كۇتىمسىز ەنەرگيا نىساندارى مەملەكەتكە قايتارىلادى

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكانىڭ ەلەكتر ستانسالارىنا تەحنيكالىق اۋديت اياقتالعانىن, بۇل جۇمىسقا حالىقارا­لىق كونسۋلتانتتار تارتىلعانىن باياندا­دى. ناتيجەسىندە, توزۋ, نەگىزگى جابدىقتار­دىڭ جارامدىلىق مەرزىمى, وتىن شىعى­نى, تەحنولوگيالىق بۇزۋشىلىقتار جانە ت.ب. كورسەتكىشتەر بويىنشا رەيتينگ قالىپتاستىرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ودان ءارى ءىس-قيمىل جوسپارلارى دايىندا­لىپ جاتىر. سونىمەن قاتار بارلىق 37 جەو بويىنشا اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, الداعى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا دايىن­دىق ءۇشىن جول كارتالارى جاسالىپ جاتىر, ولار ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ باقىلاۋىندا بولادى.

جالپى, بيىل ەلەكتر ستانسالارىندا 10 ەنەرگيا بلوگىن, 49 قازاندىقتى جانە 54 تۋربينانى جوندەۋ جوسپارلانعان. ءبىر ەنەرگەتيكالىق بلوكتا, ەكى قازاندىقتا جانە ءۇش تۋربينادا ءارتۇرلى كەزەڭدەردە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلەكتر جەلىلەرى بويىنشا جالپى ۇزىندىعى 25 مىڭ شاقىرىم ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرىن, سونداي-اق 564 جوعارى ۆولتتى قوسال­قى ستانسالاردى جوندەۋ جوسپارلانعان. ەلەكتر جەلىلەرىن جوندەۋ جۇمىستارى مامىر ايىندا باستالماق.

جالپى, وتكەن قىستىڭ اۋىر وتكەنى بەلگىلى. وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنىڭ سوڭىندا ريددەر ەلەكتر ستانساسىندا جىلۋ جەلىسىنىڭ تەمپەراتۋراسىنىڭ ايتار­لىقتاي تومەندەۋىمەن اۋىر اپات­تىق جاعدايلار باستالدى. وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تاسپالى كونۆەيەرلەر گالەرەيالارىندا جانە №6 قازاندىقتىڭ باسقارۋ تاقتاسىندا ءورت بولدى. ناۋرىزدا №5 قازاندىقتاعى كابەلدەردىڭ تەر­ميالىق زاقىمدانۋى جانە №6 قازاندىق ايماعىنداعى كومىر شاڭىنىڭ تارسىلى قورشاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ءىشىنارا بۇزىلۋى اپاتقا سەبەپ بولدى.

جىلىتۋ كەزەڭىنىڭ باسىنان باس­تاپ جىلۋ جەلىلەرى جۇمىسىنىڭ تەمپە­راتۋ­رالىق رەجىمىن ساقتاماۋدىڭ 133 جاع­دايى ورىن الدى.

«قاراجىرا» اكتسيونەرلىك قوعامى الدىندا جەتكىزىلگەن كومىر ءۇشىن شاما­مەن 1,5 ملرد تەڭگە مولشەرىندەگى بەرەشەك وتىننىڭ تۇراقتى جەتكىزىلۋىنە اسەر ەتەدى. وسى فاكتىلەر بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزىلدى, جازا تۋرالى حاتتامالار جاسالىپ, جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلدى.

27 قاراشادا ەكىباستۇز قالاسىنىڭ جىلۋ جەلىلەرىندە كوپتەگەن زاقىم بول­دى. تەمپەراتۋرا كەستەسى 94 رەت ورىن­دالماعان. مينيسترلىكتىڭ اتومدىق جانە ەنەرگەتيكالىق قاداعالاۋ مەن باقىلاۋ كوميتەتى تەحنولوگيالىق بۇزۋشىلىق­قا تەرگەۋ جۇرگىزدى, اكىمشىلىك جازا شى­عا­را وتىرىپ, «ەكىباستۇزتەپلوەنەرگو» مەكەمەسىنە قاتىستى جوسپاردان تىس تەكسەرۋ جۇرگىزدى. قولدانىستاعى ايىپپۇل شارالارى حالىققا كەلتىرىلگەن زالالمەن سالىستىرعاندا وتە از ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.

جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعاننان بەرى «ارسەلور ميتتال تەمىرتاۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ جىلۋ ورتالىعى بويىنشا تەمپەراتۋرالىق كەستەنى ساقتاماۋدىڭ 70 جاعدايى بايقالدى. قاڭتار ايىندا №3 قازاندىقتا كۇل ۇستاعىش قوندىرعى جۇمىسىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىس­تى گاز قۇبىرى قۇلادى. قازىرگى ۋاقىتتا №3 قازاندىقتا گاز قۇبىرىن قالپىنا كەلتىرۋ جالعاسۋدا, سونىڭ سالدارىنان №1 قازاندىق ءبىر اپتالىق ارتتا قالۋمەن جوندەۋگە شىعارىلدى. تەمىر­تاۋ قالاسىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن جىلۋمەن سەنىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن №7 قا­زاندىقتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. كەلەسى جىلىتۋ ماۋسىمىنا وسى قازان­دىقتى ىسكە قوسۋ قاجەت.

جەزقازعان جىلىتۋ ورتالىعىندا جى­لىتۋ كەزەڭىندە قولدا بار 6 قازاندىق بويىنشا 75 اپاتتىق توقتاتۋلار ورىن الدى. ەڭ كوپ سانى №9 قازاندىقتا بول­دى, الايدا بيىل بۇل بويىنشا قار­جى­لاندىرۋعا سىلتەمە جاساي وتىرىپ كۇردەلى جوندەۋ جوسپارلانبايدى. جەز­قازعان وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىنە يە ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, مينيسترلىك «Kazakhmys Energy» مەكەمەسىمەن وسى جىلۋ ورتالىعىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدا.

جەلتوقسان جانە قاڭتار ايلارىن­دا «ماەك» مەكەمەسىندە سۋمەن جاب­دىقتاۋدا قيىن جاعداي ورىن الدى. ماڭ­عىس­تاۋدىڭ ەنەرگەتيكالىق نەگىزگى ءوڭىر­دىڭ ءبىرى بولۋىنا بايلانىستى جوسپارلان­عان جوندەۋ ناۋقانىنىڭ تولىق كولەمدە جانە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.

2012 جىلدان باستاپ كەنتاۋ جىلۋ ورتالىعىندا قازاندىقتارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلمەيدى. وسى جىلى شامامەن 5 ملرد تەڭگە سوماعا 4 قازاندىققا (№5, 6, 7, 8) جانە 1 تۋربيناعا (№6) كۇردەلى جوندەۋ جوسپارلانعان.

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مۇرات قاراباەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, رەسپۋبليكاداعى جىلۋ­مەن جابدىقتاۋ جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىن­دىعى – شامامەن 14 مىڭ شاقىرىم. ەل بو­يىنشا جەلىلەردىڭ 54%-ى ورتاشا دەڭ­گەيدە توزعان – 7,5 مىڭ شاقىرىم جەلىنى اۋىستىرۋ قاجەت. ەڭ جوعارى توزۋ دەڭگەيى – اباي, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا.

2023 جىلى بيۋدجەتتەن توزۋ كورسەت­كىشى 75%-دان اساتىن كوممۋنيكاتسيالار بويىنشا 47 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 69,4 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل قاراجاتقا شامامەن 107 شاقىرىم جىلۋ جەلىلە­رىن قايتا جاڭارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. جالپى, 2029 جىلعا قاراي جىلۋ قۇبىر­لارىنىڭ توزۋىن 43%-عا دەيىن تومەندەتۋ مىندەتى تۇر.

بۇعان قوسا, قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەت رەزەرۆىنەن اقمولا جانە پاۆلودار وب­لىس­تارىنداعى جىلۋ جەلىلەرىن رە­كون­سترۋكتسيالاۋ مەن جاڭعىرتۋعا قارا­­­جات ءبولۋ ماسەلەسى پىسىقتالىپ جاتىر. ماسەلەن, 15 ناۋرىزدا ەكىباستۇز قالا­سىندا 4 جىلۋ ماگيسترالىن (2-جم, 5-جم, 8-جم, 12-جم) رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە پاۆلوداردا جاڭا جىلۋ جەلىلەرىن سالۋ بويىنشا وڭ دايەكتەمە الىندى. سونداي-اق اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ءوتىنىمى بويىنشا ستەپنوگور جانە كوكشەتاۋ قالالارىندا جىلۋ جولدارىن جوندەۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا.

2023 جىلعى بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كە­­زىندە پاۆلودار قالاسىندا جىلۋ جەلى­­لەرىن قايتا جاڭارتۋ بويىنشا 1 جو­­بانى (5 كم) ىسكە اسىرۋعا 1,6 ملرد تەڭ­­گە كوزدەلگەن. سونداي-اق پاۆلودار قالا­­سىندا جىلۋمەن جابدىقتاۋدىڭ 2 جو­­با­سى بويىنشا جوبالاۋ-سمەتالىق قۇ­جات­تامانى ازىرلەۋ جۇرگىزىلۋدە.

ۇكىمەت رەزەرۆىنەن ءتيىستى قاراجاتتى ءبولۋ تۋرالى قاۋلىنىڭ جوباسى (13,3 ملرد تەڭگە) مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋدە. سونداي-اق ستەپنوگور جانە كوكشەتاۋ قالالارى بويىنشا جىلۋ جەلىلەرىن جوندەۋگە (5,9 ملرد تەڭگە; 18,3 كم) اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ ءوتىنىشحاتى جولداندى. بۇگىنگى تاڭدا سمەتالىق قۇجاتتامالارى پىسىقتالۋدا. جاقىن ارادا قارجى مينيسترلىگىنە قولداۋحات جىبەرىلەدى.

الداعى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا دا­يىن­دىق شەڭبەرىندە وبلىستاردىڭ, الماتى, استانا جانە شىمكەنت قالا­لارىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى تۇراقتى جىلۋمەن جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن:

جىلىتۋ ماۋسىمى اياقتالعاننان كە­يىن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىقتىڭ جانە الەۋمەتتىك سالانىڭ بارلىق وبەكتىلەرىن الداعى 2023-2024 جىلدارداعى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا دايىنداۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوس­پا­رىن ازىرلەۋى جانە بەكىتۋى, كومىر قا­جەت­تىلىگىنىڭ دۇرىس جوسپارلارىن قالىپ­تاس­تىرۋى; 2023 جىلعى 1 ماۋسىمعا دەيىنگى مەرزىمدە جىلۋ جەلىلەرىنىڭ جاي-كۇيى­نە تەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇرگىزۋى جانە جەكە جەلىلەردى كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرۋدىڭ ورىندىلىعى ماسەلەسىن قاراۋى; 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 2024 جىلعى قۇرىلىس مونتاجداۋ جۇمىستارىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجات­تاما ازىرلەۋدى اياقتاۋى; جازعى ۋاقىتتا تۇيىقتاردا جانە كومىر شۇڭ­قىر­لارىندا كومىر قورلارىن جيناۋدى باستاۋى; ساۋدا بيرجاسىنىڭ اشىق جۇمىسىن جانە كولەمدەردىڭ بىركەلكى ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى.

توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى يۋري يلين ءوندىرىستى دە, الەۋمەتتىك ينفراقۇ­رى­لىم نىساندارىن دا جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن تەكسەرۋ جۇ­مىستارى تۋرالى بايانداما جاسادى.

وڭىرلەردەگى جۇمىس جوسپارلارى تۋرالى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اسايىن بايحانوۆ, قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمى قۇمار اقساقالوۆ, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى ەرمەك مار­جىق­پاەۆ ايتىپ بەردى.

پرەمەر-مينيستر وتكەن قىس مەزگىلى جىلۋ ەنەرگەتيكاسىنداعى كوپتەگەن پروبلەمانىڭ بەتىن اشىپ بەرگەنىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا, ەكىباستۇز, رۋدنىي جانە ريددەر قالالارىندا جاعداي وتە كۇردەلى بولدى. ونداعى ماسەلەلەردى كۇنى-ءتۇنى باقىلاۋعا الىپ, شۇعىل تۇردە شە­شۋگە تۋرا كەلدى.

«بارلىق اكىمدىك بۇدان قورىتىندى شىعارىپ, مۇنداي جاعدايعا ەندى قايتىپ جول بەرمەۋ ءۇشىن ساپالى جۇمىس ىستەۋى كەرەك», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.

ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, وت­كەن جىلىتۋ ماۋسىمىندا اپاتتاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ءوستى, ءتىپتى ءىرى قالا­لاردىڭ وزىندە جىلۋ ەنەرگياسىنىڭ جەتپەي قالۋىنان ورتاشا تەمپەراتۋرانى تومەندەتىپ بەرۋگە تۋرا كەلدى. نەگىزگى جابدىقتاردىڭ توزۋىنا بايلانىستى باسقا دا ينفراقۇرىلىمدىق اقاۋلار بولدى.

«مۇنىڭ بارلىعى تۇرعىنداردىڭ ورىندى نارازىلىعىنا الىپ كەلدى. كەيبىر وڭىرلەردە كومىردى ۋاقتىلى جەتكىزىپ بەرۋ پروبلەماعا اينالدى. بۇل جىل سايىنعى جۇيەلى جۇمىس. وندا ەشقانداي ىركىلىستەر مەن كەمشىلىك­تەر بولماۋعا ءتيىس ەدى», دەدى پرەمەر-مينيستر.

جالپى, ءا.سمايىلوۆتىڭ ايتۋىن­شا, بۇعان دەيىن جابدىقتاردىڭ تەحني­كالىق جاي-كۇيىنە ۋاقتىلى, كەشەندى جانە وبەكتيۆتى باعالاۋ جۇرگىزىلگەن جوق. ودان بولەك جىلۋ ەلەكتر ورتالىق­تارىنىڭ باسشىلىعى مەن يەلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تومەن.

«ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نۇسقاۋلىقتارى تەك قانا ۇسىنىس دەڭگە­يىندە بولدى, مەنشىك يەلەرىن ولاردى تولىقتاي ورىنداۋعا مىندەتتەمەيدى. سوندىقتان قوردالانىپ قالعان مۇنداي پروبلەمالار وتە كوپ. ولاردىڭ باسىم بولىگى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ توزۋىنا قاتىستى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.

وسىعان بايلانىستى بيىل ۇكىمەت ەنەرگيالىق باقىلاۋ قىزمەتىن زاڭنا­مالىق تۇرعىدان كۇشەيتىپ, ولارعا جوس­پاردان تىس تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ قۇقىعىن بەرەدى. ەنەرگيا وبەكتىلەرىن ءتيىستى دەڭ­گەيدە كۇتىپ ۇستاماي, تىرشىلىككە قاجەتتى جۇيەلەردىڭ قىزمەتىنە قاۋىپ تونگەن جاعدايدا مەملەكەتكە ولاردى مەنشىكتەن الىپ قويۋ قۇقىعى بەرىلەدى.

«ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەر جانە مەن­شىك يەلەرى ءتيىستى ەنەرگەتيكالىق ينفرا­قۇرىلىمدى جوندەۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋدى باسىم تارتىپپەن قامتاماسىز ەتەدى. وڭىر­لەردەن كەلىپ تۇسكەن وتىنىمدەر نەگىزىندە جەلىلەردى اۋىستىرۋ بويىنشا قۇنى 69 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 47 جوبادان تۇراتىن پۋل جاساقتالدى. بۇل جۇمىس­تى ساپالى جانە ۋاقتىلى جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى وتە زور», دەدى ءا.سمايىلوۆ.

سونىمەن قاتار پرەمەر-مينيستر 2 مىڭ شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرى جەكە مەنشىكتە ەكەنىن ايتتى. ولاردىڭ توزۋ دەڭگەيى شامامەن 77%-دى قۇراپ وتىر. وسىعان بايلانىستى وسى جەلىلەردىڭ جاعدايىنا جانە جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ مىندەتتى تۇردە جۇرگىزىلۋىنە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ كەرەك.

«ەنەرگيا وبەكتىلەرى يەلەرىنىڭ جا­ۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, ونى قىزمەت كورسەتۋ كەلىسىمشارتتارىندا قاراستىرۋ كەرەك. شارت تالاپتارىن ورىنداۋ ۇسىنىم تۇرىندە ەمەس, مىندەتتى بولۋعا ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.

سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسى جەكەمەنشىكتەگى جىلۋ جەلىلەرىن بيۋدجەتتىك كرەديتتەۋ ارقىلى رەكونسترۋكتسيالاۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. قارجىنى قايتارۋ ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەدى.

ءوز ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, ۇكىمەت باسشىسى ءوڭىر اكىمدىكتەرى ەنەرگەتيكا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ, بار­لىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋا­شىلىق, تۇرعىن ءۇي جانە الەۋمەتتىك سالا وبەكتىسىنىڭ الداعى 2023-2024 جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىعى بو­يىنشا ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتىپ, ونى تەز ارادا ىسكە اسىرۋعا كىرىسۋى قا­جەت­تىگىن ايتتى.

وعان قوسا ءاليحان سمايىلوۆ 1 ماۋ­سىمعا دەيىن قولدانىستاعى جىلۋ جەلى­لەرىنىڭ جاعدايىنا تەحنيكالىق تەك­سەرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ جانە وسى جۇمىس­تاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اپاتتى جاعدايداعى جەكەمەنشىكتەگى جىلۋ جەلىلەرىن كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرۋ­دىڭ قاجەتتىلىگىن انىقتاۋ كەرەك ەكە­نىن ايتتى.

«تۋىنداعان بارلىق ماسەلەنى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دەيىن سوزباي, جەدەل شە­شۋ قاجەت. ۇساق-تۇيەك دەمەي, قاۋىپ-قا­تەرلەردىڭ بارلىعىن مۇقيات ەسەپتەۋ كەرەك», دەپ تۇيىندەدى پرەمەر-مينيستر.