القالى جيىنعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قوعام قايراتكەرلەرى, تاريحشى عالىمدار مەن باتىر ۇرپاقتارى جانە ەلوردا تۇرعىندارى قاتىستى. ءىس-شاراعا سارداردىڭ تۋعان ەلى – قوستاناي وبلىسىنان ارنايى دەلەگاتسيا كەلدى.
كونفەرەنتسيا امانگەلدى يمانوۆتىڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى قۇتتىقتاۋلار لەگىمەن باستالدى. الدىمەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى تالعات ەشەنقۇلوۆ پەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار اليەۆ ءسوز الىپ, جيىن جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى. ودان كەيىن قوستاناي وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رينات مۇحامەتقاليەۆ باتىر تويىنا قانداي ءىس-شارالار جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
«امانگەلدى يمانوۆتىڭ 150 جىلدىعىنا بايلانىستى وبلىس اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءبىراز ءىس-شارا جوسپارى بەكىتىلىپ, اۋقىمدى جۇمىس باستالدى. مىسالى, امانگەلدى اۋدانىنداعى باتىر اتىنداعى مەموريالدىق مۋزەيگە جوندەۋ جۇرگىزىلەدى. اۋدان ورتالىعىنداعى باتىر ەسكەرتكىشىنىڭ اۋماعىن اباتتاندىرۋعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىندى. سونىمەن قاتار امانگەلدى اۋدانىنداعى مادەنيەت ءۇيى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنە كەرەك قۇرال-جابدىقتار الىنادى. قىسقاسى, ءبىز مادەني, عىلىمي ءىس-شارالاردان بولەك, اۋداننىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن وسىنداي جوبالاردى جوسپارلاپ وتىرمىز. باتىردىڭ نەگىزگى تويى قىركۇيەك ايىندا وتەدى. سوعان دەيىن وسى جۇمىستار اياقتالادى», دەدى ول.
اتاقتى اكادەميك قانىش ساتباەۆ كەزىندە امانگەلدى يمانوۆتىڭ كۇرەسكەرلىك جولىنا توقتالىپ, ونىڭ باتىرلىعى ارعى تەكتى بابالارىنان دارىعانى تۋرالى ماقالا جازعان. بەلگىلى عالىم, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى التىنبەك نۇح ۇلى وسى تاقىرىپتا وي قوزعادى.
«بۇگىنگى كونفەرەنتسيا اتاۋىنىڭ ءوزى باتىردىڭ بارلىق بولمىسىن اشىپ تۇر. مەن نەگىزى حيميك بولعانىممەن, ءبىر بۇيرەگىم تاريحقا بۇرىپ تۇرادى. اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ حالىق باتىرى تۋرالى جازعان دۇنيەلەرى از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – «امانگەلدى باتىردىڭ بابالارى» دەگەن ماقالاسى. وسى ماقالادا امانگەلدىنىڭ اتاسى يماننىڭ كەنەسارى حاننىڭ ون جىلعا جۋىق جانىندا جۇرگەن باس باتىرلارىنىڭ ءبىر بولعانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن. سونداي-اق قانىش اعامىز باتىردىڭ نەمەرە ءىنىسى باقىت يمانوۆتىڭ «امانگەلدى» رومانىن قولجازبا تۇرىندە وقىپ, وعان جىلى پىكىرىن بىلدىرگەن. 1916 جىلى 25 ماۋسىمداعى رەسەي پاتشاسىنىڭ 19-دان 43 جاسقا دەيىنگى قازاق جاستارىنىڭ ارميانىڭ قارا جۇمىسىنا الۋ تۋرالى جارلىعى جالپاق ەلدى ءدۇر سىلكىندىردى. جالپى, بۇعان دەيىن دە قازاقتىڭ ءتوزىمى سارقىلۋعا جەتكەن ەدى. ويتكەنى 1893 جىلدان 1917 جىلعا دەيىن حالقىمىز 45 ميلليون دەسياتينا جەرىنەن ايىرىلىپ قالدى. سوندىقتان جەرىڭدى تارتىپ الىپ, ءوزىڭدى قارا جۇمىسقا جەگىپ جاتسا, سەن وعان قالاي شىدايسىڭ. پاتشانىڭ مۇزداي قارۋلانعان اسكەرىنە امانگەلدى يمانوۆ العاشىندا 15 مىڭ كوتەرىلىسشىمەن قارسى تۇرىپ, ودان كەيىن ولاردىڭ سانى 50 مىڭعا جەتۋى, وتارشىلدىق ساياساتقا دەگەن حالقىمىزدىڭ ۇلكەن قارسىلىعىن كورسەتتى», دەدى عالىم.
اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ «قاھارلى 1916 جىل: ۇلى بەتبۇرىس قىرلارى مەن استارى» اتتى بايانداماسىندا سارداردىڭ ءومىرى بارىنشا زەرتتەلدى دەگەنىمىزبەن, ءالى دە اقتاڭداقتار بار ەكەنىن ايتتى.
«ەجەلدەن ەركىندىكتە ءومىر ءسۇرىپ, ازاتتىقتى بارىنەن جوعارى قويعان حالقىمىز XX عاسىردىڭ العاشقى 20 جىلىندا ءتۇرلى سىن-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلدى. تاپ وسى جىلدارى يمپەريانى, ءتىپتى الەمدى سىلكىندىرگەن ءۇش رەۆوليۋتسيا ۇلى دالانىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىن تاريح ساحناسىنا شىعاردى. ولار وتاندى ءسۇيۋدىڭ باستى شارتى مەملەكەت قۇرۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن قامتىدى. سونىڭ ىشىندە تورعاي وڭىرىندەگى حالىق باتىرى باستاعان كوتەرىلىس كەڭ كولەمدە ۇيىمداستىرىلدى. قازىر ەلىمىزدە امانگەلدىنى بىلمەيتىن جان جوق. سارداردىڭ بەينەسى ادەبي شىعارمالاردا كوركەم سومدالدى. ەلدى مەكەندەرگە, كوشەلەرگە ەسىمى بەرىلدى. الايدا باتىردىڭ ءومىر جولىن ءالى دە زەرتتەيتىن تۇستارى بارشىلىق», دەدى ول.
شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زيابەك قابىلدينوۆ ءوز بايانداماسىندا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باستالۋ سەبەپتەرىنە توقتالا كەلىپ: ء«بىز بۇگىن حالىق باتىرىن نە ءۇشىن دارىپتەپ وتىرمىز. وعان سارداردىڭ مەرەيتويى عانا سەبەپ ەمەس. قازىر الەمدەگى ساياسي جاعداي وتە كۇردەلى. سوندىقتان قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن بىزگە امانگەلدى يمانوۆ سەكىلدى تۇلعالار كەرەك. وتانىمىزدى قورعاۋعا ەرجۇرەك اتامىز سياقتى دايىن بولۋىمىز قاجەت», دەدى پروفەسسور.
سودان سوڭ ءسوز العان باتىردىڭ نەمەرەسى باتىرلان رامازان ۇلى امانگەلديەۆ ومىرىندە اتاسىنىڭ ونەگەلى ءىز قالدىرعانىن جەتكىزدى. «مەن اتامدى 10 جاسىمدا تانىدىم. سودان بەرى قانشاما جىل ءوتتى. تەحنيكالىق ماماندىقتى يگەرىپ, باسقا سالادا قىزمەت ىستەسەم دە, عۇمىر بويى اتامنىڭ ءومىرى مەن كۇرەسكەرلىك جولىن زەرتتەپ كەلەمىن. ءبىراز تاريحي قۇجاتتار مەن مۇراعات ماتەريالدارىن جينادىم. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي اتام تۋرالى كىتابىم شىقتى. بۇگىنگە دەيىن ول كىسى تۋرالى قانشاما ادەبي, عىلىمي ەڭبەك جازىلدى. ءالى دە جازىلادى دەپ ويلايمىن. حالىق باتىرىن ۇلىقتاپ جاتقان بارلىق ازاماتقا العىسىمدى ايتامىن», دەدى باتىردىڭ ۇرپاعى.
سونداي-اق كونفەرەنتسيادا ەل اقساقالى مۇحتار حودەنوۆ, ارقالىق قالاسىنداعى دالا ولكەسى تاريحى وبلىستىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى باتىرلان ساعىنتاەۆ, تاعى باسقا دا عالىمدار بايانداما جاساپ, تۇعىرلى تۇلعا تۋرالى جان-جاقتى وي ساراپتادى.
ودان كەيىن ءىس-شارا «حالىق باتىرى» اتتى كورمەگە جالعاستى. كورمەگە قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, ارقالىق قالاسىنداعى دالا ولكەسى تاريحى وبلىستىق مۋزەيى جانە امانگەلدى اۋدانىنداعى باتىر اتىنداعى مەموريالدىق مۇراجايدان اكەلگەن قۇندى جادىگەرلەر قويىلدى. ونىڭ ىشىندە پاتشانىڭ قازاق جاستارىن تىل جۇمىستارىنا شاقىرۋ تۋرالى جارلىعىنا بايلانىستى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ كوشىرمەلەرى مەن سارداردىڭ ءومىر جولىن زەردەلەگەن تاريحي سۋرەتتەر بار. اسىرەسە امانگەلدىنىڭ دومبىراسى مەن جاقىن تۋىستارىنىڭ جەكە زاتتارى, كوتەرىلىس ساربازدارىنىڭ قارۋ-جاراقتارى قوناقتاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. سونىمەن قاتار ايگىلى سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆتىڭ, باكي ۋرمانچەنىڭ, ناعىمبەك نۇرمۇحامەدوۆتىڭ كارتينالارى, ءمۇسىنشى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ پەن ۋكراينانىڭ حالىق سۋرەتشىسى ەفيم بەلوستوتسكيدىڭ مۇسىندەرى كورمەنى ايشىقتاي ءتۇستى. ال كەشكىسىن مادەني ءىس-شارا «استانا» كونتسەرت زالىندا «دالا داۋىلپازى» اتتى سالتاناتتى كونتسەرتكە ۇلاستى.
