كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
اتالعان ولەڭنىڭ تۇرىنە احمەت بايتۇرسىن ۇلى توقتالىپ, جىكتەپ, جىلىكتەپ انىقتاماسىن بەرىپتى. اۋىز ادەبيەتى تۇرلەرىن شوقان ءۋاليحانوۆ تا زەردەلەگەنىن بىلەمىز. ايتپاعىمىز ول ەمەس. بۇگىنگى ارناۋلار ولەڭنىڭ ءباسىن ءتۇسىرىپ جىبەرگەنىندە ماسەلە. «ارناۋ ولەڭنىڭ ساراي اقىندارىنىڭ مانەرىنە ءتان قۇرعاق ماقتاۋ تۇرىندەگىلەرى دە كەزدەسەدى. مۇنداي ارناۋ ولەڭدەر كوركەمدىك قۋاتى, وي-تولعامى جاعىنان كەم سوعىپ جاتادى» دەپتى ۋيكيپەديادا. حV عاسىرداعى جىراۋ پوەزياسىنان اباي داۋىرىنە دەيىن «بەس عاسىر جىرلايدى» تومدىقتارىن الىپ قاراعان ادام تولعاۋ سارىنداس ارناۋلاردىڭ قاي دەڭگەيدە شىققانىن اڭعارادى. قازاق حاندىعى تۇسىندا اسان قايعىدان باستاپ بۇقار جىراۋعا دەيىنگى تۇلعالاردىڭ كوبى سارايدان سىرت جۇرمەگەن. ساراي اقىنى بولعان. سويتە تۇرا قالاي سويلەگەن؟! ءاز جانىبەك حان ورداسىنا تۇسكەن اسان ابىز: «اي, حان, مەن ايتپاسام – بىلمەيسىڭ, ايتقانىما كونبەيسىڭ. شابىلىپ جاتقان حالقىڭ بار, ايماعىن كوزدەپ كورمەيسىڭ. قىمىز ءىشىپ قىزارىپ, ماستانىپ, قىزىپ تەرلەيسىڭ. وزىڭنەن باسقا حان جوقتاي ەلەۋرەپ نەگە سويلەيسىڭ؟!» دەپتى. وسىلاي تولعاعان جىراۋ ءسوز اراسىندا كوركەمدىك بەينەلەردى دە ۇتىمدى قولدانادى. اققۋ مەن قۇلادىندى شەندەستىرىپ, ايىرماشىلىعىمەن سۋرەتتەپ, «قۇلادىن قۋدى ولتىرسە, ءوز باسىڭا كەلەدى» دەپ تۇسپالداپ جەتكىزەدى. بۇدان سوڭ اساندى ساراي اقىنى, تولعاۋىن ارناۋ دەي الاسىز با؟
«ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم! ەسىم, سەنى ەسىرتكەن ەسىل دە مەنىڭ كەڭەسىم» دەپ تەپسىنگەن جيەمبەت جىراۋ جىرلارىن وقىعاندا ەسىم حاننىڭ جانىندا, وردادا كەڭەسشى يا باسقا قىزمەتتە جۇرگەنى بايقالادى. جانە ەسىم حاننىڭ ءبىر ءىسىن قۇپ كورمەي, ات قۇيرىعىن كەسىسكەنى عانا ەمەس, ويىن تايسالماي جارياعا شىعارعانى ايگىلەنەدى.
«مەنىمەنەن, حانىم, ويناسپا! مەنىڭ ەرلىگىمدى سۇراساڭ, جولبارىس پەنەن ايۋداي» دەپ ءبىر شانشىپ ءوتىپ ايبات شەگەدى. «تال شارباققا مال ساقتاپ, تاس قالاعا جان ساقتاپ, تاسقان ەكەن مىنا حان!» دەپ وكتەم سويلەيدى. تاعى بىردە:
«قاھارىڭدى باسقالى
قالىڭ ەلىم جيىلدى.
باستاپ كەلگەن وزگە ەمەس,
جيەمبەت سىندى ءبيىڭ-ءدى» دەپ قىر كورسەتەدى. بىراق مۇنىڭ ءتۇبى جاقسى بولماعان. حانعا قاسارىسۋ دەگەن... ونىڭ ۇستىنە ماعاۋيننىڭ دەرەگىنشە, قازاق حاندىعىن وتىز جىلدان استام بيلەگەن ەڭسەگەي بويلى ەسىم حان! اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنىڭ جازۋىنشا, بۇقار جىراۋ حان ابىلايعا ايتادى ەكەن: «سەنەن بۇرىن جەتى حاندى جەبەلەدىم. كەشەگى ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم حانعا دا جولداس بولدىم. سەن ونىڭ ءبىر تۇستىگىنە دە جارامايسىڭ!» دەپ. جيەمبەت جىراۋدىڭ بۇدان كەيىنگى بىرەر تولعاۋىنان جاعدايى جاقسى بولماعانىن اڭدايمىز. سويتسە دە, «ايتارىن اشىپ ايتقان ابايلاماي, داريعا-اي, ماحامبەتتەر, ابايلار-اي!» دەگەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتى ەسكە سالادى.
اسان قايعى, دوسپامبەت, شالكيىز, جيەمبەت, مارعاسقا, ۇمبەتەي, بۇقار جىراۋلاردان ماحامبەتكە ۇلاسقان وسى رۋح پەن سارىن مۇرات موڭكە ۇلى, دۋلات باباتاي ۇلى, شورتانباي جىراۋلارعا دەيىن جالعاستى.
«و, باراق جاس, باراق جاس,
جەگەنگە توق, ىشسەڭ ماس.
جاقسى بولسا ۇلىعى,
ءوز ەلىن جاۋداي تالاماس» دەيدى دۋلات جىراۋ.
ودان كەيىن ارناۋدىڭ اكەسىن تانىتىپ, كوكەسىن كورسەتكەن ۇلى اباي. اباي ارناۋدى پوەزيا دەڭگەيىنە ءبىر-اق كوتەردى. وسپانعا, ابىشكە, كوكبايعا, دۇتبايعا جازعان ارناۋلارى ولەڭنىڭ بيىك شىڭى. اباي جوعارعى دەڭگەيدە جىر جازىپ, ارناۋ شىعارعىش قازاق ولەڭشىلەرىن سىناپ, ولەڭ قاي دەڭگەيدە بولۋ كەرەك دەگەن تالاپتى مەجەلەپ كەتتى.
«بۇرىنعى ەسكى ءبيدى تۇرسام
بارلاپ,
ماقالداپ ايتادى ەكەن ءسوز
قوسارلاپ.
اقىندارى اقىلسىز, نادان كەلىپ,
كور-جەردى ولەڭ قىپتى جوقتان
قارماپ.
قوبىز بەن دومبىرا الىپ
توپتا سارناپ,
ماقتاۋ ولەڭ ايتىپتى اركىمگە ارناپ» دەپ جاقتىرتپاي تاستايدى.
شىن اقىن شەندىگە جاعىنىپ ارناۋ جازبايتىنى وسى تۇستان بىلىنەدى. جازدى ەكەن, اقىن ەمەس. «ماقتاۋ ولەڭ ايتىپتى اركىمگە ارناپ» دەگەندە اباي اقىندىق پەن ولەڭ قۇراۋشىنىڭ اراجىگىن اجىراتىپ ايتىپ تۇر. اقىن ولەڭ قۇراعان كۇنى ولەدى. «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى» اتتى ولەڭىندە حاكىم اقىن مەن ولەڭشىنى انىق كورسەتىپ, شىن اقىن قانداي بولاتىنىن ۇعىندىرادى تۇسىنگەنگە.
ءبىزدىڭ جازبا ادەبيەت ابايدان باستالاتىنىن ەسكەرسەك, جوعارىداعى ولەڭدى ءتۇسىنىپ وقىعانعا ادەبيەت – ادەبيەت ءۇشىن دەگەن اۋىر سالماق تۇر. ويتكەنى «ەسكى بيشە وتىرمان بوس ماقالداپ, ەسكى اقىنشا مال ءۇشىن تۇرمان زارلاپ. ءسوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل» دەگەندە حاكىم بۇرىنعى اۋىز ادەبيەتى اياسىنان شىعىپ, تەرەڭ استارلى, كوركەمدىك قۋاتى كۇشتى كلاسسيكالىق ادەبيەتكە كوشۋدى نۇسقاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ونى اباي قالىپتاستىرعان اقىندىق مەكتەپ وكىلدەرىنىڭ كەز كەلگەنىنىڭ شىعارماسى دالەلدەيدى. ەندىگى جەردە قايىم ولەڭ ايتىسىپ, ءبىر-ءبىرىن سوزبەن قاجاپ وتىرۋ جارامايتىنىن بىلدىرەدى. ارينە, بۇل اۋىز ادەبيەتىنەن قاش دەگەن ءسوز ەمەس.
