سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
الدىمەن قحا-نىڭ قانداي ماقساتتا قۇرىلعانىن ايتار بولساق, بۇل ينستيتۋتتى قۇرۋ قاجەتتىلىگى ساياسي تۇرعىدان, سونداي-اق جاڭادان قۇرىلعان, تاۋەلسىز, پوليەتنوستى, پوليكونفەسسيالىق مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى تۇرعىسىنان تۋىنداعان ەدى. اسسامبلەيا قۇرىلعان 1995 جىلى ەلدەگى قازاقتىڭ سانى 50 پايىز شاماسىندا عانا بولعان ەدى. وسى كەزدە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى كوپتەپ قونىستانعان قازاقستاندا ۇلتارالىق تاتۋلىقتى ساقتاپ, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قاجەت بولدى.
بۇل باستاما مادەنيەتارالىق ديالوگتى نىعايتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ ماسەلەلەرىن جوعارى دەڭگەيدە شەشۋگە مۇمكىندىك جاسايتىن الەمدىك تاجىريبەدەگى تىڭ باعىت ەدى. جيىرما جىلدام استام تاريحىندا اسسامبلەيا قارقىندى دامىپ, ەلەۋلى وزگەرىستى باستان كەشىردى. ونىڭ دامۋى بارىسىندا ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق جانە قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ەرەكشە ۇلگىسى قالىپتاستى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمى نىعايىپ, قوعامدى ۇيىستىرۋشى الەۋەتى تولىستى, ول حالىق ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى كۇرەتامىرىنا اينالدى. بۇگىندە اسسامبلەيا – 2007 جىلدان باستاپ ەل پرەزيدەنتى توراعالىق ەتەتىن كونستيتۋتسيالىق ورگان. بۇل ونىڭ ەرەكشە مارتەبەسىن ايقىندايدى. وسىدان كەيىن قحا پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى – ءماجىلىستىڭ توعىز دەپۋتاتىن سايلاۋ قۇقىعىنا يە بولدى. بۇل ونىڭ قوعامدىق-ساياسي ءرولىن ءبىرشاما كۇشەيتتى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ەلدەگى ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى ءرولىن كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن ايتىپ, ونىڭ ماجىلىستەگى كۆوتاسىن سەناتقا اۋىستىرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ سەناتتاعى كۆوتاسىن 15 دەپۋتاتتان 10 دەپۋتاتقا ازايتتى. وسىعان وراي ولاردىڭ بەسەۋىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلامايدى, تەك ۇسىنىس بەرەدى.
«بۇل – ساياسي جاعىنان دا, زاڭدىق تۇرعىدان دا دۇرىس قادام. بۇل كۆوتا سەناتقا اۋىسادى جانە 9-دان 5 دەپۋتاتقا دەيىن كەميدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ماجىلىستەگى دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانى ازايادى. «از بولسا دا, ساز بولعانى» جاقسى. مۇنداي وزگەرىس ءتۇرلى ەتنوستىق توپتارعا ماندات بەرىپ, ولاردىڭ ءۇنى جوعارعى پالاتادا ەستىلۋىنە مۇمكىندىك جاسايدى. جالپى, سەناتتىڭ جوعارعى پالاتا رەتىندە جۇمىس ىستەۋىن دۇرىس ءارى ورىندى دەپ سانايمىن», دەدى بۇل تۋرالى پرەزيدەنت.
كەيىنگى جىلدارى اسسامبلەيا قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى دە قوزعاپ, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, قحا جانىندا انالار, اقساقالدار كەڭەسى, مەدياتسيا ينستيتۋتى پايدا بولدى. اسسامبلەيا وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل مەكەمەلەردىڭ بارلىعى زاڭعا سايكەس ۇيىمداستىرىلىپ وتىر.
«قازىرگى كۇنى اسسامبلەيا قۇزىرىنداعى مەدياتسيا ينستيتۋتى جاقسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ياعني ءىستى سوتقا جەتكىزبەي شەشىمىن تاباتىن ماسەلەلەردى رەتتەۋ ارقىلى زاڭ جۇزىندە, ادۆوكات شاقىرىپ, ماسەلەلەردى الدىن الا كەلىسىمگە كەلۋ ارقىلى بەيبىت جولمەن شەشۋ جولدارى قالىپتاستى. سونىمەن قاتار ءتالىم-تاربيە, سالت-ءداستۇردى ساقتاۋ ماسەلەسىندە انالار قوعامىنىڭ اتقارىپ جاتقان يگى ىستەرىن اتاپ ايتۋعا بولادى. بۇلاردىڭ بارلىعى اسسامبلەيا جۇمىسىن جان-جاقتى دامىتۋعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. سونداي-اق قازىر ءبىر عانا استانا قالالىق اسسامبلەياسىنا تىركەلگەن 21 ەتنومادەني بىرلەستىك بار. اسسامبلەياعا مۇشە بولۋ ءۇشىن ولار وزدەرىنىڭ جۇمىسىن كورسەتىپ, العا قويعان ماقساتتارىن دالەلدەسە عانا قالالىق اسسامبلەياعا مۇشە بولا الادى. قازىر اسسامبلەيا حاتشىلىعىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى اككرەديتتەۋ ءجۇرىپ جاتىر. كوميسسيا وتىرىسىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ بىرجىلدىق جۇمىسى تىڭدالادى. جۇمىستى تالداۋ ناتيجەسىندە ەتنومادەني بىرلەستىككە باعا بەرىلەدى. سول ناتيجەگە بايلانىستى اسسامبلەياعا مۇشەلىگى انىقتالادى», دەيدى استانا قالاسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءامىرجان الپەيىسوۆ.
قازىر قالالىق اسسامبلەياعا قاراستى 56 شىعارماشىلىق ۇجىم بار. بۇلار نەگىزىنەن بي, ۆوكال, بالالار انسامبلدەرى جانە باسقا دا ونەر جانرلارىندا جۇمىس ىستەيدى. باعدارلامالارىندا مىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك تىلدەگى اندەرگە, قازاق حالقىنىڭ ءبيى مەن ونەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, پاتريوتتىق, وتانشىلدىق بايقاۋلاردى كوپتەپ ۇيىمداستىرادى. وسىلايشا, تاتۋلىق, بەيبىتشىلىكپەن قاتار قحا مادەنيەتتىڭ وشاعىنا دا اينالدى.
ال وتكەن جىلى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «اسسامبلەيا تۆ» تەلەارناسى كورەرمەنگە جول تارتتى. ول «قازاقتەلەكوم» اق تەلەكوممۋنيكاتسيالىق كومپانياسىنىڭ پلاتفورماسىندا iD TV كابەلدىك تەلەديدار پاكەتىندە تاراتىلادى, سونداي-اق «TV+» ءموبيلدى قوسىمشاسىندا قولجەتىمدى. تەلەارنا ەفيرىنەن قحا جاڭالىقتارى, مادەني, ويىن-ساۋىق باعدارلامالارى, قازاقستاندا تۇراتىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ ارنايى جوبالارى كورسەتىلەدى.
«اسسامبلەيا تۆ»-نىڭ ماقساتى – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمىن قالىپتاستىرۋدا جەتەكشى تەلەارنا بولۋ. ال باستى مىندەتى –ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتىن جانە ۇلتارالىق قاتىناس سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات ماسەلەلەرىن جاريالاۋ. تەلەارنا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشپاق. اسىرەسە ەتنوسارالىق تاتۋلىقتى نىعايتاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە سەنىمدىمىز», دەدى ەتنوسارالىق قاتىناستار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى مەيىرجان نۇرادينوۆ.
اسسامبلەيا مۇشەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق جەرىنە دەپورتاتسيالانىپ نەمەسە باسقالاي تاعدىر ايداپ كەلگەن ءتۇرلى ەتنوستىڭ وكىلدەرى. وسىعان قاراپ بۇل ينستيتۋت ەتنوستىق ازشىلىق توپتاردىڭ قۇقىعىن عانا قورعايدى دەۋ – قاتەلىك. وعان تەرەڭىرەك ءمان بەرەتىن بولساق, اسسامبلەيانىڭ ەڭ الدىمەن, ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن قۇرىلعانىن كورەمىز.
