قۇقىق قورعاۋ ماماندارى ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگىن قىلمىستىق ءىس-ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وڭتايلى پايدالانىپ جۇرگەن الاياقتاردىڭ ءادىس-تاسىلدەرى كۇن سايىن وزگەرىپ وتىراتىنىن ايتادى. بىلايشا ايتقاندا, كيبەر-قىلمىسكەرلەر دە ۋاقىت تالابىنان قالمايدى. وبلىستىڭ ءتارتىپ ساقشىلارى كۇن سايىن زاڭسىز كونتەنتتەردى انىقتاۋ ماقساتىندا ينتەرنەت جەلىسىنە مونيتورينگ جۇرگىزىپ, كۇماندى سايتتار مەن سىلتەمەلەردى «كيبەرقاداعالاۋ» جۇيەسىنە ەنگىزىپ جىبەرەدى. جىل باسىنان الگىندەي مازمۇنداعى 77 سىلتەمە انىقتالعان ەكەن. پوليتسيا وكىلدەرى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا الاياقتىق فاكتىلەرىمەن كۇرەسۋدە وڭ ءۇردىس بايقالاتىنىن ايتادى ءارى بۇل پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى دەپ سانايدى. الايدا كۇماندى رەسۋرستاردا جارق ەتىپ شىعا كەلىپ, كوزدى اربايتىن ءتۇرلى جالعان «ينۆەستيتسيالار» مەن الاياقتاردىڭ ودان وزگە دە ايلا-شارعىلارىنا حالىقتىڭ يممۋنيتەتى قالىپتاسپاي وتىرعانى انىق.
ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەتجانوۆ ينتەرنەتتەگى الاياقتىق شىن مانىندە قازىرگى پوليتسيانىڭ الدىندا تۇرعان ۇلكەن پروبلەما ەكەنىن ايتادى. وقيعالار سانى ءبىر جىل ىشىندە 10 ەسەگە وسكەن. تىركەلگەن قىلمىستار ىشىندە ۇرلىقتان كەيىن ەكىنشى ورىنعا شىعىپ ۇلگەردى. قۇزىرلى ورگاندار بۇل ماسەلەدە زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىنە كوبىرەك سۇيەنبەكشى.
«ماسەلەن, بىلتىر قىزمەتكەرلەرىمىز ۋكراينانىڭ دنەپروپەتروۆسك قالاسىنا ارنايى ساپارمەن بارىپ, قازاقستان ازاماتتارىن زار يلەتىپ وتىرعان كولل-ورتالىقتى جابۋعا قول جەتكىزدى. ول جەردە كادىمگى الاياقتار توبى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە الاياقتاردىڭ 8,5 ملن قوڭىراۋى قازاقستاندىقتارعا دەيىن جەتپەدى. بۇل توپ وتانداسىمىزدى ارباۋ جولىمەن 15 ملرد تەڭگەنى شەتەل اسىرىپ, جىمقىرعان. بۇگىندە ەلدەگى بارلىق وپەراتورمەن كەلىسىم جاسالدى. ەندى شەتەلدەن جالعان نومىرمەن قوڭىراۋ شالاتىن بولسا, ول ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ تەلەفونىنا تۇسپەيتىندەي ەتتىك. جالعان جارناما تاراتىپ, حالىققا كۇماندى سىلتەمەلەر جىبەرەتىن 1 112 سايت بۇعاتتالدى. جۋىق ۋاقىتتا ەلىمىز ەۋروپا كەڭەسىنىڭ كومپيۋتەرلىك قىلمىستار جونىندەگى كونۆەنتسياسىنا قوسىلادى. سول ۋاقىتتا 66 ەلدىڭ ينتەرنەت-پروۆايدەرىمەن شۇعىل تۇردە اقپارات الماسۋعا مۇمكىندىك تۋىپ, بايلانىس وپەراتورلارى ءۇشىن تەحنيكالىق قالقان پايدا بولادى», دەيدى مينيستر.
سونداي-اق ءتۇرلى رەسۋرس ارقىلى سينتەتيكالىق ەسىرتكى ساتۋ ۇدەي تۇسكەن. ەسىرتكى بيزنەسى كەز كەلگەن ەلدىڭ زاڭىنان بۇركەمەلەنە الاتىن كيبەركەڭىستىكتە تامىرىن مىقتاپ جايىپ, تاراتۋ نارىعى «جاناسۋسىز» ءادىستىڭ ارقاسىندا گۇلدەنىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار.
«وسى جىلدىڭ باسىندا 10 توننا سينتەتيكالىق ەسىرتكى تاركىلەندى. بۇل دەگەنىمىز 20 ملن دوزا بولار ەدى. ال اقشاعا شاققاندا 200 ملرد تەڭگە. زاڭسىز بيزنەسپەن اينالىسۋشىلار ەلىمىز بويىنشا الگى ەسىرتكىنى تاراتاتىن 3 مىڭنان استام ادامدى دايىنداعان. ەل بويىنشا 21, سونىڭ ىشىندە پاۆلوداردا 2 زەرتحانا جاسىرىن جۇمىس ىستەپ كەلگەنىن انىقتاپ, جولىن كەستىك. ەندىگى كەزەكتە ءبىز بۇل كەساپاتتىڭ سەبەبىمەن كۇرەسۋگە دايىندىق جۇرگىزىپ وتىرمىز. مىسال ءۇشىن ەلدە ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردى ەمدەيتىن ورىندار از. ەكىباستۇز قالاسىنا جاڭادان ەمدەۋ مەكەمەسىن سالۋ, ال پاۆلودارداعىسىن كەڭەيتۋ قاجەت. وقۋشىلاردى جىل سايىن ەسىرتكى بويىنشا سكرينينگتەن وتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. دارىگەرلەر ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردى 1-2-كەزەڭدە تولىقتاي قالىپتى ومىرگە قايتارۋعا بولاتىنىن, ال 2-3-كەزەڭگە وتكەندەردىڭ 10 پايىزىن ەمدەپ شىعۋ مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. كەساپات شىن مانىندە ۇرپاعىمىزدان ماڭگۇرت ازاماتتار جاساپ وتىر», دەپ قىنجىلادى ىشكى ىستەر ءمينيسترى مارات احمەتجانوۆ.
عىلىمي زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, قىلمىسقا اسەر ەتەتىن 250 فاكتور بار ەكەن. ونىڭ 11-ءى عانا پوليتسيانىڭ قۇزىرىنا جاتادى. وزگەسى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, گەوگرافيالىق, ميگراتسيالىق, تابيعي, مادەني, دەموگرافيالىق جانە باسقا دا سەبەپ-سالدارلار. ماسەلەن, قىلمىستىق زاڭناماعا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە مال ۇرلىعى 3 ەسەگە ازايعان. بۇرىن قولعا تۇسكەن ۇرىلاردىڭ ءىستى قاراۋ بارىسىندا ت ۇلىك يەسىمەن بىتىمگە كەلۋىنە جاعداي جاسايتىن زاڭ تالاپتارى بار ەدى. جاڭا زاڭنامادا ولاردىڭ ارەكەتى بىردەن اۋىر قىلمىسقا تەلىنەتىنى كورسەتىلگەن. ياعني بىتىمگەرشىلىككە جول جوق. ەكىنشى تۇرعىدان بۇل جەردە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ەكىنشى ۇشى مال يەسىندە بولۋى كەرەك دەپ سانايدى ماماندار. مالدى قاراۋسىز قالدىرۋ بىلاي تۇرسىن, ت ۇلىكتى سىرعالاۋ, ولارعا ارنايى چيپ ەنگىزۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىن بىردەيلەندىرۋ تالاپتارىن ورىندامايدى. «قازاننان قاقپاق كەتسە, يتتەن ۇيات كەتەدىنىڭ» كەرى بۇل. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا زاڭ شىعارۋشىلار بۇل باعىتتى دا قامتۋعا كىرىسەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ايتپەسە ۇرلىقتى بىلاي قويعاندا, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا كۇرە جولدا مالدىڭ كەسىرىنەن كولىك اپاتىنا ۇشىراپ, كوز جۇمىپ جاتقاندار از ەمەس.
ايتپاقشى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قوعاممەن سەرىكتەستىكتە قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە كىرىستى. «حالىقتىڭ سەنىمى ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدى ترانسفورماتسيا جاساۋعا يتەرمەلەيدى», دەيدى ءتارتىپ ساقشىلارى. سوندىقتان جاڭا تۇجىرىمداما قوعامنىڭ تالقىلاۋىمەن جۇزەگە اسادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. قازىر ول وڭىرلەردە تالقىلانىپ, جۇرتتىڭ تالاپ-تىلەگى ەسكەرىلەدى.
جۋىردا پاۆلوداردا قازاقستان بويىنشا العاش رەت سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتەتىن ۋچاسكەلىك پوليتسيا پۋنكتى اشىلدى. مۇندا ازاماتتار پوليتسيانىڭ قۇزىرىنداعى كەز كەلگەن قىزمەتتى الا الادى. قوعامدىق ورىنداردا پوليتسيانىڭ تۇراقتى بولۋىنا جانە حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان سەرۆيستىك ورتالىق 57 مىڭنان استام ادام تۇراتىن «ۋسولكا» شاعىن اۋدانىندا ورنالاسقان. نىساندا ازاماتتاردى قابىلداۋعا جانە جۇرتشىلىقپەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان بولمەلەر, انا مەن بالا بولمەسى, ءماجىلىس زالى, قىزمەتتىك, دەمالىس جانە تاماقتانۋعا ارنالعان بولمەلەر بار. ورتالىقتا جالپى سانى 16 ءتارتىپ ساقشىسى قىزمەت كورسەتەدى. الگىندەي سەرۆيستەر جۋىق ارادا ەلىمىزدىڭ وزگە دە قالالارىندا اشىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
پاۆلودار وبلىسى
