– زەينوللا اعا, اتالعان قورعان تۋرالى قىسقاشا ايتىپ بەرسەڭىز...
– ەلەكە سازى قورعانى قازىرگى اباي وبلىسى اقسۋات اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان 90 شاقىرىم جەردەگى تاۋدىڭ اراسىندا ورنالاسقان. ىرگەسىنەن قارعىبا وزەنى اعىپ جاتىر. بۇل جەردى ەرتەدە ەلەكە ەسىمدى باي جايلاپتى. زيراتى دا سوندا. تابيعاتى وتە كوركەم. تاۋدىڭ ءبىر قۋىسىنان ءۇرجار اۋدانىنا تۋرا باراتىن وتكەل بار. بۇل جەردەگى وبالاردىڭ سانى 300-دەن اسادى. ولاردى تاس, قولا جانە ساق داۋىرلەرىنىڭ العاشقى جانە سوڭعى كەزەڭدەرىنە جاتقىزىپ وتىرمىز. سونداي-اق كونە تۇركى ءداۋىرىنىڭ كەشەندەرى كەزدەسەدى.
– قازبا جۇمىستارى قاشان باستالدى؟
– وسىدان 10-15 جىل بۇرىن تارباعاتايداعى كونە وبالاردى بىرەۋلەر توناپتى دەگەندى ەستىدىم. جالپى, وبالاردى توناۋ كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن قاتتى بەلەڭ الدى. توناۋشىلار سول زاتتاردى ساتىپ, اقشا تاپتى. بۇل جاعىمسىز قۇبىلىس بىزدە عانا ەمەس, ءبىراز ەلدە ادەتكە اينالعان. وسى جاعدايدى ەستىگەن سوڭ ەلەكە سازىنا كەلىپ, جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. وعان وزىمىزبەن بىرگە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن رەسەي ماماندارىن دا شاقىردىق. العاش 2016 جىلى جاس ارحەولوگ ەردەن ورالباي كەلىپ ءبىر وبانى قازدى. ودان التىننان جاسالعان اشەكەي بۇيىمدار مەن 6-7 جەبەنىڭ ۇشى شىقتى. بۇل قازبا جۇمىسى ەكى ايعا سوزىلدى. وبانىڭ بيىكتىگى 2 مەترگە جەتەدى. قورىمنان تابىلعان جادىگەرلەرگە قاراپ, ونىڭ ەجەلگى ساقتار داۋىرىنە جاتاتىنىن انىقتادىق. بۇل قورعاننىڭ قازاق جەرىندەگى باسقا كەشەندەرگە ۇقسامايتىن ەرەكشەلىگى بار. ماسەلەن, تارباعاتايدى مەكەندەگەن ساقتار قابىردى تەرەڭ قازباي, جەردىڭ ۇستىڭگى بەتىن عانا تازالاپ, مۇردەنى سوعان جاتقىزعان. ولگەن ادامنىڭ باسىن باتىسقا نەمەسە سولتۇستىككە قاراتىپ جەرلەگەن. مۇردەنىڭ اينالاسىن بيىكتىگى ءبىر-ەكى مەتر تاسپەن قورشاپ, بولمە جاساعان. وعان شىعىستان كىرەتىن ەسىك قالدىرعان. ودان سوڭ بۇل بولمەنى سىرتىنان جەركەپە سەكىلدى شىممەن جاۋىپ, اراسىن تاسپەن ءورىپ, ۇستىنە توپىراق ۇيگەن. سودان كەيىن وبانىڭ اينالاسىن قوي تاستارمەن قورشاعان. ارحەولوگتەر جۇمىسىن كۇزدە اياقتاپ, كەتىپ قالعاننان كەيىن دە توناۋشىلار تەحنيكامەن كەلىپ, وبالاردى قايتا قوپاردى. كەيىن جەرگىلىكتى ورگاندارمەن كەلىسىپ, سول جەرگە كۇزەت قويدىق. 2018 جىلدان باستاپ ەلەكە سازى كەشەنىنە جۇيەلى قازۋ جۇمىسىن باستادىق.
– قورعاننىڭ اۋماعى ۇلكەن بە؟
– ەلەكە سازى قورعانىنىڭ اۋماعى 10-15 شاقىرىمدى قامتيدى. سوندىقتان ونى قازۋ ءۇشىن الدىمەن توپوگرافيالىق كارتاسىن سالىپ, جوباسىن جاسادىق. سودان كەيىن بىرنەشە وبا قازىلدى. ونى ءبىر ەسكەرتكىش نەمەسە بىرنەشە ەسكەرتكىش دەۋگە بولادى. وسى وبالاردان وتە قۇندى جادىگەرلەر تابىلدى. ءبىرىنشىسى – ەجەلگى ساق ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىنە جاتاتىن «التىن ادام». بۇل ادامنىڭ اشەكەيلەرى تونالماعان. سول كۇيىندە ساقتالعان. ەكىنشىسى – كونە تۇركى ءداۋىرىنىڭ عۇرىپتىق كەشەنى. سونىمەن قاتار باسقا قورعانداردان دا ءبىراز باعالى زات شىقتى.
– اڭگىمە اۋانىن «التىن ادامعا» قاراي بۇرساق...
– بۇعان دەيىن دە قازاق جەرىنەن بىرنەشە التىن ادام تابىلدى. سونىڭ ىشىندە ەسىك قورعانىنان تابىلعان «التىن ادام» عانا تونالماعان ەدى. باسقالارىنىڭ ءبارى تونالعان. ال ەكىنشى تونالماعان «التىن ادام» – وسى. بۇل ەكى قۇندى جادىگەردىڭ ۋاقىتى جاعىنان حرونولوگيالىق ايىرماشىلىعى بار. ماسەلەن, ەسىك قورعانىنان تابىلعان ادام ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءتورتىنشى عاسىرعا جاتادى. ال ەلەكە سازىنان شىققان «التىن ادام» ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى سەگىزىنشى عاسىرعا تيەسىلى. دەمەك, ەسىك قورعانىنان تابىلعان جادىگەردەن ءتورت عاسىر الدا تۇر. انتروپولوگتەر ونىڭ جاسىن 17-18 شاماسىنداعى جىگىتكە جاتقىزادى. تابىلعان ءمايىتتىڭ سۇيەكتەرى بىرنەشە جەرىنەن تەسىلگەن. باس جاق سۇيەگىنىڭ قاسىندا تۇتىكشە تارىزدەس نارسە بولعان.
وسى تەسىكتەر ءمايىتتى بالزامداۋ ءۇشىن جىلىك مايىن شىعارۋعا ارنالعانىن زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالدى. بۇل ادام كوپتىڭ ءبىرى ەمەس, تازا التىننان قۇيىلعانعا قاراعاندا اۋقاتتى بولعانىن اڭعارامىز. كيىمى دە باعالى اشەكەي بۇيىمدارمەن كومكەرىلگەن. جانىنان تابىلعان قورامساسى مەن قانجارىندا ياعني ساۋىت-سايمانىنداعى بۇعىلار بەينەسى دە سول ءداۋىردىڭ مادەنيەتىنەن سىر شەرتەدى.
– اشەكەي بۇيىمدارداعى وزگەشەلىكتەرگە توقتالاسىز با؟
– ەلەكە سازىنان تابىلعان اشەكەي بۇيىمداردىڭ تەحنولوگياسى مۇلدە وزگەشە. سونىڭ ىشىندە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كەرەمەت ەكى دۇنيە بار. ءبىرىنشىسى – التىننان جاسالعان قانجاردىڭ قىنابى. قانجاردىڭ بەتى وتە ۇساق سىركە تەحنولوگياسىمەن اشەكەيلەنگەن. سىركەنىڭ ديامەترى 1 ميليمەترگە جەتپەيدى. ۇساقتىعى سونداي كوزگە كورىنبەيدى. قازىرگى شەبەرلەر ونى 10 ەسە ۇلكەيتىپ كورسەتەتىن لۋپامەن وتىرىپ جاسايدى. سول زاماندا ونداي قۇرال بولماعانى انىق. بىراق ساق داۋىرىندەگى زەرگەرلەردىڭ شەبەرلىگى تاڭداي قاقتىرادى. اشەكەيلەردىڭ ويۋ-ورنەگى دە ەرەكشە. ەشكىمگە ۇقسامايدى. وسىدان-اق سول كەزەڭدە تاۋ-كەن ءىسى ايتارلىقتاي دامىعانىن كورەمىز. ءبىز كوبىنەسە التىن ادامعا نازار سالامىز دا, تەحنولوگياعا ماڭىز بەرمەيمىز. نەگىزگى ايتاتىن دۇنيە – وسى. قىسقاسى, ەجەلگى ساق داۋىرىندە جوعارى دەڭگەيدە تەحنولوگيا دامىعان دەپ ايتا الامىز.
– كونە تۇركى عۇرىپتىق كەشەنى قاي داۋىرگە جاتادى؟
– ءبىر قازىلعان قورعاننان جىلقىنىڭ سۇيەگى مەن مۇيىزدەن جاسالعان سۋلىق شىقتى. سۋلىق دەگەنىمىز – كادىمگى اۋىزدىق. بۇل سۋلىق ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى توعىزىنشى عاسىرعا تيەسىلى. ياعني ساقتار ءداۋىرىنىڭ كونە سۋلىعى. قورعان ەكى بولىكتەن تۇرادى. سونىمەن بىرگە قازۋ بارىسىندا قاعاننىڭ ورتەنگەن سۇيەگى تابىلدى. بۇل قاعاندى باتىس تۇرىك قاعاناتىنا جاتقىزىپ وتىرمىز. شىن مانىندە, ولار ون تايپادان قۇرالعان مەملەكەت بولعان. سودان وزدەرىن ون وق ەلىمىز دەپ اتاعان. ويتكەنى باتىس تۇرىك قاعاناتى تاراعاندا ءار مەملەكەت قاعاندارىنا ءبىر-ءبىر التىن وقتى تاراتىپ بەرگەن. ول كەزەڭدە ولگەن قاعاندى ورتەيتىن سالت بولعان سەكىلدى. بۇل ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى سەگىزىنشى عاسىر. ءمايىتتى ورتەۋگە قاعاننىڭ تۋىستارى, جورىقتا بىرگە جۇرگەن ۇزەڭگىلەستەرى قاتىسىپ, وزدەرىنىڭ تۇتىنعان زاتتارىن جانىپ جاتقان وتقا تاستاعان. سوندىقتان دا ۇزەڭگى كوپ جينالعان. ەڭ كەرەمەتى, بەلبەۋدىڭ سالپىنشاق بەتىندە تۇرىك قاعانىنىڭ تاقتا وتىرعان بەينەسى ساقتالعان. باسىندا ءتاجى بار. التىن ءتاجى دەپ جۇرگەنىمىز وسى. بۇل كونە تۇركى مادەنيەتىن زەرتتەۋشىلەردىڭ الدىندا ءبىرىنشى رەت اشىلىپ وتىرعان جاڭالىق. تاقتىڭ بار ەكەنىن بىلەتىنبىز, بىراق ونىڭ ءتۇرى قانداي, قالاي اشەكەيلەندى, سونى بىلمەيتىنبىز. ەندى ونى وسى سالپىنشاقتاردا سالىنعان سۋرەتتەر مەن جانرلىق كومپوزيتسيا ارقىلى ءبىلىپ وتىرمىز.
– وسى ايتقانىڭىزدى تارقاتىپ بەرسەڭىز؟
– التىن ءتاجىنىڭ ءوڭ بەتىندە دوعا ءتارىزدى دوعال تەسىك ورنالاسسا, تاقتىڭ ۇستىندە جايعاسقان بيلەۋشىنىڭ بەينەسى سالىنىپ, قوس قاپتالىندا قىزمەتشىلەرگە قاراپ تۇرعان جىلقى تۇقىمداس حايۋاننىڭ باسى انىق بادىزدەلگەن. قاعاننىڭ قولىندا بيلىك سيمۆوليكاسىن بىلدىرەتىن قۇرال جانە شەكەلىگىنە ەجەلگى ءداۋىر پاتشالارىنا ءتان جىلان بەينەلى اتريبۋتى بار ءۇش جاپىراقتى باس كيىم. جالپى, كونە تۇركى داۋىرىنە ءتان باس كيىمدەر, شوشاق توبەلى, ءۇش توبەلى, ءتورت, بەس سايلى, وراما جانە باسقا ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. بۇل جادىگەر 2001 جىلى موڭعول دالاسىنان تابىلعان بىلگە قاعان تاجىسىنە ءبىرشاما ۇقساستىعى بارى بايقالادى. سونىمەن قاتار قاعاننىڭ باسىنداعى ءۇش جاپىراقتى مينياتيۋرالىق ەتنوتاجىسى كۇلتەگىننىڭ باس مۇسىنىندە بادىزدەلگەن بەينەمەن ۇقساس ەكەنىن بايقايمىز. بۇل عۇرىپتىق كەشەندە جۇمىس ءالى ءجۇرىپ جاتىر. الداعى جىلى اياقتالادى دەپ وتىرمىز.
– ارحەولوگيا سالاسىندا قوردالانعان ماسەلەلەر بار ما؟
– الدىمەن مەنى كادر ماسەلەسى تولعانتادى. قازىر بىلىكتى ارحەولوگتەر ازايىپ بارادى. جالپى, ارحەولوگيا – سان سالالى عىلىم. ويتكەنى ارحەولوگيا گەولوگيا, مەديتسينا, بوتانيكا, انتروپولوگيا سەكىلدى سان ءتۇرلى عىلىم سالالارىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇل ءبىزدىڭ عىلىمنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى. سول جاعىنان كەيدە قولىمىز بايلانادى. ودان كەيىن ءبىزدىڭ سالاعا جاڭا تەحنولوگيالار ەنۋى كەرەك. ەگەر جاڭا تەحنولوگيالارمەن جۇمىس ىستەسەك, اۋىرتپالىعىمىز ءبىراز ازايار ەدى. وسىعان جاۋاپتى ورگاندار كوڭىل بولسە دەيمىن. توقسانىنشى جىلدارداعى قيىنشىلىق ارحەولوگيا سالاسىن كۇيرەتىپ كەتتى. قازىر ارحەولوگيا عىلىمىنا تالانتتى جاستار كوپ كەلمەيدى. ويتكەنى ەڭبەكاقى از. سودان كەيىن ءاربىر مۋزەيدە ارحەولوگ بولۋ كەرەك. وسىنى ەشكىم ەسكەرمەيدى.
بۇگىندە ارحەولوگيا عىلىمى كوپ وزگەرىسكە ۇشىرادى. قازىر ول پانارالىق عىلىمعا اينالىپ بارادى. الكەي مارعۇلان مەن كەمەل اقىشەۆتىڭ كەزىندەگىدەي بۇل سالانى ءبىر تۇلعا زەرتتەپ, جەتىستىككە جەتە المايدى. ۇجىمدىق ەڭبەكپەن عانا ناتيجەگە جەتەسىز.
بىزدە مازمۇندى عىلىمي جوبالار باستالادى دا, كەيىن اياقسىز قالىپ جاتادى. ماسەلەن, 1997 جىلى مارقۇم ءابىش كەكىلباەۆ مەملەكەتتىك حاتشى بولىپ تۇرعاندا «جان-جاقتى ەتنو مادەنيەتتى زەرتتەۋ» اتتى جوبانى قولعا الدى. وسى جوبا اياسىندا ءبىر جىل ىشىندە ەتنوگرافتار مەن تاريحشىلار ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋىلىنا ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىپ, وتە قۇندى ماتەريالدار جينادى. ابەكەڭ باسقا جۇمىسقا اۋىسقاننان كەيىن ول جوبا توقتادى. قازىر ەل ىشىندە ءوڭىردىڭ شەجىرەسىن بىلەتىن قاريالار ازايدى. ولار وزدەرىمەن بىرگە قانشاما قازىنانى الىپ كەتىپ جاتىر. ءبىز سولاردىڭ كوزى تىرىسىندە تاريحي دەرەكتەردى جازىپ الىپ قالۋىمىز كەرەك. كەيىن ءبارى كەش بولادى. قازىردىڭ وزىندە ەل ىشىندەگى ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردىڭ كوبى جويىلدى. ارحەولوگتەر ءۇشىن بۇل دەرەكتەر وتە قاجەت ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
