ەجەلگى وتاۋ – ۇلىتاۋ

قۇشاعى ساياحاتشىلارعا ايقارا اشىلا تۇسپەك ۇلان-عايىر دالالىق ءتوسى تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە تۇنعان ايماقتىڭ مۇنداي مۇمكىندىككە بيىل قولى ۇزارىپ وتىر. بۇعان دەيىن دە باردى تانىتىپ, بارىنشا ايان ەتۋگە تالاي تالپىنۋ بولدى. بىراق ناقتى كومەك-قولداۋسىز ءىستىڭ ءساتى قالاي تۇسەر. جىلدار بويعى كوكەيدى تەسكەن ماقسات قاعاز جۇزىنەن, ايتىلعان سوزدەن ءارى اسپادى. “مادەني مۇرا” باعدارلاماسىنا بايلانىستى ەلباسىنىڭ “ ۇلىتاۋ – ەجەلگى, تاريحي استانا, قازاق حالقىنىڭ التىن بەسىگى, – ۇلتتىق سيمۆولىمىزدى قالىپتاستىرىپ, دامىتۋىمىز كەرەك” دەپ اتاپ كورسەتۋى كوپتەنگى ويدى ىسكە اسىرۋعا جاڭا قوزعاۋ سالعان. بۇل جاقتا ەل وتكەندەگىسىن كوز الدىعا ەلەستەتەر كورىنىستەر جەتىپ ارتىلاتىندىعى ۇلكەن ماقتانىش ءارى زور مارتەبە. رەسمي تىركەلگەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر سانى 736 بولسا, ارحەولوگتار بولجامى بويىنشا ازىرگە ەسەپكە ەنگىزىلە قويماعاندارىنىڭ ءوزى 10 مىڭنان اسادى ەكەن. اشىق اسپان استىنداعى مۇنشالىقتى باي مۇرا الەمنىڭ قاي تۇسىنان تابىلار؟! قولا داۋىرىندەگى قونىستار جۇرتى, كونە ءوندىرىس ءىزى, تاس قورشاۋلار سارىكەڭگىر مەن قاراكەڭگىر وزەندەرى القاپتارىنان بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەزىگە بەرەر ەدى. ايگىلى “تاڭبالى تاستاعى” بەلگى-تاڭبالار, التىنشوقىدا اقساق تەمىر امىرىمەن تاسقا قاشالىپ قالدىرىلعان جازۋ, حان ورداسى ورنى, التىن وردا ءامىرى ەدىگەگە, توقتامىس حانعا توپىراق بۇيىرعان جەرلەر, الاشا, جوشى حاندار, قۇتلىق-تەمىر, بولعان انا مازارلارى, دومباۋىل كەسەنەسى, كەنەسارى قورعانى, كەيكى باتىر ۇڭگىرى ەشكىمدى قىزىقتىرماي قالا المايدى. اۋدان سىرت جۇرت تا, ءوزىمىز دە تامسانا تانىسۋعا, سۇيسىنە تاماشالاۋعا جاعداي جاساۋ ءۇشىن مادەني-تاريحي ءتۋريزمدى دامىتۋعا ارنالعان “ ۇلىتاۋ قازاقتىڭ – ەجەلگى استاناسى” باعدارلاماسىن بەلگىلەپ, ءىستى مىقتاپ قولعا الىپ جاتىر قازىر.ءوڭىر باسشىسى بەرىك ابدىعاليەۆ ورتاعا سالعانداي بۇعان وبلىستىق, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن جانە دەمەۋشىلەر ارقىلى 220 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. وسى باعىتتا بۇرىن-سوڭدى وسىنشا كولەمدە جۇمىستار اتقارىلىپ كورىلمەپتى. ال باعدارلاما ماقساتى ۇلىتاۋدىڭ ءوز باسىندا “حان ورداسى” مەموريالدىق كەشەنىن سالۋدى, تاۋ بەتكەيىندە اسانقايعى بابا ءمۇسىنىن ورناتۋدى, ورتالىق كوشە بويىندا “تاڭبالى تاس” ساياباعىن جاساۋدى, مەيمانحانا ءۇيىن كەڭەيتۋدى, تۋريستىك بازانى قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. مۇنىمەن بىرگە ساياحاتتىق ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ, تاريحي ەسكەرتكىشتەردى جوندەۋ, تۇڭعيىق سىرلارىن سان عاسىرلار ىشىنە بۇككەن تاۋ-تاسقا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ جۇرگىزىلەدى. – البەتتە بۇل ابدەن ويلاستىرىلعان, بىلايشا ايتقاندا جەتى رەت ولشەنىپ, ءبىر رەت پىشىلگەن شارا بولىپ تابىلادى. وبلىس تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان كەڭ قولداۋ العا قويىلعان مىندەتتى ابىرويلى اتقارىپ شىعۋعا جەتەلەيدى. سونىمەن قاتار ءبىر قۋانتارلىعى “قازاقمىس” كورپوراتسياسىنىڭ ىنتا-ىقىلاسى دا بولەك. ونىڭ اسانقايعى ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋدى ءوز موينىنا جۇكتەۋى سونىڭ جارقىن مىسالى. ۇلتتىق تاريح پەن مادەنيەتىنەن تەرەڭ مالىمەت بەرەتىن, ەلدىگىمىزدى ايشىقتار, وتاندىق رۋحتى بيىكتەتەر بۇل اسىل مۇرالاردى ساقتاپ, جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ ءمان-ماڭىزى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى, – دەيدى اۋداننىڭ جاڭادان تاعايىندالعان اكىمى. ول ىسكە كىرىسكەلى بەرگى ۋاقىتتا باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسى ءبىرشاما شيراي تۇسكەنى بايقالادى. ۇلىتاۋدى تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ جولىندا نيەتتەس ازاماتتار بەلسەندىلىگى دە جوعارى. ورتاق ماقساتقا جۇمىلۋشىلار سەنىمى مەن ءۇمىتى ۇلكەن. سونىڭ بەل ورتاسىندا بولۋعا ەرىك تانىتقان, وسىنى كوپتەن ارمان تۇتىپ كەلگەن جانداردىڭ ءبىرى باقتيار قوجاحمەتوۆكە “ ۇلىتاۋ” ۇلتتىق تاريحي, مادەني جانە تابيعات قورىق مۇراجايى مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ باسشىسى رەتىندە جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اسا سالماقتى. كەزىندە “التاي-دۋناي” ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولىپ, ونى ءوزى باستاپ ماجارستاندىق قىپشاقتارعا كونە ءداۋىر ءۇنىن جەتكىزگەن جىگىت ويلارى از ەمەس. ەجەلگى قاراشاڭىراقتى كورۋگە كەلۋشىلەرگە ەۋروپالىق دەڭگەيدەگى قىزمەت كورسەتىلۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ەكوتۋريزم اۋەسقويلارىنا ارنالىپ ات باپتاۋ, ەر-تۇرماندار سايلاۋ, كيىز ۇيلەر دايىنداۋ وسى باعىتتاعى كىرۋار ىستەردىڭ باسى. بۇدان بىلاي قاراي تابيعاتى كورىكتى جەرلەردى تەك رۇحسات الىپ ارالاۋ تالاپقا اينالىپ كەلەدى. ەسكەرتكىشتەر تاريحىن تۇسىندىرەتىن, اپارىپ كورسەتەتىن گيدتەر توبى جاساقتالۋدا. جەرگىلىكتى جۇرت قۇلاعىنا ءوڭىر ومىرىندەگى الداعى وزگەرىستەردەن قالىس قالماي, شەتەلدىك, وتاندىق ساياحاتشىلاردى مادەنيەتتى مەيماندوستىقپەن قارسى الىپ, ۇلگىلى كۇتىم ماسەلەسى قۇيىلىپ جاتىر. سوعان بەيىمدەلۋگە ق ۇلىقتىلارعا نەسيە ءبولۋ ارقىلى قارجىلىق قولداۋ جاساۋ ۇمىتىلمايدى. بۇل كۇندە ۇلىتاۋعا قاراعاندىدان, جەزقازعاننان جول داڭعىل. اينالما بولسا دا استانادان جۇيتكىتىپ جەتۋگە بولادى. ەگەر ارقالىق- ۇلىتاۋ باعىتىنداعى جول قالپىنا كەلتىرىلسە, استانالىقتاردىڭ توتەلەپ تارتۋىنا مۇمكىندىك تۋار ەدى. سولاي بولسا ءتۋريزمدى دامىتۋعا ودان سايىن ىڭعايلى جاعداي قالىپتاسارى ءسوزسىز. كيەلى ولكەنىڭ بۇگىنگى تىنىسىندا وسىنداي سەرپىن بار. سول بىرىكتىرگەن جاڭا ۇمتىلىس ۇشقىنى جارقىراي تۇسۋدە. قاراعاندى وبلىسى, ۇلىتاۋ اۋدانى. ايقىن نەسىپباي, “ەگەمەن قازاقستان”.