– «وتىرار سازى» وركەسترى العاش قۇرىلعان ساتتەردىڭ كۋاگەرىسىز. ءسىز كورگەن نۇرعيسا تىلەنديەۆ قانداي ەدى؟
– شىركىن, نۇراعا شەڭبەرگە سىيمايتىن جان ەدى عوي. بىزگە «نەزامەنيمىح نە بىۆاەت» دەپ ەسكەرتەتىن, ال ماعان «يا تەبيا نيكەم نە زامەنۋ» دەپ ەركەلەتە ايتقانى ءالى كوكەيىمدە. كوڭىل كۇيى بولماسا ورىسشا ارالاستىرىپ سويلەيتىن ادەتى بار. ونى بىردەن سەزە قويامىز. «مىقتى مۋزىكانت بول, تاپتىرماس تالانتتى بول, ەگەر ادامگەرشىلىگىڭ بولماسا ونىڭ قۇنى بەس تيىن» دەيدى. كوبى سۇستى جانارىنان ۇركە قاشقاقتاپ جۇرەدى. ءوزىنىڭ ءبىر كورگەن ادامعا مىنەزى قاتال كورىنگەنىمەن, جاقىن بىلگەن كىسى جاناشىرلىعىن سەزىنەدى. كەيدە بالا سياقتى بىزگە دە ەركەلەپ الاتىن كەزدەرى بولادى. وركەسترگە قارا پلاشش, دوڭگەلەك شلياپاسىمەن كىرىپ كەلگەندە كوڭىل كۇيىنىڭ جاقسى ەكەنىن بىردەن اڭعارامىز. ءالى دە سول شاق كوز الدىمدا.
– ۇلى ادامداردىڭ قالىپقا سيمايتىنى بەلگىلى. بىزدىڭشە, قازاق مۋزىكاسىندا نۇرعيسا نوتاعا ەمەس, نوتا نۇرعيساعا اينالعان سەكىلدى...
– ونىڭىز راس. نۇراعا باردا «وتىرار سازى» جاڭا شىعارمانى ورىنداۋدا ەش قينالمايتىن. مۋزىكادا «كونتراپۋنكت» دەگەن تەرمين بار, ياكي ەكى دىبىستىڭ ءبىر مەزگىلدە قاراما-قارسى شىعۋى. بۇل اعانىڭ فيشكاسى. وركەسترمەن قۇرمانعازىنىڭ كۇيلەرىن ورىنداردا ءار اسپاپتىڭ ءۇنىن, نوتانى انىق سەزەدى. كىمنىڭ قاي جەردە قالىپ نە وزىپ كەلە جاتقانىن بىردەن باعامدايدى. كەيبىر وركەسترلەر ايلاپ دايىندالسا, نۇراعا جىلدام يمپروۆيزاتسيا جاساپ, شىعارمانى جانداندىرىپ جىبەرەدى. «قوبىزشى بىلاي وينا, دومبىرا قوسىل, سازسىرناي فورشلاگ وينا, شەرتەر قوسىل» دەگەندە ءبارىمىز دە اۋەننىڭ ىشىنە كىرىپ كەتەمىز. وسىنىڭ ءبارى نوتادا جوق, ويدان تۋادى. قاي كومپوزيتسيانى الىپ قاراساڭىز دا سولاي, اعانىڭ قولتاڭباسى مەنمۇندالاپ تۇرادى.
– شەتەلگە گاسترولدىك ساپارمەن ءجيى شىعىپ تۇردىڭىزدار. ونداعى اعايىننىڭ ىقىلاسىمەن بولىسسەڭىز.
– 1991 جىلى تۇركياعا العاش رەت گاسترولدىك ساپارعا شىقتىق. ونداعى قانداس باۋىرلارىمىز نۇراعانىڭ كەلەتىنىن ەستي سالا, ابدەن دايىندالعان ەكەن. قاراقۇرىم حالىق, زالدا ينە شانشار ورىن جوق. تۇرىكتەر تاڭداي قاقتى, «اتا تولعاۋىن» ورىندادىق. سوڭىندا ءوزى ادەتتەگىدەي «القيسسانى» تارتتى. شىمىلدىق جابىلاردا ساحناعا ءبىر جىگىت اتىپ شىعىپ, اعانى قۇشاقتاپ جىبەرمەي قويدى. حالىقتىڭ قوشەمەتىمەن تاعى دا بىرنەشە شىعارماسىن ورىندادى. وسىنداي ءسات قىزىلوردادا دا بولعان, وندا كورەرمەننىڭ ءبىرى اياعىنا جىعىلعان ەدى. اعانىڭ ەنەرگياسى سۇمدىق قوي, ءبۇتىن زالدى بيلەپ تۇرادى. سونىمەن كونتسەرت تۇنگى ون بىردە اياقتالىپ, حالىق ارەڭ تارادى.
ءبارىمىز قوناۇيگە جايعاستىق. اعاعا باسشىلار بولەك داستارقان جايعان ەكەن, بىراق ودان باس تارتتى. ء«وزىمنىڭ بالا-شاعاممەن وتىرامىن» دەدى. ءسويتىپ, كەڭ داستارقانداعى ءدام بىزگە دە بۇيىردى. نۇراعانىڭ اسانباي اسقاروۆقا ايتقان ءازىلى بار. «تاڭەرتەڭ قازى, تۇستە قازى, كەشكە وتىرار سازى» دەگەن. سول سوزدەگىدەي ءبىزدىڭ بولمەگە ءتاتتىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى, ەت, شامپان اكەلىندى. سوندا اعانىڭ قاسىندا ەركەلەپ وتىرا بەرەمىز. ونەرىنە تابىنعان تۇركيالىق ازاماتتار اعاعا كولىك مىنگىزدى. ءبىرى ءتىپتى كىلتىن الدىنا قويىپ, قولىنداعى دومبىرانى سىيعا بەرۋىن ءوتىندى. سول ساتتە اعانىڭ شالت ب ۇلىنگەنىن كورسەڭىز. «مۇنداي كولىك ءار مۋزىكانتتا بار, ال ماعان دومبىرانى جامبىل جاباەۆ قالدىرىپ كەتكەن, ونىڭ باعاسى جوق» دەپ دۇرسە قويا بەردى. جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ وزدەرى ىڭعايسىزدانىپ قالدى, اعادان كەشىرىم سۇراپ الەك. نۇراعانىڭ باس سالىپ, ارتىنان جۇباتاتىن مىنەزى بار. «ەشتەڭە ەتپەيدى, نيەتتەرىڭە راحمەت» دەپ قولىن الدى. وتىرعان ءبىز اڭ-تاڭبىز, ونداي كولىك ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە دە كىرمەگەن.
– نۇراعانىڭ قاسىندا كوپ ءجۇردىڭىز. باقساق, سول كىسىنىڭ شالت مىنەزى ءسىزدىڭ دە بويىڭىزدا بار سەكىلدى.
– جاقىندا جولداسى داريعا تىلەنديەۆانىڭ تۋىسى باعيلا تاتەمەن استانادا كەزدەسىپ قالدىق. ول كىسى اعا اۋرۋحانادا جاتقاندا قاراعان. مىنەزىن ءبىر ادامداي بىلەدى. ماعان ۇزاق قاراپ وتىرىپ, «سەن قىزعا نۇراعانىڭ مىنەزى جۇعىپتى» دەيدى. تىك ايتاتىنىم, ونەرگە دەگەن تازالىق, ەش نارسەنى بۇقپاي اشىق جەتكىزەتىنىم, كاسىپقويلىق, ماماندىققا دەگەن ماحاببات ءبارى-ءبارى اعادان كەلگەن قاسيەت. 14 جىل قاسىندا ءجۇرىپ بولمىسىن سانامىزعا كوشىرىپ الدىق قوي. ەلىكتەدىك, مۋزىكاعا دەگەن قۇرمەتىمىز ارتتى.
– سول تىك مىنەزىڭىزدەن تاياق جەگەن كەزىڭىز بولدى ما؟
– بولدى عوي! ونەر يەلەرى اراسىندا كورەالماۋشىلىق كوپ بولادى. بىردە ءبىزدىڭ انسامبلگە سىرتتان دومبىراشى كەلدى. سول قالاي كەلدى ىشتە الاۋىزدىق ءوربىدى. وركەستر قۇرىلعالى وزىندىك ءتارتىبى, ەرەجەسى بار. ونى ىشتەگى مۋزىكانتتاردىڭ ءبارى بىلەدى. مەن سول كەزدە قوبىزشى, كونتسەرتمەيستەرمىن. جاڭاعى دومبىراشى دايىندىققا كەشىكتىڭ دەپ جاعامنان الماسى بار ما. ءبىز نۇراعاڭنىڭ مەكتەبىنەن شىققان تۇلەكپىز, سىرتتان كەلىپ ءتور مەنىكى دەگەندى اسا ۇناتا قويمايمىز. سوقتىقپاي, جايىنا ءجۇرۋىن سۇرادىم. سويتسەم, ول مەنىڭ ۇستىمنەن ارىز جازىپتى. رەپەتيتسيادا نۇراعا الاكوزدەنىپ قارادى. ءىشىم ءبىر جاماندىقتى سەزىپ وتىر. اعانىڭ سوزگە ىلەسپەيتىنىن بىلەمىن. سوندا دا دايىندىقتان سوڭ, جۇمىستان شىعۋ تۋرالى ءوتىنىش جازدىم دا, بولمەسىنە كىرىپ باردىم. تىك قارادى دا, اكەل دەپ قاعازدى جىرتىپ تاستادى. «اقىماق, ساعان ادەيى قارادىم, باسقاعا ساباق بولسىن دەپ» دەدى دە, وركەستردى تىك تۇرعىزىپ قويىپ دومبىراشىنىڭ سازايىن بەردى. «مۋزىكانتقا مىنەز كەرەك, مىنەزسىز مۋزىكانت بولمايدى. مەنىڭ «قارا قىزىم» مىنەزدى قىز» دەپ, شلياپاسىن شەشىپ باسىن ءيدى.
– اڭگىمەڭىزگە قاراعاندا, ۇجىمعا قامقورلىعى ەرەكشە بولعان سەكىلدى.
– ءيا, نۇراعا ارقايىسسىمىزدىڭ نە ىستەپ جۇرگەنىمىزدى, وتباسىلىق جاعدايىمىزدى ءبارىن جاقسى بىلەتىن. سەبەبى مۋزىكانتتىڭ كوڭىل كۇيى شىعارماعا اسەر ەتەدى. شاڭقوبىزشى گۇلسارا اپامىز «نۇرەكە سەن ءحالىمدى سۇراعاننان كەيىن كۇشتىمىن» دەيتىن. امانتاي اعانى «ابەكە» دەپ اتايتىن. بارىمىزگە ءبىر-ءبىر لاقاپ ات قويىپ الىپ, ەركەلەتىپ شاقىرادى. يۋمورى وتە مىقتى. قاجەت جەرىندە تاۋىپ تا, قاۋىپ تا ايتادى. ول كىسى ۇجىمداعىلاردىڭ جاعدايىنا قاتتى كوڭىل بولەتىن. وركەستردەگىلەردىڭ كوبىنىڭ باسپانالى بولۋىنا كومەكتەستى.
– تىلەنديەۆتىڭ تۇسىندا وركەستىردىڭ اتاعى الەمدى شارلادى. «وتىرار سازىنىڭ» سولتۇستىك كورەياعا ساپارى ءبىر اڭىز. وسى ديكتاتور كيم ير سەننىڭ ءوزىن كەرەي قىلىپ جىبەرگەنى راس پا؟
– 1991 جىلى سولتۇستىك كورەيادا اۋقىمى ۇلكەن حالىقارالىق فەستيۆال ءوتتى. جابىق مەملەكەت بولسا دا ەلدىڭ ابىرويى ءۇشىن جۇگىمىزدى جيناپ اتتاندىق. كوش باسىندا ¬- نۇراعا. كورەيلەر ەمەن-جارقىن كۇتىپ الدى. اعا, ۇشاقتان تۇسە سالا, اۋدارماشى جىگىتكە «سەندەر بىزگە تۋىسقانسىڭدار, كورەي ەمەس, كەرەيسىڭدەر» دەدى. اۋدارماشى ءماز-مەيرام. ءۇش جىلدا ءبىر وتەتىن كونكۋرستىڭ ءباسى بيىك. ءار ەلدىڭ ونەرپازدارى مادەنيەتىن, ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن, اندەرىن پاش ەتەدى. بايقاۋدا اتاقتى ءانشى ليۋدميلا زىكينا دا ءجۇر. ول كىسى كيم ير سەننىڭ سۇيىكتى ءانشىسى ەكەن. ءبىز دوداعا ساقاداي سايمىز, ۇيىمداستىرۋشىلار اعاعا پارتيتۋرا بەردى. سەبەبى مۇندا ديريجەرلەر سىنى دا بار. ءبىر كۇننىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى وركەستردى يگەرۋ كەرەك. فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق كونكۋرستا الدىمىزعا جان سالعان جوقپىز. اعا, ساحنا تورىندە «اۋدارماشى ايت, كەلەسى تۋىندى كيم ير سەنگە ارنالادى» دەدى. بۇرىن ۇلكەن جارىستاردا ويناماعان شىعارمامىز, بىراق اعانى شەبەرلىگى مەن پسيحولوگياسى العا سۇيرەپ كەتتى. كەزەك-كەزەك جەتى شىعارما وينادىق. مۇندا ناتيجەنى بارلىق كونكۋرس بىتكەننەن كەيىن, بىراق ايتادى.
ەندى ءبارىمىز ديريجەرلەر بايقاۋىنا الاڭبىز. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جاس ءھام دارىندى ديريجەرلەر قاپتاپ تۇر. نۇراعا ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى. ەرەجە بويىنشا, جەرگىلىكتى سيمفونيالىق وركەسترمەن سول باعىتتا ەرەكشە ءبىر شىعارمانى ورىنداۋ شارت. دايىندالۋعا ءبىر-اق كۇن بەرەدى. نۇراعا سيمفونيانى تۇنىمەن ۇيىقتاماي قاراپ شىقتى. ويلاڭىزشى, وركەستردە 140 مۋزىكانت بار, باسى كورىنگەنىمەن اياعى كورىنبەيدى. رەپەتيتسياعا ءبىز دە بىرگە ەرىپ باردىق. زالعا قازاقشالاپ امانداستى دا, «باستايىق» دەدى. اۋدارماشى ورىسشا سويلەۋىن سۇراپ ەدى, «كەرەك بولسا قازاقشا اۋداراسىڭ» دەپ ونى تىيىپ قويدى. ءيا, ءبىر قىرسىقسا سولاي تاپ بەرەدى. كوزىنەن كورىپ تۇرمىز, ءوزى دە ۋايىمداپ تۇر. نوتانى اشتى دا, ءبىر دەممەن باياۋ الىپ شىقتى. مۇندا تەمپ باسقاشا, تەزىرەك جۇرەدى. اعا, ەندى ءوزىن ەركىن سەزىنە باستادى, ەكىنشى رەتىنە ەرەكشە ورىندادى. سوڭىندا قازاقشالاپ فيرما تاستادى, اۋەندى ۇزاق ۇزبەي ۇستاپ تۇردى. بۇل ءتىپتى سيمفونيانى ارلەپ جىبەردى. ەكى ساعاتتان كەيىن بايقاۋ باستالادى.
– كيم ير سەن قازاقتىڭ دومبىراسىنا قايران قالدى دەيسىز عوي...
– شىنى كەرەك ونىڭ ونەرگە اۋەستىگىن كورىپ, ءبىز دە قايران قالدىق. زال لىق تولى. پحەنيان حالقى كيم ير سەن تۇرسا تۇرادى, وتىرسا وتىرادى. نۇراعا ساحناعا شىقتى, تەر بۋىپ تۇر. قۇددى ءبىر اي بويى رەپەتيتسيا جاساعان سەكىلدى. مۋزىكانتتاردىڭ رۋحىن جۇتىپ العانداي كوزىنەن جالىن اتادى. مىقتىنىڭ اتى, مىقتى جەرگىلىكتى وركەستر سۇمدىق وينادى. سول ءسات التىن قوردا بار, ءبىزدىڭ تەلەارنالار ءتۇسىردى. كورسەڭىز, كوڭىلىڭىز بوسايدى. سيمفونيانى بىردەن بىتىرە سالعان جوق, سوڭعى نوتالاردى سوزىپ, زالعا قاراپ ءتامامدادى. مونيتوردان قاراپ وتىرعان كيم ير سەن تىك تۇردى, ىلە كورەرمەندەر دە قوشەمەتىن ايامادى. شىعا سالا, قارسىلاستارىنىڭ ءبارىنىڭ قولىن الدى. بىزگە «قالاي, ءولتىردىم بە؟» دەيدى ءماز بولىپ. راسىمەن, گران-پري الاتىنىمىزعا كۇمانىمىز بولعان جوق.
– سونىمەن...
– ەندى زالدىڭ بەسىنشى قاتارىندا فەستيۆالدىڭ ناتيجەسىن كۇتىپ وتىرمىز. وتىرعان ورنىمىزعا قاراپ, كوڭىلىمىزگە كۇدىك ۇيالاي باستادى. ءبىرىنشى قاتارعا وزگە ەلدىڭ مۋزىكانتتارى جايعاسىپ العان. ساحناعا جۇرگىزۋشى شىعىپ, شيقىلداعان داۋىسپەن «ن.تيلەنديەۆ» دەپ شاقىردى. كومپوزيتورلىعى ءۇشىن ءبىر رەت شىقتى, وركەستر ءۇشىن ەكىنشى رەت شىقتى. بەسىنشى قاتاردان شىعۋ دا وڭاي ەمەس, نۇراعا «تاعى شاقىرىپ قالار» دەپ شەتتە وتىر. قۋانىشىمىزدا شەك جوق.
ايتقانداي-اق ديريجەرلىك شەبەرلىگى ءۇشىن گران-پري بۇيىردى. ەندى بولدى ما دەگەندە, كيم ير سەنگە ارناعان كومپوزيتسياسى ءۇشىن ارنايى سىيلىق تا الدى. ءبارىمىز ورنىمىزدان تۇرىپ, حورمەن ءانۇرانىمىزدى شىرقادىق. ول جەردەگى اتموسفەرا سۇمدىق ەندى. ودان كەيىن ارقايسىمىزعا جەكە-جەكە سىيلىق بەردى. ماعان جەكە ورىنداۋشى رەتىندە, ارنايى ماراپات تابىس ەتتى.
– ال كيم ير سەنىڭ سۇيىكتى ءانشىسى ليۋدميلا زىكينا قايتتى؟
– الەمگە اتى شىققان زىكينا ءبىرىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى. دەگەنمەن ول نۇراعانى جاقسى تانيدى ەكەن. بايقاۋدان كەيىن جايىلعان داستارقاندا ىزدەپ كەلىپ قولىن الدى. «نۋرگيس, سەن بۇگىن ءبارىن ءولدىردىڭ. جىل سايىن باس جۇلدەنى مەن الاتىنمىن, بۇگىن سەن بارىنەن وزدىڭ. گران-ءپريدىڭ قارجىسى قانشا ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟» دەدى دە, ۆالسكە شاقىردى. زىكينا وتە كەربەز دە سۇلۋ ءانشى عوي. نۇراعا دجەنتلمەندەرشە ورنىنان تۇرىپ, قول ۇسىنىپ: «سەن ماڭگىلىك سۇلۋسىڭ» دەپ قۇلاعىنا سىبىرلادى دا, ەكەۋى بيلەدى. وكىنىشكە قاراي, سول ساتتەن بەلگى بولار ەشقانداي سۋرەت جوق. سونداي ءبىر اسەرلى وقيعا بولدى. ءبىزدى سولتۇستىك كورەيادا كۇتىپ العان جىگىت جىلاپ تۇرىپ, شىعارىپ سالدى.
ەلگە كەلگەن سوڭ مينيسترلەر تەلەديداردى كورىپ بارىپ, ءبىر-اق قۇتتىقتادى. نۇراعا جونىندە ايتىلماعان شىندىق كوپ. ونىڭ دا ۋاقىتى كەلەر...
– اسەرلى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
مۇحتار كۇمىسبەك,
«Egemen Qazaqstan»
جەتىسۋ وبلىسى
