قوعامدى جىككە بولەتىن, حالىقتى الالايتىن جاعداي – كەز كەلگەن ەلدە ءارتۇرلى فورمادا كەزدەسىپ تۇراتىن فاكتور. مۇنداي قولايسىز قۇبىلىس ءبىزدىڭ قوعامدا كوبىنەسە ءتىل ماسەلەسىنەن تۋىنداپ وتىرادى. ياعني تىلىنە قاراي كەمسىتۋگە تاپ بولاتىن توپتىڭ قاتارى از ەمەس. وكىنىشتىسى, مۇنداي كەمسىتۋشىلىككە ۇشىرايتىندار نەگىزىنەن مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەكەندىگى. بۇل, ءبىر جاعىنان, سىرت كوزگە پارادوكس بولىپ كورىنەر. ويتكەنى پارادوكستىڭ انىقتاماسى قابىلدانعان قالىپتى كورىنىسكە سايكەس كەلمەيتىن وزگەشە قۇبىلىس قوي. سول سياقتى ءوز ەلىمىزدە ءوز تىلىمىزدە سويلەيتىندەردىڭ كەي ساتتەردە, ءتىپتى كوپ ساتتەردە اينالاسىنان وگەيلىك كورۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟
الەۋمەتتانۋدا كوپشىلىك جانە ازشىلىق دەگەن ۇعىمدار بار. بۇل جەردە قالىپتاسقان تۇسىنىك بويىنشا كوپشىلىك تاراپىنان كەمسىتۋگە ۇشىرايتىن, قورلاناتىن ادەتتە, ازشىلىق قوي. الايدا بىزدە كوممۋنيكاتسيا تۇرعىسىنان قاراعاندا, كەرىسىنشە كوپشىلىك ازشىلىقتان كەمسىتۋشىلىك كورىپ جاتادى. راسىندا, ءبىزدىڭ قوعامدا قازاقتىلدىلەر مەن قازاق تىلىندە سويلەي الاتىندار كوپشىلىكتى قۇرايدى. بۇعان دالەل رەتىندە بۇرناعى جىلى وتكەن حالىق ساناعىنان دەرەك كەلتىرسەك, 5 جاستان اسقان ازاماتتاردىڭ 80%-ى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەدى, 20%-ى بىلمەيدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىندەردىڭ ۇلتتىق قۇرامىنا كەلسەك, وزبەك پەن ۇيعىر ەتنوسىنىڭ وكىلدەرىنىڭ – 72%-ى, ورىس ەتنوسىنىڭ وكىلدەرىنىڭ 25%-ى بىلەدى. وسىناۋ كورسەتكىشتەن دە باسىم كوپشىلىك قازاقتىلدىلەر ەكەنى كورىنىپ تۇرعانىمەن, رەسمي تىلدە شۇلدىرلەيتىن ازشىلىقتىڭ كورەسىنى كورسەتەتىن جايتتارى از ەمەس.
الىسقا ۇزاماي-اق جاقىندا بولعان كەيبىر وقيعالار قوعامدى اجەپتاۋىر دۇرلىكتىرىپ, سودان تۋعان اشۋ-ىزا ءالى دە تارقاي قويمادى. قايدان تارقاسىن, كوڭىلگە دىق تۇسىرگەن جايتتاردىڭ ءبىرى ۇمىتىلماي جاتىپ, تاعى جالعاسىپ جاتسا؟ «قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتۋدى سۇراۋ – مادەنيەتتىڭ تومەندىگى» دەپ سانايتىنىن اشىق ايتقان مۋحورياپوۆ وقيعاسى «تىنىش جاتقان جىلاننىڭ قۇيرىعىن باسقان» ىسپەتتەس بولدى. وسى مالىمدەمەسىنەن كەيىن تولاسسىز سىننىڭ استىندا قالعان ول بەيباق بىردەن كەشىرىم سۇراپ, ساباسىنا ءتۇستى. ءارى كورسەتەتىن قىزمەتىن دەرەۋ قازاقشالاپ تاستادى. وسىلايشا, كوپشىلىكتى قۇرايتىن اۋقىمدى اۋديتوريامەن ساناسۋىنا تۋرا كەلدى. سونداي-اق كوپشىلىك جينالاتىن ءبىر پابتىڭ قازاقشا كۋيز وتكىزۋدەن ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتىپ, تەك ورىسشا بولسا عانا رۇقسات بەرگەنى قالاي قىنجىلتپاسىن؟ «پينتا» دەيتىن سونداي ورىننىڭ دا قازاقشا اندەردى شىرقاۋعا تىيىم سالعان الالاۋشىعى دا – قوعامدى جىككە ءبولۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. «بويكوت» دەپ ورە تۇرەگەلگەن جۇرتتىڭ ەكپىنىنەن ىققان بۇلار دا بىردەن قازاقشا سايراپ, قازاقشا شىرقاپ شىعا كەلدى.
باقساق, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىندەر كادىمگىدەي كۇش ەكەن. تەك وسىنى قاي ۋاقىتتا دا قۇنتتاپ, قاپەردە ۇستاپ, ءوز حاقىن العا تارتا ءبىلۋ كەرەك-اق. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىنە شاك كەلتىرەتىن الگىندەي جايتتاردىڭ بولعانىن كۇتۋدىڭ قاجەتى جوق. ونداي جاعدايعا جەتكىزبەي-اق ىڭ-شىڭسىز, داۋ-دامايسىز ءوز قۇقىعىمىزدى تالاپ ەتۋگە, سولاي مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قاجەتتىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. بۇگىندە وسىنداي باعىتتا الاۋلاتىپ-جالاۋلاتپاي, اتتانداماي ءبىراز جۇمىس اتقارىپ جۇرگەن قوزعالىستار, ۇيىمدار بار. مۇنداي قوزعالىستار اگرەسسياسىز, ساۋاتتى تۇردە قازاقتىلدىلەردىڭ قۇقىعىن قۇرمەتتەۋدى تالاپ ەتۋدىڭ جاقسى ۇلگىسىن كورسەتىپ ءجۇر. مىسالى, #qazaqcabarma قوزعالىسىنىڭ مۇشەلەرى ءدامحانالار ءمازىرىنىڭ قازاقشا تۇزىلۋىنە مۇددەلى بولىپ, اجەپتاۋىر كۇش سالىپ كەلەدى. بىلتىر وسى قوزعالىس الماتىدا 100 دامحاناعا شولۋ جاساپ, سونىڭ تەك 19-ىندا عانا قازاقشا ءمازىر بار ەكەنىنە كوز جەتكىزىپتى. سونداي-اق «Qazaqsha jaz» قوزعالىسى دا قازاقتىلدى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاپ ءجۇر. بۇلار ءتىپتى فيلمدەردىڭ قازاقشا دۋبلياجدالۋىن, ءموبيلدى قوسىمشالاردىڭ ساۋاتتى اۋدارىلۋىن باسشىلىققا الادى. مىنە, وسىنداي «جۇمساق كۇش» قوزعالىستاردىڭ قارقىن الۋىمەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءوز مارتەبەسىنە لايىق قادىرى دە ارتا تۇسەرى انىق. ءموبيلدى قوسىمشا دەمەكشى, قايبىر جىلى كوپشىلىكتىڭ قويماي ءجۇرىپ تالاپ ەتۋىمەن كاسپي بانك قوسىمشاسىنىڭ قازاقشالانۋىن دا بەتبۇرىس دەپ باعالاۋعا بولادى. ويتكەنى قولدانىس اياسى تىم كەڭ بۇل قوسىمشا قازاق ءتىلىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەدى.
مۇنداي مىسالدارمەن قازاق ءتىلىنىڭ تۇرمىستىق ءتىل رەتىندە ورنىعۋى ماڭىزدى ەكەنىن اڭعارامىز. «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەگەندەي, تۇرمىستىق ءتىل رەتىندە ابدەن نىعايعان ءتىلدىڭ جالپى حالىقتىڭ ساناسىن دا بيلەيتىن جانە بيلىكتىڭ دە تىلىنە اينالار كۇن كەلەر. سوندا عانا جوعارىداعىداي نەمكەتتىلىك جويىلىپ, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قۇرمەت سالتانات قۇراتىنى ءسوزسىز.
