قازاقتىڭ دالاسى مەن جىلقىسىنىڭ جالىندا نە قالماعان دەيسىز؟ قازاقتىڭ عانا ەمەس, تۇتاس تۇركى جۇرتىنىڭ سالتاناتقا مالىنعان ءداۋىرى قالعان جوق پا؟ ءيا, ات ءۇستىنىڭ فيلوسوفياسى, جانى مەن رۋحى بولەك. «تۋ قۇيرىعى ءبىر تۇتام, تۇلپار ءمىندىم – وكىنبەن. بۇرىن-سوڭدى وكىنبەن, وكىنبەستەي بولعانمىن. ەر مامايدىڭ الدىندا شاھيد كەشتىم – وكىنبەن!..» دەگەن دوسپامبەت جىراۋ ءسوزىنىڭ استارى قالىڭ. تۇلپار مىنگەن – جۇرتتىڭ الدىنا تۇسەدى. جالعىز-اق ات ۇستىندە سەرىلىك داۋرەن ءسۇرىپ, ەمىن-ەركىن جۇرگەنىن ايتىپ تۇرعان جوق وي كوزىمەن قاراعانعا. ءسوزدىڭ باستاپقى ماعىناسى, ول – ءبىر جاعى. بۇرىنعى سۇرگەن داۋرەنىنە وكىنبەستەي بولعان. انىعىندا, جىراۋ كۇيكى تىرلىككە قامالماعان ازات عۇمىرىنداعى ەرلىك پەن ەلدىكتى ايتىپ تۇر: «العاش اتقا قونىپ, ادامزاتقا ۇلگى بولدىم. كەڭىستىككە جول اشتىم» دەگەن ۇلى ەمەۋرىن تۇر بىلگەنگە. «ارىستانداي ەكى بۇتىن الشايتىپ, ارعىماق مىنگەن وكىنبەستى» دە ايتقان دوسپامبەت. الپ-الپ باسقان ارعىماق جالىنداعى رۋح ارىستاندى ايتقىزباي قويمايدى. اساۋ جىلقىنى جۇگەندەپ مىنگەن ادامنىڭ بويىنا ءوز كۇش-قۋاتىنا قوسا, استىنداعى ارعىماقتىڭ دا قۋاتى بىتپەي مە؟ «قازاقتار اتقا مىنسە...» دەپ باستالاتىن شەتەل ساياحاتشىلارى ءسوزىنىڭ استارىندا كوپ دۇنيە جاتىر.
جۇيرىك اتقا, جاقسى اتقا, جۋاس اتقا, مىڭگى تورىعا شاپ شالدىرىپ, تاقىم تيگىزگەندى سۇمدىق قىلامىز. شۋ اساۋدى شىڭعىرتىپ ۇستاپ, اۋىزدىقتاپ, ەزۋىن جىرىپ ءمىنىپ العان جىگىتتى نە دەيمىز؟ بويىنا ەنەسىنىڭ شۋىنان باسقا (شۋ اساۋ دەيتىنى سول) جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن اساۋدىڭ قىل موينىنا بۇعالىق تيگەندەگى قارسىلىق پەن ىزباردىڭ وزىنەن يمەنىپ قالادى ادام. اناۋ الدىنداعى كىسى تۇرماق ءوزىن جەپ قويا جازداپ وسقىرىنىپ كەلىپ, تارپىپ تاستاي جازداپ ورعىپ سەكىرەدى. تاي-تۋلاق ەمەس, قۇناننان دونەنگە شىققان, شاڭگىر-شاڭگىر ەتكەن ايۋان نەمە عوي. جۋىساڭ شايناپ تاستايتىنداي ايباتتى. قويشى ايتەۋىر, كوپ ادام جابىلىپ ءجۇرىپ بۇعالىققا قىلقىنىپ قايراتى كەمىپ تۇرعان سوڭ عانا قۇلاقتان باسىپ, تۇقىرتىپ ۇستاپ اۋىزدىقتاعان سوڭ, جىگىتتىڭ ەرى عانا مىنە الادى. كوزدەرى وت شاشىپ تۇرادى. الدىنا بارساڭ تارپىپ, تىستەپ, ارتىنان وتسەڭ تەۋىپ قالاتىنداي. ىشقىنعان داۋىسىنىڭ ءوزى قىرىلداپ كەپ وقىس ۇرەي تۋدىرادى. جۇرەكتىڭ اتقاقتاعانى جاي, تىزەڭ قالتىرايدى. كوزبەن كورگەن عانا بىلەدى مۇنى. قوردالى قازاق ولەڭىندە بۇل قۇبىلىس تا بار:
«جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن,
جاسىنان نوقتا كيمەگەن
التى جاسار اساۋدى
ۇستاپ ءمىندىم دالادا.
اقىردى اساۋ –
جاڭعىردى دالا.
تۋلادى, ورعىدى اساۋ –
دۇبىرلەپ كۇڭىرەندى دالا,
قيىرسىز دالا...
ورعىدى اساۋ اينالا –
دۇبىرلەدى ايدالا»
دەپ ءبىر كەتەدى ساكەن «دالادا» ولەڭىندە. تاقىرىپتىڭ استىنا «ارناۋ» دەپ جازىپ, جاقشاعا الادى. بىراق بۇل ارناۋ ەمەس, ولەڭنىڭ وزىق ۇلگىسى, وزىنە دەيىنگى دالالىق رۋحتان جان تارتىپ, سول زاماننىڭ كوزقاراسىمەن ادىپتەلگەن شىعارما. جانە ەندىگى ۋاقىتتا, بۇدان بىلاي جوعارىدا ءبىز كەلتىرگەن شۋ اساۋدى ۇستاپ, جۇگەندەۋدى كورگەن كۇننىڭ وزىندە مىنانداي رۋحپەن جىرلاۋ, ءاي, ءنامالىم-اۋ. اساۋ ۇيرەتپەك بىلاي تۇرسىن, اۋىلدىڭ وزىندە اتقا مىنەتىن قازاق از. جاسىنان كىتاپقا باس قوياتىن اقىندار اراسىندا اتقا مىنگەندەرىنىڭ ءوزى بىرەن-ساران. ال اساۋ ۇيرەتىپ, اتقا ءمىنۋ ساكەندەر زامانىندا قالىپتى جاعداي. مىنا شىعارماسى سونى قاز-قالپىندا قاعازعا تۇسىرگەنىمەن دە قۇندى. التى جاسار اساۋدى تىزگىندەپ, باعىندىرعان ەرگە باسقا دۇنيەلەردى يگەرۋدە قيىنعا سوعا قويمايدى. تاقىرىبىنىڭ ءوزىن تاۋىپ قويعانداي دالالىقتىڭ باسىنداعى قالىپتى جاي قالالىقتىڭ جۇرەگىن جارىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ال قالالىقتىڭ ەتى ولگەن نارسە دالالىققا اۋىر ءتيۋى, جەركەندىرۋى كادىك.
«الىسىپ اساۋ وسقىردى –
جال-قۇيرىعى جەلمەن
ىسقىردى,
جۇيتكىپ, زىمىراپ قۇلاشىن
كەردى اساۋ.
تاناۋلارى شەلەكتەي,
ىرسىلداپ دەمى كورىكتەي,
كوزدەرى وتتاي, ورىكتەي,
ورگە قاراي ورعىسا
ءور نە قىلماق اساۋعا؟!
جەل نە قىلماق اساۋعا,
جەلگە قاراي ورعىسا؟
ورعىتىپ, ۇشىرتىپ ءجۇرىپ
كوكىرەكتى كەرنەپ,
كەڭ دالانى كۇڭىرەنتىپ
قاتتى ايقايلاپ ءان سالدىم.
ءانىم كەتتى دىڭىلداپ,
جاڭعىرتىپ كەڭ دالانى».
تىزەسى قالتىراماق تۇرماق, اساۋدىڭ ارىنىنا قوسىلىپ ءان سالعان دالاداعى قازاقتىڭ ءبىر بەينەسى عانا بۇل. تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ بولمىسى اتويلاپ تۇر. شابىس پەن دابىس قوسىلىپ, دۇنيەنى دۇبىرگە بولەيدى. ولەڭ ءسوز ارقىلى سول زامانداردىڭ جاڭعىرىعى جەتەدى قۇلاققا. كوكەيگە قونادى, كەيىنگىگە ايتىلادى, كەلەشەككە بارادى. رۋح تۇماسىن تاسىمالداعان ساۋلەلى كوش ۇزىلمەسىن!
