ادامدار بار,

مالىنىڭ ەسەبى جوق»,

– دەگەنى ءبىزدىڭ قوعامداعى كەيبىر جاندارعا قاراتا ايتىلعانداي.

اقش-تىڭ 32-پرەزيدەنتى رۋزۆەلت فرانكلين دەلانو 1920-جىلداردىڭ اياعى مەن 1930-جىلداردىڭ باسىندا ەلىن داعدارىستان شىعارۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋدە اگرارلىق جەرلەردى كوركەيتۋدەن باستاعان جوق پا؟ بىزگە تەگىن ءونىم بەرەتىن, اسىرايتىن قىرۋار ەن دالامىز نەگە ءتورت ت ۇلىك مالسىز قۇلازىپ قالدى؟ باسىمىزدىڭ وسپەۋى دە سودان. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ءاربىر قازاق وتباسىنا ءبىر جارىم بالادان كەلەتىن كورىنەدى. ەرتەدەن قانىمىزعا بىتكەن ۇلتتىق كودىمىز كوپ بالالى بولۋ ەمەس پە ەدى؟ بۇل دا وي­لانارلىق ماسەلە. قىسقاسى, ءبىز بو­داندىق بۇعاۋىنان بوساعانىمىزبەن, وتار­لىقتىڭ عاسىرلار بويى ساناعا سىڭگەن زاردابىنان قۇتىلا الماي كەلەمىز.

مۇسىلمانبىز دەپ جۇرسەك تە, بىزدە دە يمانسىزدىق ءۇردىس اڭعارىلىپ قالادى. ونىڭ ۇستىنە تەك قۇلقىنىن ويلايتىن جالعان دەموكراتتار پارتيا قۇرىپ, حالىق قازىناسىنا اۋىز سالىپ, «جاڭا قازاق» اتانىپ, بايىعاننىڭ ۇستىنە بايىپ جاتىر. سودان بارىپ, ادال, تاربيەلى, ويلى, ومىردە توقىعانى بار ادامعا بۇگىنگى قوعامدا قىزمەت ەتىپ, ءومىر ءسۇرۋ قيىن بولىپ بارادى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتىڭ كەسىرىنەن قوعام جىك-جىككە بولىنگەنى قاسىرەت. ءوز وتانىندا جۇرگەن قاراپايىم جاندى قولدايتىن جۇيەلى زاڭ­دىلىق ءالسىز, قاتارداعى ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرۋ اڭعارىلمايدى. نەمىس فيلوسوفى ماكس شتيرنەر: «رۋكا, پولنايا سيلى, موجەت سدەلات بولشە, چەم تسەلىي مەشوك نابيتىي پراۆامي», – دەگەندى بىزگە قاراتىپ ايتقانداي. شىندىق جوق, جوعارىدان تومەن قاراي ۇرلىق-قارلىق, ترايباليستىك, سىبايلاستىق, جەمقورلىق, جەگىدەي جەپ بارادى. جاعالاي الداۋ, ەكىجۇزدىلىك تازا, ادال ادامداردى ازاپقا سالىپ, ۇلت­تىڭ زەرەك جاستارىن, دەگدار ادامداردى تىعىرىققا تىرەدى... بۇل ماسەلەنىڭ مانىنە بويلاۋ جاۋاپتى ورىنداردىڭ دا, ءدىن سالاسىنىڭ دا قاپەرىنە كىرەر ەمەس. اينالادا مايموڭكە بوس ءسوز. سونىڭ سالدارىنان قوعامىمىزدا ارام ءشوپ سياقتى ادامدار تامىرىن كەڭگە جايىپ, قاۋلاپ بارادى. تەكتىلىك, ۇلتتىق قاسيەت جانە دە تەك وزىمىزگە ءتان دالالىق ار تازالىعى سىندى دەموكراتيانىڭ ءىزى كومەسكىلەنىپ بارا جاتقانداي.

بۇرىن اتا-بابامىز بالاسىن تاعدىر تالكەگىنە تاستاۋشى ما ەدى؟ تاۋەل­سىز­دىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بالالارىمىزدى كوزىنە جاس, جانىنا قايعى تولتىرىپ, شەتەلدىكتەرگە بەرىپ جىبەردىك. بۇرىن-سوڭدى تاريحىمىزدا مۇنداي قاتىگەزدىك بولماپ ەدى, تۇسكە دە كىرمەيتىن. تەكتى ەدىك. ءبىز اتام زاماننان بەرى ۇيىندە قارياسى مەن بالاسى بار وتباسىن باقىتتى ساناپ كەلىپ ەدىك. شەتەل ميسسيونەرلەرى: «شوقىندىرۋعا ەڭ قولايلى حالىق – قازاق پەن قىرعىز» دەيدى ەكەن. ماسقارا ەمەس پە؟

شەتەل اسقان الگى قازاق جەتىمەكتەرىن اسىراپ وتىرعاندار حريستيان ميسسيو­نەرلەرى كورىنەدى. ولار بولاشاقتا بالا­لارىمىزدى بىزگە قارسى قويىپ, شو­قىندىرۋعا قولدانباق. مۇنشاما ازعىن­داۋعا نە سەبەپ؟ سايىن دالاداعى كيىكتەن جامان بولعانىمىز با؟ ولار قۇرالايىن جەتىم قىلمايدى عوي. كيىكتىڭ ەنەلەرى جەتىم قالعان لاقتى ءوز لاعىمەن كەزەك ەمىزىپ, قاتارعا قوسادى.

سوزىندە ءپاتۋا, بەرەكە جوق, ىسىندە تياناقتى شەشىمى جوق, ۇلكەندەر جا­ڭىلىپ, كىشىلەر نانىم-سەنىمسىز اداسىپ جاتقان قاتىگەز زاماندا, وسى ويىمدى اعالىق اق نيەتپەن «جاستار وي ەلەگىنەن وتكىزسە» دەپ جازىپ وتىرمىن. وقىرمانعا اماناتىم: اۋەل باستاعى قازاق حالقىنىڭ ايبىنى, نامىسشىلدىعى قايتا تۇلەپ, تەڭدەسى جوق اگگليۋناتيۆتى ءتىلىن ساقتاپ, ەكونوميكاسى مىعىم, ەشكىمگە باس يمەيتىن قايراتتى, باي تاريحىن الەمگە تانىتىپ, ازاتتىعىنىڭ تۇعىرىن بيىككە كوتەرسە ەكەن دەگەن تىلەك. سوندا اۆتوحتوندى توپىراعىمىزبەن كىندىكتەس ءار ازاماتىمىز كەز كەلگەن وڭىردە ءوزىمسىنىپ, «قارعا تامىرلى», «ەنشىسى بولىنبەگەن» دەڭگەيگە قايتا كوتەرىلىپ, باسىمىز ءوسىپ, باقىتتى دا باقۋاتتى ەلگە اينالار ەدىك.

قاسىم تاۋكەنوۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى