كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
حالەل دوسمۇحامەد ۇلى – قازاقتىڭ مەديتسينا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول يۋ.ۆاگنەردىڭ «وسىمدىكتەردىڭ تىرشىلىگى مەن ءتۇزىلۋى» دەگەن ەڭبەگىن قازاقشاعا اۋدارىپ, جەكە وقۋلىق ەتىپ شىعاردى. ءوزىنىڭ «وقۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ», «ادامنىڭ ءتان تىرشىلىگى», «سۇيەكتىلەر تۋرالى» دەگەن وقۋلىقتارى جارىق كوردى.
قازاقتىڭ اسىل تەكتى پەرزەنتى, زيالى شوعىردىڭ زەردەلى ءبىر وكىلى – حالەل دوسمۇحامەد ۇلى ءوز ءداۋىرىنىڭ ناسيحاتشىسى رەتىندە كەنجە قالعان نەمەسە كوكەيكەستى ماسەلەلەر تۋرالى جەدەل قالام تارتىپ, ۋاقىت سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىرعان. ونىڭ «كاك بوروتسيا س چۋموي سرەدي ناسەلەنيا كيرگيزسكوگو كرايا» (1918), «تابيعات تانۋ» (1922), «وقۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ» (1923), «قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى» (1924), «مۇرات اقىن سوزدەرى» (1924), «يساتاي-ماحامبەت» (1925), «الامان» (1926), «ادامنىڭ ءتان تىرشىلىگى» (1927), «قازاقتىڭ حالىق ادەبيەتى» (1928), ء«جالاڭتوس باتىر شەجىرەسى» (1928), «جانۋارلار» (1929) سەكىلدى وقۋ قۇرالدارى مەن عىلىمي كوپشىلىككە ارنالعان ەڭبەكتەرى, اۋدارمالارى, ماقالالارى بار. ءتىپتى ونىڭ 1930 جىلدارى جازىپ بىتىرگەنمەن, باستىرىپ ۇلگەرمەگەن «قازاق وقۋشىسىنىڭ دەنە تاربيەسى», «قازاق ءتىلىنىڭ جاراتىلىستانۋ تەرميندەرى», «تۇركى حالىقتارىنداعى جانە قازاقتارداعى اتاۋ ەسىمدەرىنىڭ شىعۋى», «قازاقتىڭ عاشىقتىق ولەڭدەرى» اتتى جيناقتارى ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەن.
مىنە, وسىنىڭ ءبارى پروفەسسور حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ قازاق عىلىمى مەن مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا وزىندىك ورنى بار كەسەك تۇلعا ەكەنىن كورسەتەدى. زاڭعار جازۋشىمىز ءابىش كەكىلباەۆ: «وزىنە تابيعات اياماي بەرگەن دارىندى تەرەڭ بىلىممەن تولىقتىرىپ, انا تىلىمىزگە قوسا لاتىن, اراب, پارسى, تۇرىك, ورىس, نەمىس جانە فرانتسۋز تىلدەرىن قاجەتتى دارەجەدە مەڭگەرىپ, سول تىلدەردە ەركىن وقىپ, سويلەپ, جازا بىلگەن ح.دوسمۇحامەد ۇلى كوزىنىڭ ءتىرى كەزىندە لينگۆيست, فولكلوريست, تاريحشى-ەتنوگراف, اۋدارماشى بولعان. جان-جاقتى, كول-كوسىر, امبەباپ ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا ول بيولوگيا, زوولوگيا, مەديتسينا سالالارىنا دا كوپ ەڭبەك قوسقان عالىم», دەپ ورىندى باعا بەرگەن.
حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك قادامى سانكت-پەتەربۋرگتە وقىعان جىلدارىنان باستالادى. ول اسكەري-مەديتسينالىق اكادەميادا وقىعان كەزىندە رەسەيدە بولعان 1905-1907 جىلدارداعى رەۆوليۋتسيانى كوزىمەن كورىپ, بۇقارا حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسى, قاندى قاقتىعىستار جانە جەڭىلىستىڭ اششى ساباقتارى رۋحاني دۇنيەتانىمى ءوسىپ-جەتىلگەن بولاشاق قايراتكەردىڭ يدەيالىق جاعىنان قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. قورعانسىز ەلدىڭ تەڭدىگى ءۇشىن باستى قاۋىپ-قاتەرگە تىگىپ, بەس وبلىستان جينالعان قازاقتىڭ زيالى ازاماتتارى 1905 جىلى تەكە (ورال) قالاسىندا باس قوسقانى دا ءمالىم. ولاردىڭ اراسىندا سانكت-پەتەربۋرگتەگى اسكەري مەديتسينالىق اكادەميانىڭ ستۋدەنتى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى دا بار ەدى.
پەداگوگ-عالىم ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ فولكلورتانۋ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندە وقشاۋ تۇراتىنى – «قازاق حالىق ادەبيەتى» وچەركى. بۇل جيناقتا اۋىز ادەبيەتىنىڭ تۇرلەرىن جىكتەۋدى ماقسات ەتكەن. فولكلوردى تەك جالاڭ ءسوز ونەرى دەپ تانىپ قويعان جوق, ونى ادەت-عۇرىپ, نانىم-سەنىممەن بايلانىستى ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەردەن بولە-جارماي قاراۋ كەرەكتىگىن جاقسى تۇسىنگەن
ونىڭ اقپان جانە قازان توڭكەرىستەرى تۇسىنداعى قىزمەتىنە ايعاق بولارلىق دايەكتەر بار. سونىڭ ءبىرى – 1917 جىلى ورىنبور قالاسىندا وتكەن, جالپى قازاق-قىرعىز سەزى. وعان حالەلدىڭ قاتىسقانى تۋرالى «قازاق» گازەتى سول جىلدىڭ 14 قاراشا كۇنگى سانىندا جازىلعان. وندا تورعاي وبلىستىق كوميتەتىنىڭ قۇرىلعاندىعىن, وعان بار بولعانى 14 ادام (ورىنبوردان 10, ۋەزدەردەن 4) مۇشە ەنگەنىن حابارلايدى. ءدال وسى مەزگىلدە اقمولا, سەمەي, ورال وبلىستىق كوميتەتتەرى دە قۇرىلدى. ال جەلتوقساننىڭ 5-ءى مەن 13-ءى ارالىعىندا وتكەن قۇرىلتايعا حالەل دە ارنايى شاقىرىلدى.
1917 جىلدىڭ شىلدە ايىندا الاش قوزعالىسىن جاقتاۋشىلاردىڭ سەزى شاقىرىلادى. وعان بارلىق قازاق وبلىسىنان 20-دان استام دەلەگات قاتىسادى. وسى سەزدىڭ وتكىزىلىپ, وعان حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ توراعالىق ەتكەنىنە دايەك رەتىندە «قازاق» گازەتىنىڭ 31 شىلدە كۇنگى سانىندا جاريالانعان جالپى قازاق سەزىنىڭ قاۋلىسىن كەلتىرۋگە بولادى. «جالپى قازاق سەزى 21 شىلدەدە ورىنبوردا اشىلىپ, 26 شىلدەدە جابىلدى. سەزگە اقمولا, سەمەي, تورعاي, ورال, جەتىسۋ, سىرداريا, فەرعانا وبلىستارىنىڭ ءھام بوكەيلىكتىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سەزد توراعاسى – حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, توراعا سەرىكتەرى – ا.بايتۇرسىنوۆ, حاتشىلار: ءا.كوتىباروۆ, م.دۋلاتوۆ, ا.سەيىتوۆ».
بۇل سەزدە 14 ماسەلە قارالعان. ارقايسىسىنا بايلانىستى بىرنەشە پۋنكتتەن تۇراتىن قاۋلىلار قابىلداندى. ايەل ماسەلەسى تۇڭعىش رەت وسى سەزدە كوتەرىلدى. وسىدان كەيىن اراعا بەس اي سالىپ, جەلتوقساندا ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋعا بايلانىستى ۇلتتىق-تەرريتوريالىق الاش اۆتونومياسى, ميليتسيا, ۇلت كەڭەسى, ۇلت قازىناسى, حالىق سوتى تۋرالى نەگىزگى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە قويعان جالپى قازاق سەزى شاقىرىلدى.
حالەل دوسمۇحامەد ۇلى وسى كەزەڭدە قانداي قىزمەت اتقارىپ ەدى؟ بۇل تۋرالى 1930 جىلدىڭ 10 ناۋرىزىندا ءوز قولىمەن ورىس تىلىندە جازىلعان عۇمىرناماداعى مىنا ءبىر جولداردان جاۋاپ الۋعا بولادى. پاتشا وكىمەتى قۇلاتىلعان سوڭ, 1917 جىلى ساۋىردە قازاقتاردىڭ ورال وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى. 1917 جىلى جەلتوقسانداعى جالپى قازاق سەزىندە الاشوردا حالىقتىق-رەۆوليۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتتى. مۇندا كەڭەس ۇكىمەتى ورناعانعا دەيىن زەمستۆولىق مادەني-اعارتۋ جۇمىستارىن اتقاردى. 1918 جىلى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا ول جانشا دوسمۇحامەدوۆپەن بىرگە ماسكەۋدە رسفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆ.لەنينمەن, ۇلت ماسەلەسى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ي.ستالينمەن قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسسوز جۇرگىزەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل كەلىسسوز ناتيجەسىز اياقتالعان. بۇدان كەيىن حالەل دوسمۇحامەد ۇلى تۇركىستان جانە قازاق كەڭەس اۆتونوميالىق رەسپۋبليكالارىندا ءارتۇرلى قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەر اتقاردى.
حالەلدىڭ قاجىرلى قوعام قايراتكەرى بولۋىمەن قاتار, اعارتۋشى, عالىم, دارىگەر ەكەنىن دە ەستە ۇستاۋعا ءتيىستىمىز. قازان توڭكەرىسىنە دەيىن قازاقتار اراسىندا ارناۋلى ءبىلىمى بار 20 عانا دارىگەر دايارلاندى. اۋرۋعا ساپالى مەديتسينالىق كومەك بەرەتىن ەشكىمنىڭ بولماعانىنا, سۇزەكتەن, سۋىق تيۋدەن, وبادان, تىرىسقاقتان, قاراسان, قىزىلشا, بەزگەك, تۋبەركۋلەز سەكىلدى اۋرۋلاردان حالىق جاپپاي قىرىلىپ جاتقان كەزدە, وسىناۋ ۇركەردەي توپتىڭ قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولماشى ءىس-ارەكەتىنىڭ ءوزى ءبىراز ادامنىڭ ءومىرىن اراشالاپ قالدى. سول ءبىر ۇركەردەي توپتىڭ ىشىندە قازاقتىڭ يبن-سيناسى, سان قىرلى دارىن يەسى حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ بولعانى داۋسىز.
ال 1913-1920 جىلدارى تەمىر ۋەزىندە ۋچاسكەلىك دارىگەر قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, وبا اۋرۋىن جويۋ ىسىنە قاتىستى. ول 1920 جىلدان باستاپ تاشكەنتتەگى حالىق اعارتۋ ينستيتۋتىندا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە تۇرعان. وعان قوسا ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتى مەديتسينا فاكۋلتەتىنىڭ اۋرۋحاناسىندا ورديناتور بولىپ قابىلداندى. 1921 جىلى نەگىزىنەن قازاق حالقى اراسىندا پەداگوگيكالىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىمەن اينالىستى. 1923 جىلى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى عىلىمي كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە مەملەكەتتىك عىلىمي باسپانىڭ كۇنشىعىس ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولادى. ونىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن ۇلتتىق مەكتەپتەردىڭ جاڭا جۇيەسى, قازاق تىلىندەگى تەرمينولوگيا جاساۋ ءىسى, ۇلت تىلىندە جۋرنال شىعارۋ, قازاق مەكتەپتەرى ءۇشىن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى ۇلتتىق تىلىمىزگە اۋدارىلىپ, جاڭادان قۇراستىرىلدى. اسىرەسە ونىڭ وقۋ قۇرالدارىن جازۋدىڭ ادىستەمەسى, ياعني شاكىرت جانىنا لايىقتى ەتىپ قۇراستىرۋ جايلى ايتقان ءتۇيىندى پىكىرلەرى كوڭىل اۋدارارلىقتاي. ول جاراتىلىستانۋ مەن پەداگوگيكا سالاسىندا دا ناتيجەلى ەڭبەك ەتىپ, بىرنەشە وقۋلىق دايىندادى. سولاردىڭ ىشىنەن ءۇش بولىمنەن تۇراتىن زوولوگيا, اناتوميا, فيزيولوگيا, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ گيگيەناسى جانە تابيعاتتانۋ پاندەرىنە ارنالعان وقۋلىقتاردى اتاۋعا بولادى.
حالەل دوسمۇحامەد ۇلى – قازاقتىڭ مەديتسينا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول يۋ.ۆاگنەردىڭ «وسىمدىكتەردىڭ تىرشىلىگى مەن ءتۇزىلۋى» دەگەن ەڭبەگىن قازاقشاعا اۋدارىپ, جەكە وقۋلىق ەتىپ شىعاردى. ءوزىنىڭ «وقۋشىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ», «ادامنىڭ ءتان تىرشىلىگى», «سۇيەكتىلەر تۋرالى» دەگەن وقۋلىقتارى جارىق كوردى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ تاريحىن ءبىلۋ تۇگىلى, وزدەرىنىڭ قاسيەتتى انا ءتىلىن شۇبارلاپ جۇرگەندەر حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ مىنا ءبىر قاناتتى سوزدەرىن بويتۇمارداي قاپەرىندە ۇستاۋعا ءتيىس. ء«تىل – جۇرتتىڭ جانى. ءوز ءتىلىن ءوزى بىلمەگەن ەل بولمايدى. تىلىنەن ايىرىلعان جۇرت – جويىلعان جۇرت. مەكتەپ پەن باسپانىڭ ءتىلى دۇرىس بولسا, ەلدىڭ ءتىلىن كوركەيتىپ, بايىتىپ, گۇلدەندىرەدى. مەكتەپ پەن باسپادان قولدانۋدان قالعان ءتىل – شاتاسقان ءتىل. انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەۋ – بۇل ءسۇيىنىش, ءوز ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, جات تىلگە ەلىكتەي بەرۋ – بۇل كۇيىنىش» دەپ تولعانعان.
پەداگوگ-عالىم ح.دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ فولكلورتانۋ سالاسىنداعى ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندە وقشاۋ تۇراتىنى – «قازاق حالىق ادەبيەتى» وچەركى. بۇل جيناقتا اۋىز ادەبيەتىنىڭ تۇرلەرىن جىكتەۋدى ماقسات ەتكەن. فولكلوردى تەك جالاڭ ءسوز ونەرى دەپ تانىپ قويعان جوق, ونى ادەت-عۇرىپ, نانىم-سەنىممەن بايلانىستى ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەردەن بولە-جارماي قاراۋ كەرەكتىگىن جاقسى تۇسىنگەن عالىم. اسىرەسە حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىنا ناقتى تۇسىنىك بەرەدى. مىسالى, حالىق ادەبيەتىنىڭ مازمۇنى تۋرالى ايتقاندا, شىلدەحانا, بەسىك جىرلارىنىڭ تاربيەلىك مانىنە نازار اۋدارىپ, «قازاق بالاسىنىڭ شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەننەن باستاپ, كامەلەتكە تولعانعا دەيىنگى تىنىس-تىرشىلىگى ءان, جىردىڭ قۇشاعىندا وتەدى. قازاق بالاسىن تاربيەلەۋدە دىبىستىق ىرعاقتاردىڭ باستى ورىنعا شىعۋى, ءسىرا, حالىق ادەبيەتى مەن حالىق اندەرىنىڭ كەڭ تاراپ دامۋى, ونىڭ تاربيە قۇرالى بولۋى سەبەپ بولسا كەرەك», دەپ كورسەتكەن.
عاشىقتىق جىرلاردىڭ شىعۋ تاريحى مەن ءتالىم-تاربيەلىك ءمانىن ءسوز ەتە كەلىپ, جار-جار, بەتاشار, تويباستار جىرلارىنا ەرەكشە توقتالادى. «بۇل جىرلاردا جاڭا تۇسكەن كەلىندى قايىن جۇرتقا تانىستىرۋ كوزدەلسە, سونىمەن بىرگە نەگىزىنەن كەلىنگە قاتىناستى ادەپتىلىك ەرەجەلەرى جانە قايىن اتاعا, ەنەگە, كۇيەۋ جىگىتتىڭ وزگە دە تۋىستارىنا مىنەزدەمە بەرىلەدى», دەپ تۇرمىس-سالت جىرلارىنىڭ تاربيەلىك جاعىن سيپاتتايدى.
ولگەن ادامدى جەرلەۋ داستۇرىنە بايلانىستى شىققان كورىسۋ, جوقتاۋ, ەستىرتۋ سەكىلدى حالىقتىق ءداستۇردىڭ سىر-سيپاتىن تۇسىندىرەدى. حالىق پوەزياسىندا ماقتاۋ جىرلارى ايرىقشا ورىن الاتىنىن, وندا جەكە ادامداردىڭ, تۇتاس رۋ مەن ۇلىستىڭ باتىرلىعى, بايلىعى, ادىلدىگى, ەلدىگى سەكىلدى قاسيەتتەرى ماداقتالاتىنىن, ماقتاۋ ولەڭدەردىڭ تالىمدىك مانىمەن قاتار, جاعىمپازدىق پەن جالعان سوزگە اينالاتىن كولەڭكەلى جاقتارىن دا اشىپ كورسەتتى. باتا سەكىلدى تاعىلىم سوزدەرگە, بيلەردىڭ شەشەندىك ونەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, العىستىڭ قاراما-قارسى ءتۇرى قارعىستىڭ دىننەن, ەلدىڭ سالت-داستۇرىنەن بەزگەن ەكىجۇزدىلەرگە بەرىلەتىنىن ەسكەرتەدى. عالىمنىڭ تەرمە, ناقىل ولەڭدەرگە بەرگەن باعاسى, جاقسى ايەل, تاربيەلى ۇل, كورگەندى قىز, ادەپتى كەلىن, باي, باتىر, كەدەي, مىرزا كەيپىندەگى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ بويىندا قانداي قاسيەتتەر بولۋى كەرەكتىگى جايلى ايتقان تۇششىمدى پىكىرلەرىنىڭ تالىمدىك قۇنى وتە جوعارى.
حالەل دوسمۇحامەد ۇلى قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە بايلانىستى, ىرىمداردىڭ ءدىني نانىم-سەنىمدەرگە سايكەس تۋ سەبەبىن ايتا كەلىپ, «...قايسىبىر ىرىمداردى بۇلجىتپاي ورىنداپ وتىرۋ تاربيەلىلىكتى, كورەگەندىكتى كورسەتەدى جانە مىندەتتى تۇردە اتقارۋعا ءتيىستى ادەپ ساقتاۋ بولىپ تابىلادى», دەپ تاربيەلىك ءمانىن ارنايى ءسوز ەتەدى.
عالىم حالقىمىزدىڭ شارۋاشىلىق كاسىبى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, اڭشىلىق ءومىرى, كيىز ءۇيى مەن ونىڭ بارشا جيھازى, ۇلتتىق كيىمدەرى, اسىرەسە قىزدار تاعاتىن اسەمدىك زاتتاردى تىزبەكتەي كەلىپ, وسىلاردىڭ جاس بۋىندى ەڭبەككە, كاسىپشىلىككە, ەرلىككە, سىپايىلىققا باۋلىپ, تاربيەلەۋدە ماڭىزى زور ەكەندىگىن ناقتىلى دەرەكتەر كەلتىرىپ دالەلدەيدى.
قارىمدى قايراتكەر, جان-جاقتى عالىم حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ قوعامدىق-ساياسي, مادەني-اعارتۋشىلىق كوزقاراسىنىڭ بۇگىنگى كۇنمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن انىق بايقاۋعا بولادى. وسى تۇرعىدا قازاق زيالىلارىنىڭ قوعامدىق-اعارتۋشىلىق ىسكە قاتىستى ادالدىعىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر ەسكە تۇسەدى. تۇركىستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى تۇسىندا تاشكەنت قالاسىندا «تۇركىستان ولكەسىن زەرتتەۋ قوعامى», «مادەنيەتتى كوركەيتۋشىلەردىڭ «تالاپ» قاۋىمى جۇمىس ىستەگەن بولاتىن. ەلدەگى مادەني-اعارتۋ جۇيەسىنىڭ السىزدىگىنە قاراماستان, حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن اتالعان قاۋىم مەن قوعام ءوز ءىسىن تۇراقتى, دايەكتى جۇرگىزىپ وتىرعان. اراب قارپىندە (توتەشە) جازىلعان حالەلدىڭ مارجانداي قولتاڭباسى ۇلتقا بايلانىستى ماسەلەلەردىڭ ۇنەمى اتقارىلعانىنان حابار بەرەدى. ءاربىر ماڭىزدى ءىستىڭ جىلدىق, توقساندىق جوسپارى, ونى ورىنداۋشىلاردىڭ مىندەتى, الدىن الا كورسەتىلگەن دە, جوسپاردىڭ ناتيجەسى قانداي بولعانى, قانشا دۇنيە تاسقا باسىلىپ, نەشەسى اۋىزشا (بايانداما, ءتۇرلى جيىنداعى سوزدەر, ت.ب.) ايتىلعانى حاتتالعان. مىسالى, «تالاپ» قاۋىمى» ۇلتتىڭ ارعى تاريحىنىڭ تالاستى جايلارىنا ارناپ, بىرنەشە پىكىرتالاس, شوقان, ىبىراي, اباي قۇبىلىستارىنا ارنالعان عىلىمي ءماندى اڭگىمە جۇرگىزگەن. وسىنداي قۇجاتتاردىڭ بىرىندە حالەل دوسمۇحامەد ۇلى: «قازىر بىزگە ءاربىر جىل, اي, اپتا, كۇن قىمبات. ادەتتە, قازاق حالقىنىڭ سوزبۇيداعا جانى قاس. جازعان ماقالا, كىتابىمىز, سويلەگەن ءسوزىمىز, جاساعان باياندامامىز وسى تاعدىر-تالايى اۋىر ۇلتىمىزدىڭ ۋاقىتىن ۇتاتىنداي بولىپ تۋى كەرەك. ءبىز ۇيىمدى ەسەپ ءۇشىن قۇرمايمىز, ەلدىڭ مادەني-اعارتۋ جاعدايىن تيتتەي دە بولسا ىلگەرىلەتە مە دەپ قۇرامىز», دەگەن ويىن انىق بىلدىرەدى.
زامان تالابىنا سايكەس حالەلدىڭ باسشىلىعىمەن قۇرىلعان وسى مادەني-اعارتۋ ۇيىمدارى قازاق حالقىنا نە بەردى؟ بىرىنشىدەن, ولار قيىن كەزەڭدە ۇلت زيالىلارىن ەلدىك مۇراتقا توپتاستىرا الدى. ەكىنشىدەن, ماعجان جۇماباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, قوشكە كەمەڭگەر ۇلى جانە وزگە دە ارىستارىمىزدىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى تاشكەنتتەگى ءماندى ءماسليحاتتار ناتيجەسىندە تۋدى. ۇشىنشىدەن, حالەل مۇراسىنىڭ ساباعى ۇلتقا كەرەك شارۋانى سوزبەن ەمەس, ىسپەن دالەلدەۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
ايدار سابىروۆ,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى
اتىراۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى
اتىراۋ وبلىسى
