رۋسيف حۋسەينوۆ, ساياسي ساراپشى: ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى نىعايا بەرەدى

ساراپشى رۋسيف حۋسەينوۆ ماقالاسىندا ەكى ەلدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني بايلا­نىستارىنىڭ باستاۋىن ءتۇپ تاريحىنان ءجىتى قاراستىرادى. ونىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كەڭەس وداعى ىدىراماس بۇرىن ازەربايجان دەلەگاتسياسى قازاقستانعا ساپارمەن كەلگەن. 1991 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى ساپار ناتيجەسىندە ەكى ەل 10 جىلدىق كەلىسىمگە قول قويادى. وندا ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن مويىنداپ, قورعانىس پەن قاۋىپسىزدىك سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ پەرسپەكتيۆالارى كورسەتىلگەن.

الايدا قازاقستان-ازەرباي­جان قارىم-قاتىناسى كاسپي تەڭىزىنىڭ الەۋەتىنە بايلانىس­تى تەرەڭدەي تۇسەدى. ويتكەنى ازەر­بايجان رەسپۋبليكاسى قازاق­ستان ءۇشىن تۇركيا مەن ەۋروپاعا شىعاتىن كوپىر, ال قازاقستان ازەربايجان ءۇشىن ورتالىق ازيا مەن قىتايعا جول اشادى. وسىنداي پەرسپەكتيۆالاردىڭ نەگىزىندە ەلدەر كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كەلىسىمگە تەز ارادا قول جەتكىزدى, ال مۇنداي كە­لىسىم جاعالاۋداعى وزگە ەلدەردە ءالى جوق. ەكى ەل دە كونتينەنتتەر اراسىندا كوپىر بولا الاتىن قولايلى گەوساياسي جاعدايعا يە بولا وتىرىپ, شىعىس-باتىس كولىك-ەنەرگەتيكالىق ءدالىزىن دامىتۋعا مۇددەلى. وسىلايشا, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىس وركەندەي تۇسەدى.

2003 جىلى يلحام اليەۆ ازەربايجان پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن ەكونو­ميكالىق جوبالاردىڭ اۋقىمى كەڭەيە ءتۇستى. مۇناي, ەنەر­گەتيكالىق جانە كو­لىك ءدالىزىن دا­مىتۋ ەكى تاراپ ءۇشىن دە زور ما­ڭىزعا يە بولدى. 2006 جىلدىڭ ماۋسىمدا يلحام اليەۆ­تىڭ قازاق­ستانعا جۇمىس ساپارى بارى­سىندا قازاقستان مۇنايىن كاس­پي تەڭىزىمەن ازەربايجانعا «باكۋ-تبيليسي-دجەيحان» مۇناي قۇبىرى ارقىلى تاسىمالداۋعا قاتىستى ەكى نەگىزگى قۇجاتقا قول قويىلدى. ال 10 جىلدان سوڭ ەكى ەل اراسىندا جاسالعان كەلىسىم 100-دەن استى. ارينە, ولاردىڭ ىشىندەگى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك جانە وداق­تاستىق قاتىناستار تۋرالى كەلىسىم ەڭ ماڭىزدىسى بولىپ قالا بەرمەك.

ەنەرگەتيكا جانە كولىك جوبالارى 1990 جىلداردان بەرى ازەربايجان-قازاقستان قارىم-قاتىناستارىنىڭ نەگىزگى باعىت­تارى بولدى: قازاقستاننىڭ باستى ماقساتى – كومىرسۋتەگى رەسۋرس­تارىن ەكسپورتتاۋ ءۇشىن باتىس نارىقتارىنا قاۋىپسىز قول جەتكىزۋ ەدى. وسى باعىتتاعى ترانزيتتىك كوپىر بولا الاتىن ازەربايجان ءوزىن سەنىمدى ەل رەتىندە ۇسىندى. ورتاق ەنەرگەتيكالىق جوبانىڭ العاشقىسى 1997 جىلى ەكى ەل باسشىلارى قازاقستاندىق مۇنايدى الەمدىك نارىققا تاسىمالداۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويعان كەزدە جاسالدى. بۇل باستاما ازەر­باي­جان-گرۋزيا-تۇركيا مۇناي قۇ­بىرىن سالعان كەزدە كۇشەيە ءتۇستى.

«كوپتەگەن ساراپشى, اسىرەسە ازەربايجان تاراپى, مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ستراتەگيالىق دەپ ەسەپتەيدى. قازاق­ستاندى ازەربايجاننىڭ ورتا­لىق ازياداعى ەڭ جاقىن وداق­تاسى دەپ اتاۋعا دا بولادى. بۇل بايلانىستار 30 جىلدا ەشقان­داي قۇلدىراۋ كورگەن جوق, ەكى ەل ارا­سىندا ايتارلىقتاي پروبلەمالار دا ورىن العان جوق», دەيدى رۋسيف حۋسەينوۆ.

ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس حالىقارالىق ۇيىم­دار اياسىندا دا دامىدى. ازەر­بايجان مەن قازاقستان – بۇۇ مەن ونىڭ اگەنتتىكتەرى, تمد, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمى, ەكون­و­ميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە تۇركى كەڭەسىن قوسا العاندا, بىرنەشە امبەباپ جانە ايماقتىق قۇرىلىمدارعا مۇشە جانە قاتى­سۋشى مەملەكەتتەر.

2010 جىلى قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى «ەۋ­رو­پاعا جول» ارنايى باعدار­لا­ماسىن ازىرلەدى, ونىڭ باسىم­د­ىقتارى ەو-قازاقستان ەكونو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىعى جانە قازاق­ستاندىق باسقارۋ جۇيە­سىن جە­تىلدىرۋ ەدى. باتىس ەلدەرى مەن ينس­تيتۋتتارى ءوز كەزە­گىندە قازاق­ستانعا جانە بارلىق ور­تالىق ازياعا ۇلكەن قىزى­عۋ­شىلىق تانىت­تى. سەبەبى باتىس ەلدەرىنە رە­سەي نەمەسە يراندى اينالىپ وتە­­تىن جالعىز كوپىر ازەربايجان بولدى.

وسى ورايدا ازەربايجاندىق ساراپشى «قازاقستان رەسەي باس­قاراتىن ۇيىمدارعا قو­سىلۋ ار­قىلى ەۋرازيالىق ينتە­گرا­تسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ءبىر بولىگى بو­لۋدى ۇيعارعانىمەن, ونىڭ ازەر­بايجانعا قاتىستى ساياساتى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشى­رامادى, ءوز كەزەگىندە ازەربايجان دا بىرقالىپتى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا ۇمتىلدى», دەيدى.

نەگىزى تاۋەلسىز قوس مەملەكەت اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار 1992 جىلى 30 تامىزدا قۇرىلدى. قازاق­ستان­نىڭ ازەربايجانداعى ەلشى­لىگى 1993 جىلى 9 قاڭتاردا, ال قازاق­ستانداعى ازەربايجان ەلشىلىگى 2004 جىلى 1 ناۋرىزدا اشىلدى. 2008 جىلى 6 قىركۇيەكتە اقتاۋ قالاسىندا ازەربايجاننىڭ باس كونسۋلدىعى قىزمەتىن باستادى.

رۋسيف حۋسەينوۆ سونىمەن قاتار ەكى مەملەكەتتىڭ ءتۇپ-تا­مىرىنا ۇڭىلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, شىن مانىندە ازەربايجان مەن قازاقستاننىڭ تيتۋلدى ەتنوستىق توپتارى – ازەربايجاندار مەن قازاقتار ۇلكەن تۇركى وتباسىنان شىققان. ء«دىلى ءبىر, ءدىنى ءبىر» نەمەسە «تىلدەرى ءبىر, ءدىنى ءبىر» دەپ اتالاتىن ازەربايجان-قازاق باۋىرلاستىعى التاي تاۋىنان تاراعان جانە يسلام دىنىمەن نى­عايعان تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنەن باستاۋ الادى. ازەر­بايجان جانە قازاق تىلدەرى تۇركى تىلدەرىنىڭ ءتۇرلى توپتارىنا جاتاتىنىنا جانە ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەيتىنىنە, سونداي-اق ازەر­بايجاندار يسلامنىڭ شيتتىك تارماعىن, ال قازاقتار سۋننيت­تىك حانافيلىك مازحابىن ۇستانى­تىنىنا قاراماستان, ەكى ەلدى كوپ­تەگەن ورتاق فاكتور بايلانىس­تىرادى. ولار ءبىر-ءبىرىن سەرىكتەس ەل بولۋدان دا ارتىق سانايدى.

قازاقستان ازەربايجاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن مويىنداعان ەلدىڭ ءبىرى, ال بۇل كورشى ارمە­نيامەن قازىرگى قاقتىعىس جاع­دايىندا ازەربايجان ءۇشىن ما­ڭىزدى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستى­نە قازاقستاندا كەم دەگەندە 100 مىڭ ازەربايجان ۇلتى قونىستانعان, ولار دا ەكى ەلدىڭ باۋىرلاستىق جانە دوستىق قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.