ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا سالاسىنىڭ 100-گە جۋىق مامانى تۇلەپ ۇشقان التىن ۇيانىڭ ايتۋلى داتاسى ىلكىمدى جوبالارمەن باستالدى. ارنايى قور قۇرىلىپ, مەكتەپ تۇلەكتەرى اۋىل مەكتەبىن جاڭعىرتۋعا بايلانىستى قولعابىس ءىس-شارالارىن باستاپ كەتكەن بولاتىن. الماتىدا ۇلتتىق كىتاپحانادا «شالكودە مەكتەبى – 100 جىل: تاريحى, بۇگىنى مەن دامۋ بولاشاعى» تاقىرىبىمەن وتكەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا عالىمدار اۋىل مەكتەبىنىڭ جاعدايى, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. نارىنقول وڭىرىندەگى العاشقى مەكتەپتەر تاريحىن زەردەلەۋمەن باستالعان القالى جيىندى «قازاق راديولارى» الماتى ستۋدياسىنىڭ باسشىسى باقىت جاعىپار ۇلى باستاپ, جيىن قاتىسۋشىلارىنا «وسى يگى باستاماعا التىن ۇيا مەكتەبىمىزدەن تۇلەپ ۇشقان ءاربىر ازاماتتىڭ ۇلەس قوسۋى قاجەت» دەپ جىگەرلى وي تاستادى. «ايتۋلى شارا ءبىلىم وشاعىنىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ عانا ەمەس, كەشەگىسى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ىزگى ىستەرىمەن تىعىز بايلانىستا ءوربيتىن مەكتەپ تاريحىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن جالعاسىن تابۋعا ءتيىس. بۇل يگى ءىس-شارا ۇستازدار ەڭبەگىن باعالاۋمەن قاتار شالكودە مەكتەبى تۇلەكتەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى بەدەلىن ارتتىرا تۇسەتىنى ءسوزسىز», دەدى ب.جاعىپار ۇلى.
بالا وقىتۋ ىسىندە قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتكەن ۇستازدارعا, شاكىرتتەر ىسىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, الداعى جوسپارلارىنا ساتتىلىك تىلەگەن كىتاپحانا ديرەكتورى باقىتجامال قايىربەكوۆا ءبىلىم ۇياسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى قور دەرەكتەرى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. ارنايى ۇيىمداستىرىلعان كورمە ماڭىزدى دەرەكتەردى ايعاقتاپ قانا قويماي, مەكتەپ مۇراجايىنداعى جادىگەرلەر, اۋداندىق ء«حانتاڭىرى» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالالار العاشقى ءبىلىم وشاعىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن ساباقتاستىرىپ تۇرعانداي ەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنىڭ الدىندا اۋىل مەكتەپتەرىن دامىتۋ ماسەلەسى تۇرعانى بەلگىلى. وسى ورايدا رەسپۋبليكا مەكتەپتەرى جانە اۋىلداعى ءبىلىم وشاقتارى جايىندا بايانداما جاساعان ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى «اۋىل مەكتەبى» زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى الماگۇل ناۋرىزبايقىزى شالعاي اۋداندارداعى مەكتەپتەردى قولداۋ, بالالاردىڭ قوسىمشا ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ ماسەلەسىن قوزعادى. وسى ورايدا رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىندە ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى جوبالارعا نازار سالاتىن بولساق, عالىم جازيرا اكىمباەۆا «ساپالى ءبىلىم كەپىلى – مۇعالىم» بايانداماسىنا رايىمبەك اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى دەرەكتەرى نەگىزىندە عىلىمي جۇمىستار ناتيجەسى, وليمپيادا كورسەتكىشتەرىنە توقتالىپ ءوتتى.
جيىن بارىسىندا عىلىمدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ءوزىن وقىتقان ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىمەن بايلانىستىرا ءسوز سويلەگەن شالكودە وڭىرىندەگى العاشقى مەكتەپتىڭ تۇلەگى, ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى ماتەماتيكا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءاۋجان ساقابەكوۆ تەحنولوگيالار قارىشتاپ دامىپ بارا جاتقان كەزەڭدە اۋىل بالاسىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋدىڭ, ولاردى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا كوپتەپ باۋلۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. «العاش اسەم توقانباەۆا, اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقتاەۆ, مالىكاجدار قۇلمۇحانبەتوۆتەن ءدارىس الدىم. ول كەزەڭدە مۇعالىمنىڭ ءبىلىم بەرۋگە قۇلشىنىسى, بالانىڭ وقۋعا دەگەن ىنتاسى دا جوعارى بولاتىن. ءبىز ءۇشىن جۇمابەك جانتىباەۆ, ىنتالى قۇسايىنوۆ, ساكەن كەندىرباەۆ, نىعمەت قوجابەرگەنوۆ سىندى ۇستازدارىمىزدىڭ ەڭبەگى زور» دەپ اتاپ وتكەن پروفەسسور اۋىل بالالارى ءبىلىمىن رەسپۋبليكادا عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە پاش ەتۋگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن ۇستازدار كۇش سالۋى كەرەك ەكەنىن ءارى وسى ىسكە بەلسەنە اتسالىساتىنىن جەتكىزدى.
بۇگىندە 60-تان اسا عىلىمي ەڭبەگى شەت تىلدەرىنە اۋدارىلعان فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قادەن بوپاەۆتىڭ ەسىمى شالكودە وڭىرىمەن تىعىز بايلانىستى. وتاندىق عىلىم-ءبىلىمنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسا ءجۇرىپ, اۋىل بالاسىنىڭ ءبىلىم شىڭىنا جەتۋىنە ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەنىنە عالىمنىڭ ارتىنا قالدىرعان مول مۇراسى دالەل. وسى ورايدا 10-نان اسا عىلىم دوكتورى, 20-عا جۋىق عىلىم كانديداتى شىققان مەكتەپ تاريحىن ەسىك قالاسىنداعى جەكەمەنشىك مەديتسينا كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى نۇرلان قۇلمۇحانبەتوۆ «شالكودە-100: ىزدەنىستەر مەن ىركىلىستەر» بايانداماسىنا ارقاۋ ەتتى. مەكتەپتىڭ قۇرىلۋ كەزەڭى مەن داۋىرلەۋ جىلدارى جايىنداعى دەرەكتەردى ورتاعا سالا وتىرىپ, اۋىل مەكتەپتەرىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان ن.قۇلمۇحانبەتوۆ: «شالكودە وڭىرىندە العاشقى مەكتەپ 1923 جىلى الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانى بىركەتپەن بولىسىنداعى قولتىق سايدا اشىلعان. مەكتەپتىڭ دامۋىنا مالىكاجدار قۇلمۇحانبەتوۆ پەن ايدارحان قالدىباەۆتاي ۇستازدارىمىزدىڭ قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. ءبىرى باسشى, ءبىرى بىلىكتى مۇعالىم بولا ءجۇرىپ, بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا ىقپال ەتتى. الايدا مالىكاجدار قۇلمۇحانبەتوۆ جازىقسىز تۇتقىندالىپ كەتتى. ول 14 جىل ايداۋدان كەيىن ەلگە ورالىپ, بالا وقىتۋ ىسىنە قايتا ارالاسقان. وسى جىلداردا الاش زيالىلارىنىڭ باستاماسىمەن اۋىلداردا قىسقا مەرزىمدى مۇعالىمدىك كۋرستار اشىلدى. مۇندا ەلتاي باستاۋىش مەكتەبىنەن ءبىتىرىپ شىققان وقۋشىلار ءبىلىمىن جالعاستىرىپ, كەيىننەن نارىنقول ولكەسىنىڭ ءار ايماعىندا جەمىستى ەڭبەك ەتە باستاعان», دەپ اتاپ ءوتتى.
سول كەزەڭدە ۇستازدار الدىندا ساپالى ءبىلىم, تاعىلىمدى تاربيە بەرۋ ءىسى تۇردى. سىدىق بايب ۇلىنوۆ, ومارقوجا ارتىقوۆ, ءابديۋسۇپ اكىمجانوۆ, بايتۇما تۇراروۆتىڭ بالا وقىتۋىمەن مەكتەپتىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالسا, عاني بوستانوۆ, جايلاۋبەك اكىمباەۆ, نۇرجامال الياسقاروۆا, ءماريا دوبالوۆا, مارۋسيا ساقابەكوۆا, جاقان مۇقاەۆ, جەڭىس اقىلبەكوۆ, اكپارجان اقىلباەۆ تاعى دا باسقا ۇستازدار مەكتەپتى بيىك بەلەسكە كوتەردى. ال 1970-1985 جىلدار مەكتەپتىڭ التىن كەزەڭىنە اينالدى. تىلەۋحان العازيەۆ, ۇلتۋعان ايداروۆانىڭ باسشىلىعىمەن اۋىل جاعدايىندا العاشقى رەت فيزيكا, ماتەماتيكانى تەرەڭدەتىپ وقىتۋ سىنىبى اشىلسا, 1989 جىلى كۇلايحان تايباعاروۆا, زاۋرەش جانبوتاەۆانىڭ حيميا ءپانىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋ ءىسىن قولعا الۋىمەن بۇل سالادا دا بىلىكتى ماماندار دايارلانىپ, ناتيجەسىندە مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ 95 پايىزعا جۋىعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇستى.
تەرەڭدەتىپ وقىتۋ سىنىپتارىنىڭ اشىلۋىمەن اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە مەكتەپ جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. 1932 جىلى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان قىتايعا اۋىپ, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان شارعىن اقىننىڭ ۇرپاعى, قۇرمەتتى ۇستاز تىلەۋحان العازيەۆ ماتەماتيكا جانە حيميا پاندەرىن تەرەڭدەتىپ وقىتۋ ءىسىن جولعا قويۋدىڭ العاشقى كەزەڭدەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ, بۇل سىنىپتاردى اشۋ وڭايعا سوقپاعانمەن, بۇگىنگى ناتيجەسىن رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن سالا ماماندارىنىڭ جەتىستىگىنەن كورىنىس بەرەدى, دەپ اتاپ ءوتتى. ت.العازيەۆ سونىمەن بىرگە بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى بىرقاتار كەمشىلىكتى, وقۋلىق جازۋداعى ولقىلىقتاردى دا قاپەرگە الىپ, ء«بىلىم – الەمدىك, تاربيە – ۇلتتىق بولۋى كەرەك» دەدى ءوز سوزىندە.
شالكودە مەكتەبىنىڭ ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا سالاسى عانا ەمەس, شەت تىلدەرىن ۇيرەتۋدەگى تاجىريبەسى اۋدانداعى وزگە مەكتەپتەرگە ۇلگى بولدى. «فرانتسۋز-قازاق» سوزدىگىنىڭ اۆتورى, عالىم كۇلان ەرمەكوۆا ۇستازى ءجۇنىسحان مالىكاجدار ۇلىنىڭ ءتىل وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ ارقاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەسە, ليما جاكەەۆا,جاقان مۇقاەۆ, ءامينا ءالىمجانوۆا, مارات امىرباەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى بۇگىنگى اۋىل جاعدايى, بىلىكتى ۇستاز, ساپالى ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىن قوزعادى. مەكتەپتىڭ العاشقى ۇستازدارىنىڭ ءبىرى ءنۇرتالىپ بوستانوۆتىڭ ءومىر جولىنا قاتىستى دەرەكتەردى نەمەرەسى, عىلىم كانديداتى بەكتاس عاني ۇلى ۇسىنىپ, جاڭالىقتىڭ جارشىسى بولا بىلگەن ۇستاز تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. بۇگىندە ونعا جۋىق عالىم شىققان اۋلەتتىڭ ۇرپاقتارى ساپالى ءبىلىم بەرۋ جولىندا ەسەلى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
جۇزجىلدىق تاريحى بار مەكتەپتەگى يگى ءىس-شارا «جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكا باعىتىنداعى ۇزدىك تاجىريبەلەر مەن يننوۆاتسيالار» تاقىرىبىندا جالعاسىپ, شەبەرلىك ساعاتتارى ءوتتى. ال اۋىل بالالارى ءبىلىم كوشىنەن قالماسا ەكەن دەگەن تىلەكتى ۇستانعان تۇلەكتەر جەكە ءپان سىنىپتارى ءۇشىن ينتەراكتيۆتى تاقتالار, گلوبۋستار, گەوگرافيالىق كارتا مەن تاعى دا باسقا وقۋشى كادەسىنە جارايتىن زاماناۋي قۇرالداردى سىيعا تارتۋى مەكتەپ ۇجىمى ءۇشىن توسىنسىي بولدى.
قازىرگى كەزدە مەكتەپ تاريحىن زەردەلەۋ ءىسىن جالعاستىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان عالىمدار مەن تۇلەكتەر شالكودە وڭىرىندە العاش اشىلعان مەكتەپ جايىندا دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, مازمۇندى كىتاپقا ارقاۋ بولاتىن قۇندى دۇنيەلەردى جيناقتاۋدا.
الماتى
