– بۇگىنگى كۇنى كينونى «مادەنيەتتىڭ ءبىر بولىگى» دەپ قانا سيپاتتاساق, الەمدىك ۇدەرىسكە كوزىن جۇما قاراعان تار شەڭبەردەگى تۇسىنىگىمىزبەن كۇلكىگە قالامىز. بۇگىنگى كينونى كينەماتوگرافياداعى ناقتى درايۆەر, ياعني ەكونوميكا سەكتورىنىڭ ءبىر ساناتى رەتىندە تانۋعا بولادى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى كرەاتيۆتى سەكتوردى قولداۋ ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ: «مەن قازاقستاننىڭ كرەاتيۆتى يندۋستريا سالاسىندا الدىڭعى قاتارعا شىققانىنا قۋانىشتىمىن. بۇل ۇستانىم بويىنشا قازاقستان تۋرالى وڭ پىكىر قالىپتاستى», دەگەن ءسوزىنىڭ كينوعا تىكەلەي قاتىسى بار. سەبەبى ەل ءيميدجىن قالىپتاستىرۋدا, كرەاتيۆتى يندۋستريا سالاسىندا كينو ءوندىرىسى از ءرول وينامايدى.
بىراق مۇنىڭ ەكىجاقتى قوزعالىس ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. مەملەكەت كينەماتوگرافيا سالاسىنا نازار اۋدارىپ, وعان قوماقتى قارجى بولسە, كينو قوعامداستىعى ءوز تاراپىنان حالىق اقشاسى نە ءۇشىن جۇمسالاتىنىن سۇراۋعا دايىن بولۋى كەرەك.
– ال وتكەن جىلداردىڭ تاجىريبەسى قانداي؟ كينەماتوگرافيستەر وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋگە دايىن با؟
– وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ كينووندىرۋشىلەر مەملەكەت سەنىمىن تۋدىراتىن جاۋاپكەرشىلىك دەگەن ۇعىمدى ءاردايىم تۇسىنە بەرمەيدى. كەيبىر كومپانيالار كونكۋرس كەزىندە وزدەرىنىڭ بولاشاق جوبالارىن اسىرا ماقتاپ, ولارعا قاراجات الادى دا, سوڭىندا پروكاتقا شىققان ءونىم وندىرىسكە جۇمسالعان سومانىڭ وننان ءبىر بولىگىن قايتارمايتىن, ءتىپتى سورەدە قالاتىن فيلمدەر شىعارادى. بۇل مەملەكەتتىڭ اقشاسىنا دەگەن تۇتىنۋشىلىق كوزقاراستى عانا كورسەتەدى. بيىل ءبىز قاتاڭ شارا قولدانۋعا ءماجبۇر بولدىق: قازىرگى ۋاقىتتا قارجىلىق جاعىنان دا, شىعارماشىلىق جاعىنان دا مۇمكىندىگى مەن مۇددەسىن جوسىقسىز پايدالاناتىندارعا قاتىستى كينوورتالىقتىڭ شاعىمدارى بويىنشا بەس ءىس سوتتا قارالىپ جاتىر. كەزەكتى ىرىكتەۋگە قاتىساتىندار وسىنداي جاعداي ورىن العان كەزدە قاتاڭ شارا قولدانىلاتىنىن ءبىلۋى قاجەت.
– تولىعىراق ايتا الاسىز با؟ ناقتى مىسالمەن...
– وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيۋدجەتكە بارلىعى 1 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات قايتارىلدى. ونىڭ 475 ميلليونى – كونكۋرستا جەڭىسكە جەتكەن, بىراق شارت بويىنشا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماعان بەس جوبا. جالپى, ۇيىمداستىرۋ تاراپىنان العاندا, بيۋدجەتكە قايتارىلعان قاراجات جاقسى كورسەتكىش ەمەس, بىراق مۇنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالسا, زاڭناماعا سۇيەنە وتىرىپ, تۇبەگەيلى ءتيىستى شارالار قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى.
جالپى, 2022 جىلعى بايقاۋعا كەلەتىن بولساق, 62 جوبانىڭ 49-ى عانا مارەگە جەتتى. ارينە, كەيبىر جوبالاردىڭ وندىرىستىك ۇدەرىسى اياقتالماعان, تولىقمەترلى تاسپالاردىڭ ءبىر بولىگى – اۋىسپالى جوبالار. 146 ميلليوندى قايتارۋ وتكەن جىلدارداعى وتپەلى جوبالارعا جاتادى.
– بۇل سالانىڭ پروبلەمالارىنا كينووندىرۋشىلەر كىنالى مە؟
– بۇلاي دەپ كەسىپ ايتقانىمىز دۇرىس بولماس. ەرەجەگە سايكەس كونكۋرسقا قاتىسۋشىلار شەكتەۋلى شارالاردىڭ دا بار ەكەنىن ەسكەرۋى كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلەتىن جۇمىستىڭ قيىندىعى ءوز الدىنا. مىسالى, كوپتەگەن كەلىسىمدى الۋ جانە بيۋروكراتيالىق كىدىرىستەرگە بايلانىستى ىرىكتەۋدى جاريالاۋ بىرنەشە رەت شەگەرىلدى. بۇل ءاربىر جوبا بويىنشا جۇمىس ىستەۋ, جۇزەگە اسىرۋ ۋاقىتىن قىسقارتىپ قانا قويماي, فيلم شىعارۋ ۇدەرىسىنە كەرى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.
بايقاۋعا بايلانىستى بۇل ماسەلە – بۇكىل كينو سالاسىنا قاتىستى باسقا دا كۇردەلى پروبلەمانىڭ ءبىر بولىگى عانا. بۇگىنگى تاڭدا كەز كەلگەن شىعارماشىلىق بىرلەستىكتەر, قايسىسى بولسا دا, كينەماتوگرافيستەر وداعى دا, كينەماتوگرافيالىق ونەر اكادەمياسى دا مەملەكەتتىڭ نازارىنان تىس قالادى. ولار قارجى المايدى, ولاردىڭ داۋىستارى ەسەپكە الىنبايدى. ادەتتە, مۇنداي ۇيىمدار باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس ەدى. سالانىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن قۇرۋ جانە وزگەرتۋ كەزىندە ناقتى وسىلاردىڭ پىكىرىن تىڭداۋ كەرەك. بۇل باعىتتى ەڭ الدىمەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ۇستانۋى كەرەك. بىراق جوعارىدا ايتقانىمداي, مينيسترلىك قامتيتىن باعىتتار تىم كوپ بولعان سوڭ, بۇل شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىن ايتارلىقتاي قيىنداتادى.
وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىك قۇرامىندا جەكە كينەماتوگرافيا كوميتەتىن قۇرۋ كەرەك. جەتەكشىلىك ەتەتىن قىزمەتتەردىڭ جوعارى قۇزىرەتتىلىگى شىعارماشىلىق وكىلدەرى مەن مەملەكەت اراسىنداعى ديالوگتى جەڭىلدەتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار وزەكتى جانە زاماناۋي تاقىرىپتىق جوسپاردىڭ ساپالى ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
– ايتپاقشى, تاقىرىپتىق جوسپار تۋرالى. مەملەكەتتىڭ كينەماتوگرافيستەرگە ۇسىناتىن تاقىرىپتارى كورەرمەندەر اراسىندا سۇرانىسقا يە دەپ ويلايسىز با؟
– بۇل جەردە بۇگىنگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كورسەتەتىن كارتينالار مەن داۋىرلىك تاريحي لەنتالار اراسىندا اقىلعا قونىمدى تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى ءتيىس. بۇگىنگى قوعام ءۇشىن قاجەت وزەكتى تاقىرىپتار – قورلاۋ مەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسۋ, تەرروريزم مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تۇرۋ.
بالالار, جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار ءۇشىن كينونىڭ تاربيەلىك ماڭىزى زور ەكەنىن دە ۇمىتپاۋ قاجەت. پرەزيدەنت قىزمەتىنە كىرىسكەن بەتتە جاريالانعان ماقالاسىندا مادەنيەتتىڭ ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋ جانە جاس ۇرپاقتىڭ دۇنيەتانىمى ماسەلەلەرىندەگى رولىنە نازار اۋداردى. ءبىز وسى باعىتتى ۇستانۋعا تىرىسامىز.
– قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعى ۇلتتىق فيلمدەر دەپ تانىلۋعا ءۇمىتتى كينوجوبالاردى ىرىكتەۋ بويىنشا اشىق كونكۋرس جاريالادى. وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا وزگەرىس, قانداي دا ءبىر ايىرماشىلىقتار بار ما؟
– وتكەن جىلى كينوجوبالاردى قارجىلاندىرۋ ەرەجەسىنە بايلانىستى سۇراق كوپ بولدى. قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋ ەرەجەلەرىن قاتاڭداتقان بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, جاڭا ەرەجەلەر جەتكىزۋشىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى كورسەتكىشىن قولدانۋدى كوزدەدى, بۇل جەتكىلىكتى قارجىلىق رەزەرۆتەرى جوق كينووندىرۋشىلەردىڭ كونكۋرسقا قاتىسۋىنا قوسىمشا توسقاۋىل قويدى. بۇل بايقاۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن, اسىرەسە شاعىن نەمەسە جاڭادان اشىلعان كينوكومپانيالار ءۇشىن كەدەرگى بولدى. بىراق 2022 جىلعى قىركۇيەكتە «كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, وعان سايكەس بۇل نورما جويىلدى.
– كينوورتالىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى – بۇكىل قازاقستاندىق كينەماتوگرافيانى قولداۋ جانە دامىتۋ. بىراق بۇل – جالپىلاما ۇعىمدار. ۇكقمو وزىنە قويىلعان مىندەتتەمەلەرىن قالاي ىسكە اسىرادى؟
– 2019 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلعان 83 ءفيلمنىڭ ءوندىرىسى اياقتالدى. مەملەكەتتىك قارجىلىق قولداۋدىڭ جالپى بيۋدجەتى 17,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. 2023 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن فيلمدەر شىعارۋعا 5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان, ونىڭ ىشىندە جالعاسىپ جاتقان جوبالارعا 1,7 ملرد تەڭگە (20 كينوجوبا) جانە جاڭا كينوجوبالارعا 3,3 ملرد تەڭگە, ونىڭ 35%-ى نەمەسە 1,2 ملرد تەڭگەسى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ كينوجوبالارىنا, 2,1 ملرد تەڭگەسى جەكە كينوجوبالارعا جىبەرىلەدى.
– سىنشىلار سوڭعى ۋاقىتتا وتاندىق كينونىڭ شەتەلدە تانىمالدىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. مۇندا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى قانداي؟
– وتكەن جىلى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن تۇسىرىلگەن فيلمدەر كوپ فەستيۆالعا قاتىسىپ, جۇلدە الدى. ولاردىڭ اراسىندا بەرلين حالىقارالىق كينوفەستيۆالىندە Generation سەكتسياسىنداعى گران-پري, توكيو حالىقارالىق فەستيۆالىندە «ۇزدىك رەجيسسۋرا» جۇلدەسى, پورتۋگالياداعى كينوفەستيۆالدىڭ باس جۇلدەسى, لوس-اندجەلەس, سوچي, مينسك, سينگاپۋر, ءۇندىستان, قىتاي, تۇركيا, اقش كينوفەستيۆالدارىندا جۇلدەلەرى بار.
سونىمەن قاتار كينوورتالىق فرانتسيا, گەرمانيا, يسپانيا, چەحيا, بولگاريا, كورەيا, تۇركيا, گرۋزيا, رەسەي, قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان, ازەربايجان سياقتى الەمنىڭ 13 ەلىندە قازاقستان كينوسى كۇندەرىن وتكىزدى. شەتەلدىك كورەرمەندەرگە 15 قازاقستاندىق فيلم كورسەتىلدى, كارتينالاردىڭ ارقايسىسىن وندىرۋشىلەرى ۇسىندى.
«كينەماتوگرافيا تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىنا سايكەس بيىلعى جىلدان باستاپ ۇكقمو بۇدان بىلاي شەتەلدىك ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسپايدى. قازىر كينوورتالىقتىڭ مىندەتىنە كينوجوبالاردى قارجىلاندىرۋ جونىندەگى قىزمەتتەن باسقا, شەتەلدەن اكەلىنەتىن انيماتسيالىق فيلمدەر مەن وتباسىلىق كورۋگە ارنالعان فيلمدەردى قازاق تىلىنە دۋبلياجداۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ كىرەدى. ال ەلىمىزدە حالىقارالىق كينو ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن ساپالى ءتۇسىرىلىم الاڭىن ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا ۇكقمو الدىندا ۇلتتىق كينوكوميسسيانى قۇرۋ مىندەتى قويىلدى.
– ال وتاندىق كورەرمەن شە؟ مەملەكەتتىڭ اقشاسىنا تۇسىرىلگەن فيلمدەردى قولداي ما؟
– 2020 جىلدان باستاپ كينوتەاتر پروكاتىنا مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن تۇسىرىلگەن 13 فيلم شىعارىلدى. بۇگىنگى تاڭدا پروكاتتاعى ەڭ تابىستى فيلم «دوس-مۇقاسان» ءفيلمى بولدى, ونىڭ كينوتەاترلاردا جيناعان قاراجاتى 500 ملن تەڭگەدەن اسادى. كورەرمەندەر «پاراليمپياداشى» ءفيلمىن دە وتە جىلى قابىلدادى. سونداي-اق كينوورتالىق «تۇركياداعى قازاقشا بيزنەس» ءفيلمىن شىعارۋدىڭ سوڭعى كەزەڭىنە قاتىستى. تاياۋ ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق كينوپروكاتتاعى ۇلتتىق فيلمدەر ۇلەسىنىڭ ارتاتىنىن وسىنداي مىسالدار دالەلدەيدى.
بۇل قاتاردا بۇگىنگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – كينوتەاترلاردىڭ جاڭا جەلىلەرىن دامىتۋ. ەڭ الدىمەن, قازىرگى كينەماتوگرافيالىق مادەنيەت ايماقتار مەن اۋدانداردا ءالى دە كەمشىن. وسىعان بايلانىستى كەڭ اۋديتوريانى, ونىڭ ىشىندە اۋىلدىق ايماقتاردى قامتيتىن «ايماق ءسىnema» تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدىك. ءبىز ولاردى ءبىلىم بەرۋ كينوورتالىقتارى, ناعىز كينوكىتاپحانالار رەتىندە تانىستىرعىمىز كەلەدى.
وسى قادامنىڭ بارلىعى – ۇلكەن جولدىڭ باستاماسى. ەلىمىز ناقتى, دۇرىس باعىتتى ۇستانىپ وتىرعانىنا كامىل سەنەمىن. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ تۋىن ۇستايتىن كوشباسشى سالا رەتىندە كينەماتوگرافيانىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالعا اينالعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل «جاڭا قازاقستانعا قالاي كىرەمىز؟» دەگەن بارلىق كينەماتوگرافيا سالاسىنىڭ قويىپ وتىرعان ساۋالىنا بەرەتىن جاۋاپ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
