ونىڭ ۇستىنە اقكول-جايىلماداعى اۋليەكول باستاعان 9 كول دە وسى وزەن ارقىلى كوكتەمدە اعىپ كەلەتىن مول سۋعا تاۋەلدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەل-جۇرتتىڭ كۇرەماتىرىنا اينالعان ولەڭتىنىڭ سۋىن بوگەمەۋدى سۇراپ وتىر. ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىنا تامان ولەڭتىنىڭ ارناسىنا سىيماي اققان مول سۋ ساي-سالانى تولتىرىپ, وزەن بويىن ەن جايلاعان اۋىلداردىڭ بەرەكەسىن كىرگىزەدى. اينالانىڭ ءبارى جارقىراعان سۋعا اينالىپ, قۇستار قيقۋلاپ, جان-جانۋار اسىر سالىپ, ابىر-سابىر بولىپ جاتادى. ەجەلدەن جالعاسقان وسى ءبىر تابيعي ءۇردىس عاسىرلار بويى قالپىن بۇزباي, ءوڭىردىڭ اقكول-جايىلما اتالۋى دا سودان. تاسىعان سۋ اتىراپتا ءبىر-ەكى اپتا تۇراقتاسا جەتىپ جاتىر, اينالا جاسىل شالعىنعا بولەنىپ, جايىلىمدار مەن شابىندىقتار جەتكىلىكتى ىلعال تارتىپ ۇلگەرەدى. وسى كەزدە جوعارىدا ايتقان توعىز سۋ ايدىنى – اۋليەكول, باسەنتيىن, قىلدىكول, ساسىقكول, ومىرزاق, بوزايعىر, اششىكول, كوكتوبە, توققىلى كولدەرى تولىپ, جازدا قۇرعاپ كەتۋدەن امان قالادى. بۇل كولدەردىڭ گيدرولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ماڭىزى ەرەكشە. جاۋىن-شاشىن از تۇسەتىن, جازى قۇرعاق وڭىردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ ءتورت ت ۇلىگىن ساقتاپ وتىرعان سۋاتتار دا – وسىلار. بۇل ماڭدا كەيىنگى جىلدارى تاۋارلىق بالىق شارۋاشىلىعى جولعا قويىلا باستاعانىن ايتىپ ءجۇر كوپشىلىك.
الايدا وسى قالىپتى تىرشىلىكتىڭ بارلىعى سۋ كەلمەسە, ءبىر جازدا-اق قۇرىپ كەتكەلى تۇر. ولەڭتىدەگى بوگەتتىڭ جىرى سوناۋ كەڭەس وكىمەتى تۇسىنان-اق جالعاسىپ كەلە جاتقانىن جاقسى بىلەتىن جۇرت بۇل جولعى ماسەلە كورشىلەس ەرەيمەنتاۋ اۋدانى (اقمولا وبلىسى) ولەڭتى اۋىلدىق وكرۋگىندەگى اكىمدىكتىڭ قاتە قادامىنان تۋىنداپ وتىر دەپ پايىمدايدى. سەبەبى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگى جىلدار بويى يەسىز تۇرعان ەسكى بوگەت نىسانىن بىلتىر اۋكتسيونعا قويىپ, ساتىپ جىبەرگەن. ال ونى يەمدەنگەن «ايدار» شارۋا قوجالىعى ويىنا كەلگەنىن جۇزەگە اسىرىپ, وزەن سۋىن بوگەپ تاستاپ وتىر.
گيدرولوگيالىق سيپاتىنا ۇڭىلسەك, ولەڭتى وزەنىنىڭ سۋ جينالاتىن الابى – شامامەن نەبارى 4 230 شارشى مەتر عانا. تەرەڭدىگى ءارى كەتسە ءبىر جارىم مەتردەن اسپايدى. سالىستىرمالى تۇردە جىل سايىن اكادەميك قانىش ساتباەۆ سۋ ارناسى ارقىلى 100 ملن تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلەتىنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سوندىقتان تەك ەرىگەن قار سۋىنان جينالىپ اعاتىن وزەندى «تۇساپ» تاستاۋ – ويعا سىيمايتىن دۇنيە.
ەكىباستۇز اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى ەكولوگيالىق اپاتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا شارق ۇرىپ, ادىلدىك ىزدەپ بارماعان جەرى جوق. الايدا ولار ماسەلەمەن بەل شەشە ارالاسىپ, ءمان بەرىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ورگاندار جوق دەپ مۇڭىن شاقتى. ماسەلەدەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ەكولوگيا مينيسترلىكتەرى دە حاباردار ەكەن.
اۋىلدىق وكرۋگ اكىمى جانات يبراەۆتان ءمان-جايدى تولىق ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى سۇرادىق.
– ولەڭتى وزەنىنىڭ جالپى ۇزىندىعى – 246 شاقىرىم, قاراعاندى وبلىسىنىڭ ۇساق شوقىلى جەرلەرىنەن باستالادى دا, اقمولا وبلىسىنا, ودان سوڭ پاۆلودار وڭىرىنە اعىپ كەلەدى. بۇل – نەگىزىنەن كوكتەمدە تاسيتىن, جول بويعى ەلدى مەكەندەرگە مول ىرىزدىعىن الا كەلەتىن وزەن. ءبىر عانا ءبىزدىڭ, ياعني ەكىباستۇز اۋىلدىق وكرۋگىندە تاي, كوكسيىر, تالدىقامىس, قاراجار اۋىلدارى وسى وزەننىڭ سۋىنا تاۋەلدىمىز. كوكتەمدە شابىندىقتار مەن جايىلىمدارعا جايىلىپ, شاعىن وزەن-كولدەرىمىزدى تولتىرىپ, الا جازداي ءتورت ت ۇلىگىمىزدىڭ قوڭ جيناۋىنا, كۇزدە مال ازىعىن مولىنان جيناپ الۋىنا جاعداي جاسايدى. قىسقاسى وزەن – ءبىزدىڭ كۇرەتامىرىمىز. بىلۋىمىزشە, ولەڭتى بويىندا قاراعاندى جاعىندا ەكى بوگەت, ەرەيمەنتاۋ جاعىندا تاعى ەكى بوگەت بار. بۇلار كەزىندەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا كوكتەمدە كەلەتىن مول سۋدى رەتتەپ وتىرۋ ءۇشىن سالىنعان نىساندار عوي. مىنا اقمولا وبلىسىنا قارايتىن ولەڭتى اۋىلدىق وكرۋگى تۇسىنداعى بوگەت سوناۋ 90-جىلداردان بەرى داۋلى نىسان ەدى. ول جەردەگىلەر بوگەتتى 2005 جىلعا دەيىن جاۋىپ ۇستاپ, سۋ جەتكىلىكسىزدىگىنەن ءبىزدىڭ اۋماقتاعى ەلدى مەكەندەر قاتتى زارداپ شەكتى. جەرلەرىمىز سورتاڭدانىپ, جازدا جايىلىمدارىمىز كۇيىپ كەتتى. ەكولوگيالىق اپاتتىڭ شەتى كورىنە باستادى. ماسەلەنى كوتەرمەگەن مىنبەرىمىز قالمادى. سودان كەزىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى امانقوس وتەگەنوۆتىڭ ىقپالىمەن ول بوگەت بۇزىلىپ, 2005 جىلدان باستاپ وزەن بويىمەن اعىپ كەلەتىن تىرشىلىك ءنارى ۇزىلگەن جوق. جەرگىلىكتى ازاماتتار مال باسىن كوبەيتىپ, شارۋاشىلىق قۇردى. اۋىلدارىمىز ەڭسە تىكتەپ, جاستار تۇراقتاي باستادى. مال ازىعىن جەتكىلىكتى جيناپ, قىستان قىسىلماي شىعاتىن بولدىق. ءسويتىپ جۇرگەندە, بىلتىر ولەڭتى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمدىگى الگى بوگەتتى ەلەكتروندى اۋكتسيونعا شىعارىپ, «ايدار» شارۋا قوجالىعىنا ساتىپ جىبەرگەن. ال شارۋا يەسى ونى يەمدەنىسىمەن بىردەن قۇرىلىس جۇرگىزىپ, ولەڭتىنىڭ سۋى تومەنگى جاققا مۇلدە بارماستاي ەتىپ بەكىتىپ تاستاعان, دەيدى ج.يبراەۆ.
تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, جوبادا بەتوندالعان ءشليۋزى بار بوگەت بولادى دەپ كورسەتىلگەنىمەن, سايىپ كەلگەندە 80 ديامەترلىك قۇبىرى عانا بار توپىراق قابىرعا پايدا بولعان. ج.يبراەۆ اۋىل ازاماتتارىمەن بىرگە بارىپ, ءوز كوزىمىزبەن كوردىك, بيىكتىگى 3-4 مەتر, ەنى بەس جۇك كولىگى قاتار ءجۇرىپ وتەرلىكتەي بوگەتتەن وزەن سۋى قانشا مول جينالسا دا وتە المايدى دەيدى. جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ بۇل شالىس قادامى اعىستىڭ تومەنگى جاعىندا ورنالاسقان پاۆلودار ءوڭىرىنىڭ اۋىلدارىنا جانە اقمولا وبلىسىندا ورنالاسقان اجى, قويتاس ەلدى مەكەندەرىنىڭ دامۋىنا ەكولوگيالىق تۇرعىدان اپاتتىق جاعداي تۋدىرىپ تۇر.
– ەندى بىزگە ءبىر تامشى دا سۋ جەتپەيدى دەگەن ءسوز. ال تىرشىلىك ءنارى بولماسا, اۋىلدار ماڭى قۋ تاقىرعا اينالىپ, مال جايىلىمدارى تۇزدانىپ كەتەدى. مىڭداعان گەكتار شابىندىقتارىمىز قۋراپ, بۇرىنعى تاز قالپىمىزعا تۇسەمىز. ءتىپتى, مال سۋاراتىن سۋات بولماي قالاتىن ءتۇرى بار. ءبىزدىڭ وكرۋگتە 500-دەن اسا حالىق تۇرادى. ءتورت اۋىلدا 102 جەكە اۋلا, 37 شارۋا قوجالىعى, 8 مىڭنىڭ ۇستىندە ءىرى جانە ۇساق مال, 2 مىڭنان اسا جىلقى بار. مىناۋ ىرگەلەس اجى مەن قويتاستا 11 مىڭنان اسا ءىرىلى-ۇساقتى ت ۇلىك, 8 مىڭنىڭ ۇستىندە جىلقى بار كورىنەدى. وسىنشاما تۇياقتى مال ءشوپ جەتپەي قىرىلىپ قالسا, ەل قايتىپ كۇن كورمەك؟ دەپ قىنجىلدى اۋىل اكىمى.
ءبىر قىزىعى, «ايدار» شارۋا قوجالىعى بوگەتتى قالپىنا كەلتىرەردە تومەنگى اعىستا ورنالاسقان اۋىلداردىڭ حالقىمەن مۇلدە كەلىسىمگە كەلمەگەن. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى ەرتىس باسسەيندىك ينسپەكتسياسى پاۆلودار بولىمشەسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەلەۋسىز قامباروۆ سۋ كودەكسىنە سايكەس, ونداي نىسانداردى تۇرعىزباس بۇرىن سۋ ايدىنىنا قاتىستى ەلدى مەكەندەرمەن كەلىسىم بولۋى كەرەك دەيدى. ياعني كودەكستە «سۋ بارلىعىنا جەتكىلىكتى بولۋعا ءتيىس» دەپ كورسەتىلگەن. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ شاعىمى بويىنشا ەرتىس بايسسەيندىك ينسپەكتسياسى جۋىق ارادا بوگەتكە بايلانىستى تەكسەرۋ شارالارىن باستاۋدى جوسپارلاپ وتىر. ماسەلە بۇرىننان جالعاسقان جانە جەكەنىڭ قولىنا ءوتىپ كەتكەن نىسان بولعاندىقتان ونىڭ شەشىمى دە كۇردەلى دەپ اتاپ ءوتتى بولىمشە باسشىسى. دەگەنمەن مەكەمە ماماندارى ەل-جۇرتقا ءتيىمدى بولاتىنداي شەشىم شىعاراتىنىنا سەنىمدى.
اتاپ وتەرلىگى, بىلتىر كۇزدە بوگەت قالپىنا كەلتىرىلە باستاعاننان-اق ەكىباستۇز اۋىلدىق وكرۋگى مەن ەرەيمەنتاۋدىڭ اجى, قويتاس اۋىلدارىنىڭ ازاماتتارى باس بىرىكتىرىپ, ءتيىستى ورگاندارعا شاعىمدانىپتى. ءتىپتى بۇل ماسەلەنى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بۇرىنعى ۆيتسە-مينيسترىنە قاراشا ايىندا پاۆلودار وبلىسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە دە جەتكىزگەن. جەرگىلىكتى تۇرعىن نۇرلان وباەۆ ۆيتسە-ءمينيستردىڭ شاقىرۋىمەن استاناعا دا بارىپتى. الايدا بۇل تۇيتكىلگە قاتىستى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ەكولوگيا مينيسترلىكتەرى شەشىمدى جاۋاپ ايتار ەمەس.
ماسەلەنىڭ ىزىمەن ەرەيمەنتاۋ اۋدانى ولەڭتى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى الماگۇل مۇستافيناعا دا حابارلاستىق. اۋىل باسشىسىنىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, ءاۋ باستا بوگەتتى ساۋداعا شىعارعاندا تومەنگى اعىستارداعى ەلدى مەكەندەردىڭ گيدرولوگيالىق جاعدايى مۇلدە ەسكەرىلمەگەن, تەك جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قوسىمشا قارجى ءتۇسىرۋ ماقسات ەتىلگەن ءتارىزدى. 2021 جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا سوتتىڭ شەشىمىمەن ونى يەسىز نىسان دەپ تانىپ, اۋىل اكىمدىگى 2022 جىلى اۋكتسيون جاريالايدى.
– بوگەت – بىرىنشىدەن, ستراتەگيالىق نىسان ەمەس. ازاماتتىق كودەكستىڭ 242-بابىنا سۇيەنە وتىرىپ, ونى سۋ ساقتاۋ ورنى رەتىندە كورسەتىپ زاڭدى اۋكتسيون جاريالادىق. بۇل بوگەت 1976 جىلى سالىنعان. كەزىندە ءشليۋزى, 7-8 تارماعى بولعان. اۋىلدار ونى جەردى شالعىنداندىرۋ ماقساتىندا پايدالانعان. سول ەسكى ءداستۇردى جاڭعىرتۋ ماقساتىمەن ءارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە تابىس ءتۇسىرۋ نيەتىمەن ەلەكتروندى ساۋداعا شىعاردىق. 18 ملن تەڭگەگە باعالانعانىمەن, 8,9 ملن تەڭگەگە ساتىلدى. بىلۋىمشە, «ايدار» شارۋا قوجالىعىنىڭ ءبىراز قارا مالى, جىلقىسى بار. زاڭدى يەسى ونى ماقساتقا ساي پايدالانۋدا, ياعني جازدا بۇرىپ العان سۋدىڭ كومەگىمەن مال ازىعىن وسىرمەك ويى بار, دەدى ا.مۇستافينا.
ال «ايدار» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ايدار نىعمەتوۆ بوگەت جوباسىنا اقمولا وبلىسىنداعى ءتيىستى ورگانداردان زاڭعا سايكەس رۇقسات بەرىلگەنىن, ولەڭتىنىڭ سۋى تالاپقا ساي بوگەلىپ وتىرعانىن ايتتى. ء«بىزدىڭ شارۋاشىلىقتىڭ يەلىگىندە 1 مىڭ گەكتارداي ليماندىق سۋارۋ جۇيەسى بار. سونداعى كولتاباندارعا كوپ جىلدان بەرى سۋ جەتكىزە الماي وتىرمىز. وزەن سۋىنىڭ بارلىعىن ءبىز يەمدەنەدى دەگەن دۇرىس ەمەس. بوگەتتىڭ ءشليۋزى بار. ليمانعا جايىلعان سوڭ ارتىق سۋ اينالىپ كەلىپ سول شليۋز ارقىلى تومەنگى اعىسقا ءوتىپ كەتەدى. سۋ بارلىعىنا جەتەدى دەپ ويلايمىن», دەپ جاۋاپ بەردى نىسان قوجايىنى.
ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىنا تامان قاراعاندى جاقتان مول سۋ اعىپ كەلگەندە بوگەتتى اشپاسا, ەكىباستۇز بەن اقتوعايدىڭ قىرداعى اۋىلدارى ەكولوگيالىق وشاق ايماعىنا اينالادى دەپ كۇتە بەرۋگە بولادى. سەبەبى بۇل اۋماقتا ولەڭتى ارناسىنان باسقا سۋ كوزى مۇلدە جوق. سالدارىنان اقكول-جايىلمانى مەكەن ەتەتىن جان-جانۋار, جەرگىلىكتى تابيعات قۇرىپ كەتۋى ىقتيمال. ءبىر عانا شارۋاشىلىقتىڭ پايداسىنا بولا ويلانباي جاسالعان قادام ۇلكەن اپاتقا باستاماسا يگى ەدى.
پاۆلودار وبلىسى,
ەكىباستۇز اۋىلدىق ايماعى
