– ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ قانات جايۋى ەل ەكونوميكاسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
– الەمدە ماشينا جاساۋ يننوۆاتسيا ءارى ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە تەحنولوگيا درايۆەرى بولىپ سانالادى. وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسىندا تەك اۆتوكولىك ءوندىرىسى عانا ەمەس, كەشەندى جانە سارالانعان 37 سالا بار. سونىڭ ىشىندە ەلەكتر جابدىقتارىن, تەمىرجول تەحنيكاسىن, تاۋ-كەن-شاحتا, مۇناي ءوندىرىسىنىڭ جابدىقتارى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن قامتيدى. بۇكىل الەمدە 100-دەن اسا مامانداندىرىلعان سالالار مەن ماشينا جاساۋ جانە مەتالل وڭدەۋ وندىرىستەرى بار. ءبىزدى قورشاعان الەمنىڭ بارلىعى دەرلىك – ماشينالار مەن ولاردىڭ ءوندىرىسىنىڭ ناتيجەسى: تۇرمىستىق تەحنيكادان عارىش اپپاراتتارىنا دەيىن.
ال بۇل سالانىڭ دامۋى ەكونوميكا قۇرىلىمىن كۇردەلى ەتە تۇسەدى. ماتەريالدىق ءوندىرىس, وندىرىستىك ەمەس سالا, قورعانىس جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتەدى. تەحنولوگيالىق پروگرەسس دەڭگەيى, ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ماشينا جاساۋ سالاسىنا بايلانىستى.
– قازاقستاننىڭ بۇل سالاداعى جەتىستىگىن دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەس. دەگەنمەن, قاي دەڭگەيدە كەلە جاتقانىمىزدى بايىپتاۋ ءۇشىن ناقتى دەرەكتەردى ايتىپ ءوتىڭىزشى.
– ونەركاسىبى دامىعان ەلدەردە بۇل سالاعا مەملەكەت تاراپىنان ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ, قولداۋ كورسەتىلەدى. قازاقستان دا الەمدىك ونەركاسىپتەن تىسقارى قالماي, تابىستى دامۋ جولىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ىرگەلى ىستەر اتقارىپ جاتىر. جاھاندىق ارەنادان ءوز ورنىن الۋى ءۇشىن وتاندىق ماشينا جاساۋ سالاسى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا ءتيىس. بۇگىندە قازاقستان ونەركاسىبىندەگى كولىك جاساۋ سالاسىنىڭ ۇلەسى – 6 پايىزدى قۇراسا, ءىجو-دەگى ۇلەسى – 3 پايىز دەڭگەيىندە. سالىستىرۋ ءۇشىن دامىعان ەلدەردە ماشينا جاساۋ سالاسى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ورتا ەسەپپەن 30-50 پايىزىن قۇرايدى. ماسەلەن, گەرمانيادا بۇل كورسەتكىش – 54, جاپونيادا – 51, يتاليادا – 36, قىتايدا – 35 پايىز. قازاقستاندىق ماشينا جاساۋ سالاسى جۇيەلى جانە قارقىندى دامىپ جاتىر دەپ باعالاۋعا بولادى. بۇعان مەملەكەتتىڭ قولداۋى دا, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ دە ءوز كۇشى ىقپال ەتىپ وتىر. 2019 جىلدان باستاپ مەملەكەت باسشىسى ماشينا جاساۋ ماسەلەلەرىن جەكە باقىلاۋىنا الدى. ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى, مۇناي جانە گاز ماشينا جاساۋ حالىقارالىق ورتالىعى قۇرىلدى. وتاندىق ماشينا جاساۋشىلاردى قولجەتىمدى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
– ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاداعى نەگىزگى مىندەتتەر قانداي؟
– ماشينا جاساۋدى دامىتۋدىڭ 2019-2024 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى اياسىندا 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءوندىرىس كولەمىن 2,6 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلىپ وتىر. 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل كولەم 3,1 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, ناقتى كولەم يندەكسى 9,4 پايىزعا ءوستى. جول كارتاسى تەك ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ كەڭ اۋقىمىن ءتيىمدى دامىتۋدى كوزدەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنە قوسقان ۇلەسى 15 پايىزعا جەتتى. 2022 جىلى 3,8 ميلليارد دوللاردىڭ ماشينا جاساۋ ونىمدەرى ەكسپورتتالدى. ماشينا جاساۋ جانە مەتالل وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 119 ملرد تەڭگە بولدى.
قازاقستاننىڭ ماشينا جاساۋشىلارى جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بەل بۋىپ وتىر. ارتاراپتاندىرىلعان جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دامىعان ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتۋ كوزدەلگەن. بۇگىندە ەلىمىزدە ماشينا جاساۋ جانە مەتالل وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 3000-نان استام كاسىپورىن بار, ولاردا 120 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەيدى.
– جەتىستىكتەر ارينە, قۋانتادى. بىراق سالادا شەشىمىن تاپپاي تۇرعان تۇيتكىلدەر دە بار عوي. سولارعا توقتالساق؟
– ارينە, ءبىز سالادا كۇرمەۋى شەشىلمەگەن پروبلەمالار بار ەكەنىن جوققا شىعارمايمىز. اسىرەسە قولجەتىمدى قارجى ماسەلەسى وتكىر تۇر. ماشينا جاساۋ سالاسى كاپيتالدى كوپ قاجەت ەتەدى, رەنتابەلدىلىگى 7-10 پايىزدى قۇرايدى. بۇگىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن نەسيە الۋ مۇمكىن ەمەس. نەسيەلەۋدىڭ 20 پايىزدان جوعارى مولشەرلەمەلەرى, كەپىل بازاسىنا قويىلاتىن شەكتەن تىس تالاپتار ءوندىرىستىڭ تولىققاندى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. سونداي-اق سالالىق كاسىپورىنداردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە الدىمىزدان ءجيى شىعادى, بۇل ولاردىڭ وندىرىستىك قۋاتىن پايدالانۋ دەڭگەيىنە تەرىس اسەر ەتەدى.
تاعى ءبىر قيىندىق – يمپورتقا دەگەن تاۋەلدىلىكتىڭ جوعارى بولىپ تۇرعاندىعى. 2022 جىلى قازاقستاندا وڭدەلگەن تاۋارلار يمپورتىنىڭ جالپى كولەمى 50 ملرد دوللاردى قۇرادى, ونىڭ 20 ملرد دوللارى نەمەسە 40 پايىزى – ماشينا جاساۋ ونىمدەرى. ءبىزدىڭ وتاندىق ماشينا جاساۋ نارىعى 70 پايىزدان استام يمپورتتىق ونىمگە تاۋەلدى.
ونەركاسىپتىڭ نەگىزگى وندىرىستىك قورلارى جاڭارتۋدى وتە قاجەت ەتەدى. جابدىقتاردىڭ توزۋى ورتا ەسەپپەن 60-70 پايىزدى قۇرايدى. جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيەلىك پايىزىنىڭ جوعارى بولۋى دا كەدەرگى كەلتىرۋدە. سونىمەن بىرگە سالىق جۇيەسىن دە جەتىلدىرۋ كەرەك دەپ ايتار ەدىك. مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ اياسىندا 2023-2025 جىلدار ارالىعىندا ءارتۇرلى سالالاردا سارالانعان سالىق مولشەرلەمەلەرىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. ەو ەلدەرىندە سالالىق سالىقتار سەكتورلارعا, تەحنولوگيالارعا, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا بايلانىستى سارالانادى. ەگەر ول جەردە جالپى كورسەتكىش 20-25 پايىز بولسا, وندا ماشينا جاساۋ ءۇشىن 8 پايىز بولىپ بەكىتىلەدى. قىتايدا ەكسپورتقا قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ سارالانعان مولشەرلەمەسى – 0-دەن 16 پايىزعا دەيىن. ول ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ءونىمدى وڭدەۋ دارەجەسىنە بايلانىستى بەلگىلەنەدى.
ءبىزدىڭ قوسىلعان قۇنى جوعارى تاۋار وندىرۋشىلەرىمىز شيكىزات وندىرۋشىلەرمەن بىردەي ققس تولەيدى. ديففەرەنتسيالدى سالىق جۇيەسىن ەنگىزەتىن بولساق, بۇل جوعارى تەحنولوگيالىق سالالارعا سەرپىن بەرەدى. ولار كاپيتالدى كوپ قاجەت ەتەدى, تەحنولوگيالىق جاعىنان كۇردەلى جانە ناتيجەسىندە كوبىرەك سالىق اكەلەدى.
– وسى تۇيتكىلدەردى تارقاتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولىندا قانداي قۇرال بار؟ ول قۇرالدار قانشالىقتى ءوتىمدى ءارى پايدالى؟
– قازىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن سالانى دامىتۋدىڭ 5 جىلعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى ازىرلەنىپ جاتىر. ول سالاعا جاڭا سەرپىن بەرىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا جانە وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋعا ىنتالاندىرادى دەگەن سەنىم بار. كەشەندى جوسپاردىڭ جوباسى ماشينا جاساۋدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايدى. ولار – مۇناي-گاز, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەلەكترتەحنيكا, تەمىرجول, اۆتوموبيل, قورعانىس جانە اۆياتسيا ونەركاسىبى. كەشەندى جوسپاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ, ساتىپ الۋداعى ىشكى قۇندى ارتتىرۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ, ءوندىرىس پەن ەكسپورت مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋ, وتاندىق ءونىمدى وتكىزۋ نارىقتارىن كەڭەيتۋ, ىشكى نارىقتى قورعاۋ (تەحنيكالىق رەتتەۋ), بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, سالاعا ارنالعان كادرلار جانە تاعى باسقالار. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى ءوندىرىس پەن ەكسپورتتى ايتارلىقتاي ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سالاداعى وتاندىق كاسiپورىنداردىڭ ءوندiرiس كولەمiن جانە ەكسپورتتىق ءتۇسiمiن ۇلعايتۋ ارقىلى سالىق سالىناتىن بازانىڭ ءوسۋiن قامتاماسىز ەتەدى.
وتاندىق ماشينا جاساۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ – ەل ساياساتىندا ىرگەلى باسىمدىققا يە. تەك وسىلاي عانا ءبىز بۇكىل سالانىڭ دامۋىن ىنتالاندىرا الامىز. باسقا بالاما جوق. ۇكىمەتكە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ءونىمىن ارتتىرۋ, كاسىپورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى. ماشينا جاساۋشىلار جوعارى باسەكەلەستىك جاعدايىندا جۇمىس ىستەپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا دايىن.
– جىل سايىن ءداستۇرلى ماشينا جاساۋشىلار فورۋمى وتەدى. فورۋمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلىپ جاتىر؟
– فورۋمنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇكىمەتكە ۇسىنىستار بەرەمىز. فورۋم ءوزىن پىكىرتالاس الاڭى رەتىندە كورسەتتى. سالالىق كاسىپورىنداردىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەردىڭ كەڭ اۋقىمى شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەحانيزمدەرى, يمپورتتى الماستىرۋ جانە جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلانادى. ءىس-شارا اشىق جانە جۇيەلى ديالوگ اياسىندا ءوتىپ, ماشينا جاساۋدى جانە تۇتاستاي العاندا وڭدەۋشى ونەركاسىپتى دامىتۋ ستراتەگياسى ازىرلەنەدى. بيىل بۇل شارا 11-12 مامىر كۇندەرى وتەدى. فورۋمعا جانە ونىمەن قوسا-قابات وتەتىن «Kazakhstan Machinery Fair» حالىقارالىق كورمەسىنە 20-دان استام ەلدىڭ وكىلدەرى كەلىپ, جالپى 1500-گە جۋىق ادام قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. كورمەگە 200-دەن اسا وتاندىق جانە شەتەلدىك جەتەكشى كاسىپورىنداردىڭ ونىمدەرى قويىلادى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, بارلىق وقىرماندى ءىس-شاراعا قاتىسۋعا شاقىرامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اباي ايماعامبەت,
«Egemen Qazaqstan»
