كوللاجدى جاساعان الماس ماناپ, «EQ»
ساراپشى رۋسيف حۋسەينوۆ ماقالاسىندا ەكى ەلدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستارىنىڭ باستاۋىن ءتۇپ تاريحىنان ءجىتى قاراستىرادى. ونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كەڭەس وداعى ىدىراماس بۇرىن ازەربايجان دەلەگاتسياسى قازاقستانعا ساپارمەن كەلگەن. 1991 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى ساپار ناتيجەسىندە ەكى ەل 10 جىلدىق كەلىسىمگە قول قويادى. وندا ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن مويىنداپ, قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى كورسەتىلگەن.
الايدا قازاقستان-ازەربايجان قارىم-قاتىناسى كاسپي تەڭىزىنىڭ الەۋەتىنە بايلانىستى تەرەڭدەي تۇسەدى. ويتكەنى ازەربايجان رەسپۋبليكاسى قازاقستان ءۇشىن تۇركيا مەن ەۋروپاعا شىعاتىن كوپىر, ال قازاقستان ازەربايجان ءۇشىن ورتالىق ازيا مەن قىتايعا جول اشادى. وسىنداي پەرسپەكتيۆالاردىڭ نەگىزىندە ەلدەر كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كەلىسىمگە تەز ارادا قول جەتكىزدى, ال مۇنداي كەلىسىم جاعالاۋداعى وزگە ەلدەردە ءالى جوق. ەكى ەل دە كونتينەنتتەر اراسىندا كوپىر بولا الاتىن قولايلى گەوساياسي جاعدايعا يە بولا وتىرىپ, شىعىس-باتىس كولىك-ەنەرگەتيكالىق ءدالىزىن دامىتۋعا مۇددەلى. وسىلايشا, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىس وركەندەي تۇسەدى.
2003 جىلى يلحام اليەۆ ازەربايجان پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن ەكونوميكالىق جوبالاردىڭ اۋقىمى كەڭەيە ءتۇستى. مۇناي, ەنەرگەتيكالىق جانە كولىك ءدالىزىن دامىتۋ ەكى تاراپ ءۇشىن دە زور ماڭىزعا يە بولدى. 2006 جىلدىڭ ماۋسىمدا يلحام اليەۆتىڭ قازاقستانعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا قازاقستان مۇنايىن كاسپي تەڭىزىمەن ازەربايجانعا «باكۋ-تبيليسي-دجەيحان» مۇناي قۇبىرى ارقىلى تاسىمالداۋعا قاتىستى ەكى نەگىزگى قۇجاتقا قول قويىلدى. ال 10 جىلدان سوڭ ەكى ەل اراسىندا جاسالعان كەلىسىم 100-دەن استى. ارينە, ولاردىڭ ىشىندەگى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك جانە وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى كەلىسىم ەڭ ماڭىزدىسى بولىپ قالا بەرمەك.
ەنەرگەتيكا جانە كولىك جوبالارى 1990 جىلداردان بەرى ازەربايجان-قازاقستان قارىم-قاتىناستارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بولدى: قازاقستاننىڭ باستى ماقساتى – كومىرسۋتەگى رەسۋرستارىن ەكسپورتتاۋ ءۇشىن باتىس نارىقتارىنا قاۋىپسىز قول جەتكىزۋ ەدى. وسى باعىتتاعى ترانزيتتىك كوپىر بولا الاتىن ازەربايجان ءوزىن سەنىمدى ەل رەتىندە ۇسىندى. ورتاق ەنەرگەتيكالىق جوبانىڭ العاشقىسى 1997 جىلى ەكى ەل باسشىلارى قازاقستاندىق مۇنايدى الەمدىك نارىققا تاسىمالداۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعان كەزدە جاسالدى. بۇل باستاما ازەربايجان-گرۋزيا-تۇركيا مۇناي قۇبىرىن سالعان كەزدە كۇشەيە ءتۇستى.
«كوپتەگەن ساراپشى, اسىرەسە ازەربايجان تاراپى, مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ستراتەگيالىق دەپ ەسەپتەيدى. قازاقستاندى ازەربايجاننىڭ ورتالىق ازياداعى ەڭ جاقىن وداقتاسى دەپ اتاۋعا دا بولادى. بۇل بايلانىستار 30 جىلدا ەشقانداي قۇلدىراۋ كورگەن جوق, ەكى ەل اراسىندا ايتارلىقتاي پروبلەمالار دا ورىن العان جوق», دەيدى رۋسيف حۋسەينوۆ.
ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا دا دامىدى. ازەربايجان مەن قازاقستان – بۇۇ مەن ونىڭ اگەنتتىكتەرى, تمد, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە تۇركى كەڭەسىن قوسا العاندا, بىرنەشە امبەباپ جانە ايماقتىق قۇرىلىمدارعا مۇشە جانە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر.
2010 جىلى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى «ەۋروپاعا جول» ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەدى, ونىڭ باسىمدىقتارى ەو-قازاقستان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى جانە قازاقستاندىق باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ەدى. باتىس ەلدەرى مەن ينستيتۋتتارى ءوز كەزەگىندە قازاقستانعا جانە بارلىق ورتالىق ازياعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتتى. سەبەبى باتىس ەلدەرىنە رەسەي نەمەسە يراندى اينالىپ وتەتىن جالعىز كوپىر ازەربايجان بولدى.
وسى ورايدا ازەربايجاندىق ساراپشى «قازاقستان رەسەي باسقاراتىن ۇيىمدارعا قوسىلۋ ارقىلى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءبىر بولىگى بولۋدى ۇيعارعانىمەن, ونىڭ ازەربايجانعا قاتىستى ساياساتى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشىرامادى, ءوز كەزەگىندە ازەربايجان دا بىرقالىپتى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا ۇمتىلدى», دەيدى.
نەگىزى تاۋەلسىز قوس مەملەكەت اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار 1992 جىلى 30 تامىزدا قۇرىلدى. قازاقستاننىڭ ازەربايجانداعى ەلشىلىگى 1993 جىلى 9 قاڭتاردا, ال قازاقستانداعى ازەربايجان ەلشىلىگى 2004 جىلى 1 ناۋرىزدا اشىلدى. 2008 جىلى 6 قىركۇيەكتە اقتاۋ قالاسىندا ازەربايجاننىڭ باس كونسۋلدىعى قىزمەتىن باستادى.
رۋسيف حۋسەينوۆ سونىمەن قاتار ەكى مەملەكەتتىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ۇڭىلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, شىن مانىندە ازەربايجان مەن قازاقستاننىڭ تيتۋلدى ەتنوستىق توپتارى – ازەربايجاندار مەن قازاقتار ۇلكەن تۇركى وتباسىنان شىققان. ء«دىلى ءبىر, ءدىنى ءبىر» نەمەسە «تىلدەرى ءبىر, ءدىنى ءبىر» دەپ اتالاتىن ازەربايجان-قازاق باۋىرلاستىعى التاي تاۋىنان تاراعان جانە يسلام دىنىمەن نىعايعان تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنەن باستاۋ الادى. ازەربايجان جانە قازاق تىلدەرى تۇركى تىلدەرىنىڭ ءتۇرلى توپتارىنا جاتاتىنىنا جانە ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەيتىنىنە, سونداي-اق ازەربايجاندار يسلامنىڭ شيتتىك تارماعىن, ال قازاقتار سۋننيتتىك حانافيلىك مازحابىن ۇستانىتىنىنا قاراماستان, ەكى ەلدى كوپتەگەن ورتاق فاكتور بايلانىستىرادى. ولار ءبىر-ءبىرىن سەرىكتەس ەل بولۋدان دا ارتىق سانايدى.
قازاقستان ازەربايجاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن مويىنداعان ەلدىڭ ءبىرى, ال بۇل كورشى ارمەنيامەن قازىرگى قاقتىعىس جاعدايىندا ازەربايجان ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا كەم دەگەندە 100 مىڭ ازەربايجان ۇلتى قونىستانعان, ولار دا ەكى ەلدىڭ باۋىرلاستىق جانە دوستىق قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.
