تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارى مەن قۇزىرەت ورتالىقتارى ويداعىداي جۇمىس ىستەپ تۇر. مۇنداعى عالىمداردىڭ, وقىتۋشىلاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ عىلىم سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان جۇمىستارى ساتىمەن جۇزەگە اسىپ جاتىر. بۇل وڭىردەگى عىلىمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەردەن قالىسپاي كەلە جاتقانىنىڭ دالەلى. ماسەلەن, مەديتسيناسى كوش ىلگەرى يزرايل, كورەياداعى سەكىلدى يمپلانت ونىمدەرى مۇندا دا جاسالادى. ولار وتكەن جىلدارى مەديتسينادا پايدالانىلىپ, ويداعىداي ناتيجە كورسەتكەن. سونىمەن قاتار كۇردەلى قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءجىتى زەرتتەۋ قاجەت بولسا, ونى دا تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنداعى عالىمدار جۇرگىزەدى. اتاپ ايتساق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سالىنىپ جاتقان بۇقتىرما سۋ قويماسىنداعى كوپىر قۇرىلىسىنا پايدالانىلاتىن بىرقاتار ماتەريالدىڭ بەرىكتىگىن اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ماماندارى تەكسەرۋدەن وتكىزەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءونىم كولەمىن ارتتىرۋ ءۇشىن دە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا باستاعان.
وتكەندە ەگىستىك ونىمدەرىن ارتتىرۋ ءۇشىن ارنايى ۇشاتىن قۇرىلعى ارقىلى القاپ توپىراعىنىڭ قۇرامىن, ىلعال كولەمىن زەرتتەپ وتىرعان مامانداردىڭ جۇمىسى تۋرالى جازعان ەدىك. سول سەكىلدى ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن «Smart engineering» ورتالىعى ماماندارى دا تىڭ جوبانى قولعا العان. جۋىقتا جاساعان 48 دوڭگەلەكتى قوندىرعىنىڭ تابانى ەگىستىك القابىنا ءالى تيە قويعان جوق. بىراق ماماندار جاڭا قۇرىلعى كومەگىمەن ءونىم كولەمىن 30 پايىزعا ارتتىرۋعا بولاتىنىنا سەنىمدى. جاس عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, 48 دوڭگەلەكتى تەحنيكا تىڭايتقىشتى توپىراققا تەرەڭ سىڭىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اگروونەركاسىپتەگى جاڭا جوبا تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى ۇيىمداستىرعان بايقاۋدا ۇزدىك دەپ تانىلعان.
– اۋىل شارۋاشىلىعى كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى ەگىستىك القاپتارىنداعى كۇزگى ءتۇسىم كولەمىن ارتتىرۋعا كۇش سالۋ كەرەك دەپ ايتقان ەدى. ۇسىنىس ناتيجە بەرەتىن شىعار دەگەن ويمەن جۇمىسقا كىرىستىك. توپىراققا تىڭايتقىشتى ەنگىزەتىن قاراپايىم ماشينانىڭ تەتىكتەرى تەز توزىپ كەتەتىن كورىنەدى. ءبىز زەرتتەي كەلە قوندىرعىنى جەتىلدىرۋگە بولاتىنىن بىلدىك, – دەيدى ورتالىق جەتەكشىسى باعدات ازاماتوۆ.
شىعىس قازاقستاننىڭ جەرى شىبىق شانشىساڭ تال وسەتىندەي شۇرايلى. ەلىمىزدەگى كۇنباعىس ءونىمىنىڭ باسىم بولىگى شىعىستان شىعاتىنى جانە راس. ەگەر عالىمدار ويلاپ تاپقان جەردى تىڭايتۋدىڭ تىڭ ءتاسىلى جوسپارداعىداي جۇزەگە اسىپ جاتسا, استىقتىڭ استا-توك بولىپ, قامباعا تولۋى بەك مۇمكىن.
ايتقانداي, مەديتسينالىق يمپلانت ونىمدەرى دە «Smart engineering» ورتالىعىندا جاسالادى. مۇنداعى ماماندار ادام اعزاسىنا بەكىتىلەتىن تيتان تەتىكتەردى جاساۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ ماسكەۋ, ەكاتەرينبۋرگ سىندى قالالارىندا جانە گەرمانيادا ارنايى كۋرستاردان وتكەن. قازىرگى تاڭدا 3D پرينتەردە كەيدجدەردى وپ-وڭاي جونىپ ءجۇر. ب.ازاماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تيتان تەتىكپەن ادامنىڭ سۇيەگى بەكىتىلگەن سوڭ شەمىرشەكپەن بىرگە ءبىتىپ كەتەدى ەكەن. ول ءۇشىن سىرتقى قاباتىن كەدىر-بۇدىر ەتىپ جونادى دا, بەتىن ارنايى سۇيىقتىقپەن وڭدەيتىن كورىنەدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «فيزيكا ورتالىعىندا» دا جۇمىس قىزۋ. بۇل ورتالىقتى قۇرۋدىڭ اۋەلدەگى ماقساتى – ىرگەلى جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە ينجەنەرلىك دايارلىققا نەگىزدەلگەن وقىتۋدى قۇرۋ, فيزيكا بويىنشا زەرتحانالىق پراكتيكۋمداردى ۇيىمداستىرۋ. وقۋ باعدارلاماسىنىڭ جەتەكشىسى جەڭىسگۇل راحمەتۋللينانىڭ ايتۋىنشا, اككى ينجەنەرلەردى دايىنداپ شىعارۋ ءۇشىن بۇل ورتالىقتىڭ ماڭىزى زور.
– ورتالىق ستۋدەنتتەردىڭ ماتەماتيكا, فيزيكا باعىتىنداعى ءبىلىمىن, بازالىق تسيفرلىق جوبالاۋ داعدىسىن مەڭگەرۋگە, قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى تاڭدا «فيزيكا ورتالىعىن» التى بىردەي زەرتحانا بىرىكتىرىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – جەلىلىك ينجەنەرلىك مەكتەبى. بۇل مەكتەپتىڭ نەگىزگى ماقساتى – 9-11 سىنىپ وقۋشىلارىنا ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا باعىتىندا تەرەڭدەتە ءبىلىم بەرۋ. سونداي-اق ولاردى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا باعىتتاۋ. ورتالىقتاعى ءبىلىم مەكتەپ اياسىندا بەرىلەتىندىكتەن, تەگىن. بۇل مەكتەپ 2022 جىلدىڭ 5 ساۋىرىندە جۇمىسىن باستادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە وقۋشىلار ايتارلىقتاي ناتيجە كورسەتتى. وعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سەرىكتەستەرى دە قاتىستى. قازىرگى تاڭدا وسى جوبا اياسىندا «جاس تالاپ» وليمپياداسى ءوتىپ جاتىر. جاڭا جوباعا باسقا وبلىستاردان دا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ جاتقاندار بار, – دەيدى جەڭىسگۇل راحمەتۋللينا.
تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكىنشى قاباتى تولىقتاي ارحيتەكتۋرا جانە قۇرىلىس جوعارى مەكتەبىنە ارنالعان. شىعارماشىلىققا تولى اتموسفەراداعى مەكتەپتە حالىقارالىق كونكۋرستار ۇيىمداستىرىلىپ, تۇلەكتەردىڭ ديپلومدىق جۇمىستارى قورعالادى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بارلىق كرەاتيۆتى, قىزىقتى شارالارى ءدال وسى جەردە وتەدى. مۇندا ستۋدەنتتەر اق قاعاز بەتىنە قالانى گۇلدەندىرۋ, تۇرلەندىرۋ ءۇشىن سان ءتۇرلى سىزبالار سىزىپ قيالعا ەرىك بەرەتىندەي كورىندى. بۇل جەردەگى ءار تۇلەكتىڭ ديپلومدىق جۇمىسى وزىنشە ەرەكشە. مىسالى, باكالاۆريات تۇلەگىنىڭ «وسكەمەن قالاسىن كوگالداندىرۋ كونتسەپتسياسى» دەگەن جۇمىسى قالالىق ارحيتەكتۋرا ءبولىمىنىڭ ارنايى تاپسىرىسى بويىنشا ورىندالعان. مۇنى جاساعان ستۋدەنتتىڭ ويى جۇزەگە اسقان جاعدايدا وندىرىستە كوپتەگەن ماسەلەنى شەشۋگە مۇمكىندىك بار. ارحيتەكتۋرا جانە قۇرىلىس جوعارى مەكتەبى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ماگيستراتۋرا تۇلەكتەرىنىڭ دە جۇمىستارى وندىرىستىك نەمەسە پروبلەمالىق اۋداندارمەن تىعىز بايلانىستى. مىسالى, مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا قازاقستاننىڭ شەكارالىق ايماقتارىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا جاسالعان جۇمىستار بار.
وسكەمەن – وندىرىستىك قالا. 1930 جىلدارى باستالعان كەن ءوندىرۋ جۇمىستارى ءالى كۇنگە دەيىن دامىلداعان جوق. سول ءۇشىن دە تەحنيكالىق ماماندىققا سۇرانىس وتە جوعارى. ال وبلىستا بىلىكتى ينجەنەرلەردى, مەتاللۋرگتەردى, تاۋ-كەن ماماندارىن دايىندايتىن بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى – د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى. سونداي-اق بۇل وقۋ ورنى گەولوگيا, تاۋ-كەن ءوندىرۋ ءىسى بويىنشا باسەكەگە قابىلەتتى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, XXI عاسىر گەولوگيانىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋى قارقىن الاتىن ۋاقىت.
– جەراستى كەنى شامامەن 200 جىلدار بويى يگەرىلىپ كەلەدى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. پايدالى قازبالاردى وڭدەگەن سايىن جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداي بەرەدى. جەردىڭ بەتكى قابىعىن زەرتتەۋ جۇمىسى شامادان اسىپ وتىر. ەلىمىزدەگى «كازتسينك» سەكىلدى الىپ كومپانيالاردىڭ كەن ورىندارى ءوز مۇمكىنشىلىكتەرىنىڭ شەگىندە تۇر. بۇل جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى دەگەن ءسوز. قازىر زەرتحانا مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ كومەگىمەن كەن الۋداعى, وندىرۋدەگى جاڭا ادىستەردى قولدانىپ جاتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, جەردى قاشىقتان زەرتتەۋ جۇمىسى. گەوفيزيكالىق بارلاۋ ارقىلى پايدالى قازبالاردىڭ قانداي تەرەڭدىكتە جاتقانىن انىقتايمىز, – دەيدى گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مارينا ميزەرنايان.
گەوفيزيكالىق بارلاۋدىڭ دا ەكى ءادىسى بار ەكەن – سەيسميكالىق جانە ەلەكترلىك. شىعىس قازاقستان التىن, تيتان جانە باسقا دا ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالدارعا باي ولكە. الايدا تولىق زەرتتەلە قويعان جوق. ول ءۇشىن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيانى جەتىك مەڭگەرگەن مامانداردى ازىرلەۋ كەرەك. «جەردىڭ بەتكەيىنەن سىنامالار جيناپ, راسترلىق ەلەكتروندى ميكروسكوپ ارقىلى زەرتتەۋ جۇرگىزەمىز. ونىڭ باسقا وپتيكالىق ميكروسكوپتاردان ايىرماشىلىعى – بىرنەشە مىڭعا جۋىق ۇلكەيتىلگەن كەسكىن الامىز. سول ارقىلى بولشەكتىڭ قۇرامىن جانە قۇرىلىمىن انىقتايمىز», دەيدى ينجەنەر زەرتتەۋشى ايدار سادىبەكوۆ.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
