«التىنىم» دەگەن ادەمى دە ادەپتى سوزىمەن تالاي وقىرمانىنىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان اكىم اعا ىسقاق سونداي جان. «التىنىم! ەڭ ۇلكەن بايلىق – ادام. ەڭ كەرەمەت سىيلىق – كوڭىل. ادامىڭدى قۇرمەتتە, كوڭىلىڭدى كىرلەتپە!» ءدال وسى سوزدەر ءومىرىنىڭ ۇرانىنداي اقىننىڭ. ءار وقىرمانى مەن تىلەكشىسىنىڭ كوڭىل تەرەزەسىنە ءۇڭىلۋ جازۋشىنىڭ ۇلاعاتتى ىسىندەي بولىپ كەتكەن.
وتكەندە اقىن اعا «ادام – ءومىر داپتەرىن» سىيعا تارتتى. ءبىر دەممەن وقىپ شىقتىم. اكەنىڭ ۇلىنا جازعان وسيەت-كىتابى كەز كەلگەن ادامدى ىزگىلىككە جەتەلەپ, ادالدىق پەن ادەپتىلىككە باستايدى. اركىم ءوز اكەسىمەن ءتىل قاتىسقانداي, سىر اقتارعانداي كۇي كەشەرى انىق. اسقار تاۋىڭدى ەندى عانا تانىعانداي, ناعىز بەت-بەينەسىن, اقىل-پاراساتىن ەندى تۇسىنگەندەي تۇلەيسىڭ.
اتاسىنىڭ وسيەتىمەن وسكەن اكىم اعا: «باسىما تۇسكەن سىن ساتتەردە اتا اماناتىنا جۇگىندىم. دەم بەردى, العا سۇيرەدى. ءوزى ومىردەن وتسە دە, ءسوزى جادىمدا جاڭعىرىپ, ءالى كۇنگە دەيىن مەنىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. وسيەت سوزدەرى عانا ەمەس, كوزى تىرىسىندە ومىرلىك تاعىلىم بەرگەن ساباقتارى دا از ەمەس», دەيدى. وسىلايشا, اتا اماناتىن ۇرپاعىنا جەتكىزۋدى پەرزەنتتىك پارىزى ساناعان اۆتور «سول سۇرلەمدى جولدىڭ ىزىمەن ءوز ۇرپاعىنا ءسوز قالدىرعان» ەكەن. جەكە باستىڭ قول جەتكىزگەن ناپاقاسىمەن ولشەپ, تۇرمىستىق جاعدايدىڭ دارەجەسىمەن تارازىلامايدى اكەلىك اماناتىن. كەڭ تىنىسپەن, الەمگە ءۇن قاتقانداي سابىرلى قالپىمەن سىر شەرتەدى. «التىنىم», « ۇلىم» دەپ باستالاتىن اكە وسيەتى شىنداپ كەلگەندە ءاربىر اتا-انانىڭ ءوز ۇل-قىزىنا ايتار اماناتى – اقىلى, تىلەگى مەن ءۇمىتى, ارتار سەنىمى مەن اقتارار جان سىرى ىسپەتتى.
«ادام – ءومىر داپتەرى» – اكىم ىسقاقتىڭ ۇلى مۇحتارعا جازعان 37 حات-سىرىنان قۇرالعان كىتاپ. وتىز جەتى حاتتىڭ ءاربىر سوزىنەن اكەلىك ۇلكەن قامقورلىق, اكەلىك تىلەك پەن ارمان تۇنىپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءار حاتتى وقىعان سايىن اتا مەن نەمەرە اراسىنداعى ەرەكشە ءبىر مەيىرىمدى, اكە مەن ۇل اراسىنداعى تەرەڭ تۇسىنىستىكتى, ۇل مەن اكەنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتىنىڭ قۇنى شەكسىز ەكەنىن اڭعاراسىڭ.
ۇلىنا حات جازا وتىرىپ, ۇرپاققا تاربيە بەرەر ءسوز ايتقان اقىن: « ۇلىم! ومىردە ەڭ جاقىنىڭ – اتا-اناڭ, اتاڭ, اجەڭ. دوستارىڭ دا قىمبات ەكەنىن بىلەمىن. سان ءتۇرلى تاعدىر تولقىنىندا ولار وزگەرۋى دە مۇمكىن. جانىڭدا تەك ادالدارى عانا قالادى. ال سەنىڭ جاناشىرىڭ رەتىندە قانداي جاعدايدا دا اتا-اناڭ ەشقاشان دا وزگەرمەيدى. ءومىر سەن ويلاعانداي بولا بەرمەيتىنى دە اقيقات. سوندىقتان ء«ومىر دەگەنىمىز – كۇرەس» دەپ بەكەر ايتىلمايدى. بۇل ارمان, ادالدىق, نامىس ءۇشىن كۇرەس عۇمىر بويى جالعاسادى», دەگەن ۇلاعاتتى ويىن جەتكىزەدى.
راس, اكەنىڭ پەرزەنتىنە ايتارى تاۋسىلمايدى. بىراق ءار اكە ونىڭ ءبارىن ءارتۇرلى جەتكىزەدى. ءبىرى – سوزبەن, ەندى ءبىرى – ىسىمەن. ءتىپتى ايتارىن مۇلدە جەتكىزە المايتىندار دا جەتەرلىك. اكىم اعاشا ايتساق, «بالالارى ەسەيگەن سوڭ اكەلىك نيەت ىشتە جالىنداپ تۇرعانىمەن سىرتقا شىعارا بەرمەيتىندەر» دە بارشىلىق. اۆتوردىڭ ايتقانىنا سۇيەنسەك, «ومىردەن تۇيگەن ويىن قالدىرا ءبىلۋ – ادامدىعىڭنىڭ ءبىر بەلگىسى ەمەس پە؟!» ال اقىنجاندى اكەنىڭ ماقساتى – «جۇرەككە جەتەتىن, ماڭگىلىك قالاتىن ءسوز جازۋ». سول ءۇشىن دە ول «جان دۇنيەسىندەگى سىرلاردى, كوكەيىندەگى ويلاردى اق پاراققا سەنىپ تاپسىرادى».
قازاقتا «تەگىنە تارتقان» دەگەن كەسىمدى ءسوز بار. اسىرەسە ۇلدىڭ بويىنداعى جاقسى-جاماندى قاسيەتتەرىن بايقاسا, ونى ەڭ ءبىرىنشى اكە مەن اتا تاربيەسىنەن كورەدى. «تەگىنە تارتقان ەكەن», دەيدى. جاقسىلىعىن ايتسا – ماقتاعانى, جاماندىعىن بايقاسا – كەمدىگىن بەتىنە باسقانى. ال پەرزەنت ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە ەر بالا ءۇشىن اكەنىڭ ورنى بولەك. ويتكەنى اكەنىڭ پەرزەنتىنە قالدىرار ەڭ ۇلكەن مۇراسى – جاقسى تاربيەسى عانا. مال-مۇلكى, جيعان-تەرگەنى, ابىروي-بەدەلى ۇلعا ومىرلىك ازىق بولا المايدى. اتادان اق باتا العان, اكە مەكتەبىنەن وتكەن بالا سول اماناتقا قيانات جاساماۋعا تىرىسادى. سول سەبەپتى دە حالقىمىز, ء«بىر اكەنىڭ تاربيەسىن ءجۇز مەكتەپ تە بەرە المايدى», دەيدى.
ال اكىم اعانىڭ ۇلى مۇحتارعا اماناتتاعان مۇراسى نە دەيسىز بە؟! ول مۇراسى – اكەنىڭ «جۇرەكتەن شىققان جەتى ءسوزى», ء«وزىنىڭ وزىنە ساباقتارى» مەن «وتا الدىنداعى ويلارى». كىتاپتىڭ ءون بويىنداعى اكەنىڭ اقىلى – قاراپايىم ادام قۇندىلىقتارى – ۇلكەندى سىيلاۋ, انانى قۇرمەتتەۋ, جاقسىدان تۇڭىلمەۋ, تامىرىڭنان اجىراماۋ, جاقىنىڭدى جات ساناماۋ, تۋعان جەردى قادىرلەۋ, وتاندى ساتپاۋ. سوسىن كىتابىنىڭ تۇمارى بولعان مىنا سوزدەر.
«ادام – ءومىر داپتەرى.
قولمەن جازۋىڭ ماڭىزدى ەمەس, شىنايى جۇرەكپەن جازۋىڭ ماڭىزدى.
قولتاڭباڭنىڭ قاعازدا قالۋى ماڭىزدى ەمەس, ومىرلىك قالدىرار ءسوزىڭ مەن ءىسىڭ ماڭىزدى.
جۇرت الدىندا سويلەۋىڭ ماڭىزدى ەمەس, بەرگەن ۋادەڭدى, ادامدىق بورىشتى ورىنداۋىڭ ماڭىزدى.
ايتەۋىر بىقسىپ تىرلىك جاساۋ ەمەس, وتتاي جانا ءبىلۋىڭ, وزىڭە كەرەكتىنى تابا بىلەۋىڭ, ومىردە قالا ءبىلۋىڭ ماڭىزدى.
بالام, حات جازۋ دا ماڭىزدى ەمەس, وسيەتىمدى ەستە ساقتاۋىڭ, ونى ۇرپاققا جەتكىزۋىڭ ماڭىزدى.
مىنە, وسى ساعان امانات!».
اكە – ارقاشان ۇلعا تايانىش. سوندىقتان دا بولار انادان مەيىرىم كۇتەر بالانىڭ اكەدەن سۇيەۋ ىزدەيتىنى, قورعان تاباتىنى. سول سەبەپتى دە بولار ۇلىن ىزگىلىك پەن ىزەتتىلىككە, مەيىرىم مەن ادالدىققا باۋلي وتىرىپ اكە اكىم: «التىنىم, ايتەۋىر ءالسىز بولما! السىزدەر عانا كوڭىل كۇيى جوقتا جاقىنىنا قاتتى ءسوز ايتىپ, تۇنجىراپ, سالقىن قاباق تانىتادى. مىقتىلار عانا قاي ۋاقىتتا دا وزىنە قىمبات جانىن زور قۇرمەتپەن قارسى الىپ, كۇندەي ك ۇلىمدەپ جارقىراپ تۇرادى.
سەنىڭ ءالسىز بولۋعا حاقىڭ جوق! ويتكەنى سەنىڭ ادامنان, جاقىنىڭنان ارتىق الەمدە بايلىق تا جوق!», دەپ تۇيسىكسىز جاننىڭ وزىنە تىڭ سەزىم مەن سەنىم ۇيالاتار ءسوز ايتاتىنى.
ءار ويىن ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان مىسالمەن ناقتىلاپ, ادەمى دە اسەرلى ەستەلىكتەرىمەن اسپەتتەپ, ايتار سىر-پىكىرىن اڭىز-اڭگىمەلەرمەن ايشىقتاپ بەرگەن اۆتور: ء«جۇرىپ وتكەن جولىڭدا اياق استىندا تاس جاتسا, ءوزىڭ سۇرىنبەسەڭ دە الىپ تاستا. سەنەن كەيىن جۇرگەندەر ءزابىر شەكپەسىن» دەۋشى ەدى بۇرىڭعىلار» دەپ, ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن كورگەن ۇلكەندەردىڭ دە ۇلاعاتىن ورايىن تاۋىپ ۇسىنىپ وتىرادى.
ساپار شەككەن ەلدەردىڭ تاعىلىمعا تولى ماقال-ماتەلدەرىن تەڭىزدەن مارجان سۇزگەندەي ىرىكتەپ الىپ, بەلگىلى تۇلعالاردىڭ سوزدەرىن جيىپ-تەرىپ بەرۋى دە اكەلىك قامقورلىقتىڭ ءبىر ۇلگىسىندەي ەكەن. ال اقىننىڭ ءوزىنىڭ عانا ەمەس, ۇلىنىڭ دا ومىرلىك بويتۇمارىنا اينالعان ءسوزى – ء«بارى دە جاقسى بولادى!». ءار حاتتىڭ تۇيىنىندەي بولعان قىسقا قايىرىمدارى دا قۇرعاق كەڭەسكە قۇرىلماعان, وي سالادى, ويلانتادى. ءبىر عانا ءسوز – «ادام بولۋىڭ – جۇرەگىڭدەگى گۇلدى سولدىرماي, توڭدىرماي الىپ ءجۇرۋىڭ. ال باقىتتى ادام بولۋىڭ – سول گۇلدى قۇلپىرتا, جايناتا ءبىلۋىڭ!». ءتۇيىنى دە وسىندا – «كوڭىلىندەگى كۇندى جوعالتقان ادام سۇلۋلىعىن دا جوعالتادى».
ال ءسىز ادامدىق گۇلدىڭ جايقالعانىن كورە الدىڭىز با؟ ءبىز ءوزى ءومىردىڭ ءار ساتىنە قۋانا الامىز با؟ ارايلاپ اتقان ءار تاڭدى ك ۇلىمدەپ, اق تىلەكپەن قارسى الامىز با؟ ادامعا ءسان بەرەتىن قاسيەتتەر قايسى؟ قايتا-قايتا جاساعان ءوز قاتەلىگىمىزدى تەز كەشىرەمىز, ال وزگەنىڭ قاتەلىگىن شە؟ سىزگە ءومىر ەكىنشى رەت بەرىلسە, نە ىستەر ەدىڭىز؟ پەندەشىلىك تۇرعىدان كەلگەندە ء«ومىر داپتەردە» قويىلاتىن وسى سۇراقتاردىڭ كوبىنە جاۋاپ بەرە الماي, كىبىرتىكتەپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى كوبىمىز اتانىڭ اماناتىن ارقالاي العان جوقپىز, اكەنىڭ تالىمىنەن ءشولىمىز قانعانشا سۋسىنداپ, مەيىرىمىنە قانىپ, ءبىر-بىرىمىزگە قۋانىش سىيلار ىزگى تىلەك, جىلى ءسوز ايتپادىق...
ءتۇيىن. راس, ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ ءومىر داپتەرى بولادى. ول داپتەردى كىم قالاي, نەمەن تولتىرادى – ءار پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان دۇنيە. بىرىنىكى قاتەلىككە تولى شيماي-شاتپاق بولۋى مۇمكىن. ەندى ءبىرىنىڭ قويىن داپتەرى وزىنە قۇندى بولعانىمەن ەلگە قاجەتسىز. كورىنگەن جەردە جازىلىپ, جىرتىلىپ, جارامسىز بولىپ قالاتىن جازبا-جاپىراقتار دا جەتەرلىك. اركىمنىڭ ءوز ومىرىنەن ءۇزىلىپ تۇسەر جاپىراق-جازبالارى بار. ال ءسىزدىڭ ءومىر داپتەرىڭىزدە نە جازىلعان؟ ۇرپاعىڭا ايتار اماناتىڭىز قانداي؟ ۇل-قىزىڭىزعا قالدىرار مۇراڭىز نە؟
