شىبىن-شىركەي شىرعالاڭى

شىركەيدىڭ ادامداردى تالاۋى بىلاي تۇرسىن, قارا بۇلتتاي ءتو­نىپ كەلەتىن ونىڭ شابۋىلىنان ءۇي قۇس­تارى, جاس تولدەر تىراپاي اسىپ ءولىپ قالادى. ورىستە مال جايىلۋدان قالىپ, كوكتەمنەن كوتەرەم شىققان ءىرى قارا­لار شىركەيدىڭ زوبالاڭىنان ارام قاتقانىن دا كورگەنبىز. قىسقاسى, مامىر-ماۋسىم ايلارىندا ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزىن وزەن بو­يىن قونىس ەتكەن اۋىلدار مەن شاھارلار ءۇشىن بۇل قانسورعىشتار كادىمگىدەي ۇلكەن پروبلەما. ودان سوڭ شىلدەنىڭ ورتاسىنا دەيىن ىزىڭداپ ەستى شىعاراتىن سارى ماسانىڭ الەگى تاعى بار.

بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قانات احمەتوۆ وڭىردەگى شىبىن-شىركەيگە قارسى كۇرەستىڭ جا­يىن جاقسى بىلەتىن ماماننىڭ ءبىرى. عالىمنىڭ اقىل-كەڭەس بەرۋىمەن جىل سايىن ارنايى ماماندار توبى اۋەلى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ودان سوڭ وڭدەۋ شارالارىنا كىرىسەدى. قانات قامبار ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, شىبىن-شىركەيدىڭ سوڭعى 50 جىلدا ادامدار مەن جان-جانۋارعا جاۋداي ءتيىپ, اگرەسسيالىق تۇرعىدا مىنەز-ق ۇلىق تانىتۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار كورىنەدى. سەبەبى بۇل جاندىكتەر دەرناسىلگە اينالعان ۋاقىتىنان-اق كۇيزەلىس كۇي كەشەدى. عالىم بۇل وزگەرىستى بىلاي ءتۇسىندىردى:

– ەرتىس – كوبىنە جازىق دالادا اعاتىن ۇلكەن وزەن. ادەتتە مۇنداي وزەندەردىڭ بويىندا شىركەي پوپۋلياتسياسى كوپ بولمايدى ءارى اگرەسسورلىق مىنەز-قۇلقى ونشا وزبىر بولماۋعا ءتيىس. ەگەر سۋ ايدىنىنداعى تابيعي ۇدەرىستەر بۇزىلا باستاسا, ونداعى جاندىكتەردىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك سالتى دا وزگەرىسكە ۇشىرايدى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, 1970 جىلدارعا دەيىن, ياعني شىعىس قازاقستانداعى كاسكادتى سۋ بوگەتتەرى سالىنباي تۇرىپ, ەرتىس تابيعي جولمەن جىلىنا ەكى مارتە تاسيتىن. اۋەلى قار ەرىپ, مۇز جۇرگەندەگى ۋاقىت. ودان سوڭ ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىندا, التاي تاۋلارىندا جاتقان مۇزداقتار ەرىگەن كەزدە. بىراق عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەكى تاسۋ ۇدەرىسى تابيعي بولعاندىقتان باياۋ جۇرگەن. بۇل ىرعاققا وزەندى تىرشىلىك ەتكەن بالىقتار مەن ءتۇرلى جاندىكتەر, سونىڭ ىشىندە قانسورعىشتار دا عاسىرلار بويى بەيىمدەلىپ كەتكەن عوي. كاسكادتى سۋ قويمالارى تۇرعىزىلعان سوڭ, ەرتىس جىلىنا ءبىر عانا مارتە, كوكتەمگى مەزگىلدە جاساندى تۇردە تاسيتىن بولدى. ول دەگەنىمىز ميلليونداعان تەكشە مەتر سۋ ءبىر مەزەتتە بوگەتتەن جىبەرىلە سالادى. تاسقىن سۋ جولىنداعى بارلىق شوگىندىلەردى اۋدارىپ, قۇم-قوقىستى جول بويى شاشىپ اكەلەدى. سۋدىڭ ءبىر مەزەتتە كۇرت كوبەيىپ, وزەننىڭ ءوز كەمەرىنەن اسۋى ونداعى جاندىكتەردى كۇيزەلىسكە دۋشار ەتەتىنىن بايقايمىز. ولاردىڭ كەيبىرى دۇرىس دامىماي قالادى. سونىڭ ىشىندە سۋ جىلىپ, دەرناسىلدەرى وسە باستاعان بولاشاق شىركەي تۇرلەرى وتە اشۋلانشاق بولىپ, ياعني اگرەسسيامەن جەتىلەدى. ءسويتىپ, ءوز دامۋىندا قانشاما قيىندىقتى وتكەرىپ, قورەكتەنۋ تاپشىلىعىنا ۇرىنادى. اسىرەسە, انالىقتارى جۇمىرتقالاپ, قاناتتانعان شاقتا اشتىق سەزىمىن باسۋ ءۇشىن بىردەن اقۋىز ىزدەي باستايدى. ال اقۋىزدى الۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى – جىلى قاندىلارعا جارماسىپ, قانىن سورۋ. جىلى قاندىلار دەگەنىمىز بۇلار – تىرشىلىك يەلەرى, ادامدار مەن جانۋارلار, اڭ-قۇستار, دالا تىشقاندارى, ت.ب. ءسويتىپ, شىركەيلەردىڭ ءۇيىرى جولىندا كەزدەسكەن جىلى قاندىلاردى تارپا باس سالىپ, تالايدى. بۇل جاندىكتەر ءتىپتى جەتىلۋ كەزەڭىندە وزەننىڭ كولەڭكەلى جەرلەرىنە ۇيمەلەپ, ءبىر-بىرىنە كەدەرگى كەلتىرەتىنى دە ءمالىم. ءار تىرشىلىك يەسى ومىرگە كەلگەندە سوڭىنا ۇرپاق قالدىرۋ ميسسياسىن ورىندايتىنى بەلگىلى عوي. بۇلاردىڭ دا قىسقا تىرشىلىك ءمانى جۇمىرتقاسىن مولىنان سالىپ كەتۋدەن تۇرادى, – دەيدى ول.

شىبىن-شىركەيدىڭ دامۋ, قاناتتانۋ ۇدەرىسى سىرتقى ورتانىڭ اسەرىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. ياعني كۇن كۇرت ىسىسا, وزەن-كولدەگى, شالشىقتاعى سۋدىڭ تەمپەراتۋراسى دا جوعارىلاپ, دەرناسىلدەر تەزىرەك دامىپ شىعا كەلەدى. بىلتىر مامىر ايىنىڭ سالقىن بولۋىنان شىبىن-شىركەيدىڭ قاناتتانۋ ۇدەرىسى كىدىرىپ, ناتيجەسىندە پاۆلودار قالاسىنىڭ تۇرعىندارى شىركەيدىڭ شابۋىلىنا اسا ۇشىراي قويعان جوق. جىل سا­يىن كوكتەمدە قانسورعىش جاندىكتەرگە قارسى بيولوگيالىق جانە حيميالىق وڭدەۋ شارالارى باستالىپ, ول جاز بويى جالعاساتىنى بەلگىلى. ولاردىڭ قاي ۋاقىتتا ىسكە كىرىسىپ, قاي كەزەڭدە كىدىرۋى تيىستىگىن دەرناسىلدەردىڭ دامۋىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عىلىمي توپ مۇشەلەرى بەلگىلەپ وتىرادى. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا سوڭعى ۋاقىتتا ەرتىس – بايان وڭىرىندە وڭدەۋ جۇمىستارى جۇيەگە تۇسە باستاعان. الايدا كەيبىر ۋاقىتتا, ماسەلەن 2017 جانە 2021 جىلدارى مەردىگەرلەر جۇمىسقا كەش كىرىسىپ, شىركەيلەر ەرتە ۇشىپ, جۇرتشىلىقتىڭ مازاسىن الدى. ارنايى توپ مۇشەلەرى مەن ەندىگى مەردىگەرلەر سونداي كەمشىلىكتەردەن ساباق السا يگى.

عالىم ق.احمەتوۆ سوڭعى 20 جىلدا ءوزى باقىلاپ جۇرگەندەي, شىركەيدىڭ دۇرك ەتىپ كوتەرىلۋى كوكتەم-جاز ايلارىندا ءار 7-8 كۇن سايىن قايتالانىپ تۇرادى ەكەن. جاندىكتەردىڭ جۇمىرتقاسى سۋدا العاش پايدا بولعان كەزدە ولارمەن كۇرەسۋدىڭ ەش ناتيجەسى جوق. پاۆلودار وبلىسىندا جىل سايىن شىركەيگە قارسى «باكتيتسيد» دەپ اتالاتىن ميكروبيولوگيالىق پرەپارات قولدانىلاتىنىن ايتىپ وتەيىك. پرەپارات دەرناسىلدەر توپتاسقان سۋ ايدىندارىنا اۋەدەن, كەمەمەن جانە جاياۋ ءجۇرىپ شاشىلىپ, ونىمەن قورەكتەنگەن قانسورعىشتار ىشەگى بۇزىلىپ, قىرىلادى. ياعني بيولوگيالىق ءدارى دەرناسىلدەر ءوز بەتىمەن قورەكتەنە الاتىن دامۋ دەڭگەيىندە عانا ناتيجەلى. ماماندار باقىلاپ وتىرادى دا, ۋاقىتى جەتكەندە «باكتيتسيدتى» شاشىپ, ولاردى جويادى. دەي تۇرعانمەن, شىركەيدىڭ پوپۋلياتسياسىن ءبىرجولا قۇرتىپ جىبەرۋ دەگەن ويعا سىيمايتىن دۇنيە. بەكىتىلگەن ستاندارتقا سۇيەنسەك, ەگەر الگى بيولوگيالىق پرەپارات شاشىلعان جەرلەردەگى قانسورعىشتاردىڭ كەمى 80 پايىزى قىرىلسا, وڭدەۋدىڭ ناتيجەلى جۇرگىزىلگەنىن بىلدىرەدى. ال قاناتتانىپ شىققان شىركەيلەردى جويۋ ءۇشىن كەزەكتە حيميالىق, بارەرلىك وڭدەۋ كۇتىپ تۇرادى. ول ەلدى مەكەندەردىڭ اينالاسىنداعى شوپتەسىن جەرلەردە, اعاش توعايلارىندا جۇرگىزىلەدى.

– 2000 جىلداردىڭ باسىندا ەرتىس وزەنى بويىن زەرتتەپ جۇردىك. سوندا ءبىر دەتسيمەتر اۋماقتا شىركەيدىڭ 6 مىڭ داناعا دەيىن دەرناسىلى كەزدەسەتىن. وڭدەۋ جۇمىستارى جىل سايىن جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىنىڭ ناتيجەسى بولۋى كەرەك, قازىر بۇل نورما 1 مىڭ داناعا دەيىن تومەندەگەن. نەگىزى دەرناسىل دامۋ بارىسىندا ءتورت مارتە تۇلەيدى, سودان امان وتسە ۇشىپ كەتەدى. تاعى ءبىر قىزىق ايتايىن, 2000 جىلى ەرتىس وزەنىنىڭ پاۆلودار قالاسى اۋماعىندا (اعىستان جوعارى – 50, اعىستان تومەن 50 شاقىرىمعا دەيىن) وسى جاندىكتىڭ 5 ءتۇرى كەزدەستى. ال 2007-2016 جىلدار ارالىعىندا ولاردىڭ 2 ءتۇرى مۇلدە جوعالىپ كەتتى. جويىلىپ كەتتى مە دەپ جۇرسەك, 2018 جىلدارى الگى تۇرلەرى قايتادان پايدا بولىپتى. سويتسەك, ولاردىڭ پوپۋلياتسياسىنىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرلەرى ازايىپ, وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىرادى ەكەن. جوعارىدا ايتتىم, ەرتىس – ۇلكەن وزەن. مۇنداي وراسان سۋ ايدىندارىندا ءارى كەتسە بۇل جاندىكتىڭ 10 ءتۇرى بار شىعار دەپ ەسەپتەيمىن. بۇيىرتسا, بيىل وزەننىڭ رەسەي شەكاراسىنا دەيىنگى اۋماعىن زەرتتەپ شىعاتىن ويىمىز بار, –دەپ جوسپارىمەن ءبولىستى عالىم.

شىركەيدەن كەيىن ىلاڭ سالاتىن سارى ماسانىڭ دا سوڭعى ۋاقىتتا تىم كوبەيىپ بارا جاتقانى ەرتىس وزەنىنىڭ جايىلمالارىنداعى تابيعي بالانستىڭ بۇزىلۋىنان بولۋى مۇمكىن. سەبەبى ەرتىسكە سۋ بوساتىلعاندا كوپ سۋدىڭ ەكپىنىنەن جايىلمالارعا سۋ مول شىعىپ كەتەتىنى بار. ال سارى ماسا جايىلمالاردا, شالشىق سۋدا, وزەننىڭ ەسكى ارنالارىندا جىلدام داميدى. تاياز سۋلار كۇن ساۋلەسىنەن تەز جىليتىندىقتان, دەرناسىلدەر ءۇشىن دامۋعا تاپتىرمايتىن ورىن. سارى ماسا دا – شىركەي سياقتى قورشاعان ورتا جايلى بولسا قازان ايىنا دەيىن قاناتتانا بەرەتىن قانسورعىش.

ايتپاقشى, پاۆلودار قالاسىندا 2023-2025 جىلدارى شىبىن-شىركەيگە قارسى وڭدەۋ جۇمىستارىن اتقارۋ قۇقىعىن «حلەبستروي» جشس كونكۋرستا جەڭىپ الدى. اتاۋى ءبىرتۇرلى بولعانىمەن فيرما قازىنادان بولىنەتىن 450 ملن تەڭگەگە ءۇش جىل بويى شاھارعا قاراستى ساياباقتار مەن سكۆەرلەردى, ورامىشىلىك اۋماقتاردى جانە باۋ-باقشالارداعى قانسورعىش جاندىكتەردى قۇرتۋعا قۇرال-جابدىعىمىز جەتكىلىكتى دەپ سەندىرىپ وتىر. ولار بيىلدىڭ وزىندە 8,8 مىڭ گەكتار اۋماقتى وڭدەۋى كەرەك. جەرگىلىكتى تۇرعىن ءۇي ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارى كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزەتىن دەزينفەكتسيالىق جۇمىستاردىڭ تيىم­دىلىگى 80 پايىزدان كەم بولماۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتادى. وڭدەۋشىلەر 1 ناۋ­رىزدان باستاپ كوپقاباتتى باسپا­نالاردىڭ جەرتولەلەرىنە سۇيىق پرەپاراتتار شاشۋدى باستاپ كەتكەن.

پاۆلودار وبلىسىنىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگەرىم قابىلتاەۆا ءوڭىر بويىنشا بيىل شىبىن-شىركەيگە قارسى كۇرەس شارالارى 10 ساۋىردەن باستالىپ كەتەتىنىن حابارلادى. وڭدەۋ شارالارىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانسورعىشتان كوبىرەك زارداپ شەگەتىن اقتوعاي مەن تەرەڭكول اۋداندارى جانە اقسۋ قالاسى بولەك جول كارتالارىن ازىرلەگەن. پروبلەمالى ايماقتار وبلىس ورتالىعىندا سەكىلدى ءادىس-تاسىلدەردى جۇزەگە اسىرادى. جالپى اۋماعى 33,5 مىڭ گەكتار جا­يىلما ۇشاقتىڭ كومەگىمەن اۋەدەن وڭدەلەدى دەپ جوسپارلانعان. ەرتىس وزەنى ماڭىنداعى سۋلارعا حيميالىق پرەپارات سەبىلەدى. اۋەدەن جانە وزەن ۇستىندەگى ۋلاۋ جۇمىستارى اياقتالعان سوڭ ەلدى مەكەندەر اينالاسىندا بارەرلىك وڭدەۋ شارالارى باستالادى.

پاۆلودار وبلىسى