NEET: جالقاۋ جاستاردىڭ جىگەرىن جانيتىن جول قايسى؟

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە NEET سانا­تىن­داعى جاستاردىڭ ۇلەسى 6,3%-دى, ياعني 235,7 مىڭ جاستى قۇراپ وتىر. كورسەتكىش بۇدان ءبىر جىل بۇرىنعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 22,4 مىڭ ادامعا ازايعان. بۇل – ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ 2022 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا شىعارعان سوڭ­عى دەرەگى. بۇعان قاراپ, كەيىنگى بەس جىلدا اتالعان كورسەتكىشتىڭ ەداۋىر جاقسارعانىن بايقايمىز. وسىناۋ ۋاقىت ارالىعىندا وقۋعا, جۇمىس ىستەۋگە نيەتسىز جاستار توبى 1%-عا ازايىپتى. ەندىگى مىندەت – ەندىگى بەس جىلدا وسى ەرىنشەك جاستاردىڭ قاتارىن ەكى ەسەگە دەيىن, دالىرەك ايتقاندا, 3,5%-عا دەيىن تومەندەتۋ. بۇل جونىندە وتكەن اپتاداعى ۇكىمەت وتىرىسىندا مەملەكەتتىك جاس­تار ساياساتىنىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى بايانداما جاساعان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى كەڭىنەن ايتىپ بەردى.

«بۇگىندە جاستاردىڭ 43,7%-ى اۋىل­دا تۇرادى. تۇجىرىمدامادا اۋىل جاستارىنىڭ كاسىبي دامۋىنا, سونداي-اق كاسىپكەرلىك ارقىلى ولاردىڭ الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا باسا نازار اۋدارىلادى. سونىمەن قاتار كاسىبي باعدارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. جوعارىدا اتالعان شارالار اياسىندا 2029 جىلعا دەيىن 1 ملن اۋىل جاستارىن جۇمىسپەن قامتۋ, 1,5 ملن جاستىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ, 3,8 ملن جاستى رەسۋرستىق ورتالىقتار ارقىلى الەۋ­مەتتىك قىزمەتتەرمەن قامتۋ كوزدەلگەن. بۇعان قوسا قالالارداعى جۇمىسسىز جاس­تارمەن (NEET ساناتى) جۇمىس جال­عاسادى. ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ءال-اۋقاتىنا تۇراقتى نەگىزدە مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى. جاستاردىڭ وسى ساناتى ءۇشىن جوعارى بىلىمگە قولجە­تىمدىلىكتى كەڭەيتۋ, كاسىپتىك باعدار بەرۋ, بيزنەس-باستامالاردى قارجىلىق تۇرعىدا قولداۋ جانە باسقا دا شارالار ارقىلى ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جوس­پارلانىپ وتىر. ناتيجەسىندە NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ ۇلەسى 3,5%-عا دەيىن تومەندەيدى. سونداي-اق 2029 جىلعا دەيىن 18,2 مىڭ جاسقا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى. پىسىقتاۋ ناتيجەسىندە قوسىلعان ينديكاتورلاردىڭ ءبىرى – جاستاردى جۇمىسپەن جانە جوعارى بىلىممەن قامتۋ. ناقتىراق ايتقاندا, 2,3 ملن جاستى جۇمىسپەن, 2,8 ملن جاستى جوعارى بىلىممەن قامتۋ كوزدەلىپ وتىر», دەدى مينيستر.

اتالعان تۇجىرىمداما بويىنشا, NEET جاستاردى ەڭبەككە تارتۋ باعى­تىندا ءار وڭىردەگى سالالىق جۇ­مىس­تار­دىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەك. وسى ورايدا ەلىمىزدە ۇلىتاۋ, شىعىس قازاق­ستان جانە قاراعاندى وبلىستارىندا NEET جاستاردىڭ كورسەتكىشتەرى ەڭ جوعارى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

NEET ساناتىنداعى جاستارمەن جۇ­مىس ىستەۋ بارىسىندا ولاردىڭ نە وي­لايتى­نىن, بوستان-بوس سەندەلىپ جۇرۋى­نە قانداي سەبەپتەر ىقپال ەتەتى­نىن, مىنەز-قۇلقىن, كوڭىل كۇيىن, ءبارىن جان-جاقتى زەرتتەۋ دە ماڭىزدى. بۇل رەتتە «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جىل سايىن الەۋ­مەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ وتىرادى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ازىرلەنگەن «قازاقستانداعى NEET جاس­تار­دىڭ الەۋمەتتىك ۇستانىمدارى» اتتى زەرتتەۋ جۇمىسى بيىل 22 اقپاندا جاريالاندى.

بۇل الەۋمەتتىك ساۋالداماعا 14-28 ارالىعىنداعى جاستار قاتىسقان. رەس­­پون­دەنتتەردىڭ سيپاتىنا قاراي, NEET جاستاردىڭ الەۋمەتتىك بەينەسى دە كورى­نەدى دەۋگە بولادى. مىسالى, جاس­تار­­دىڭ 74,1%-ى اتا-اناسىمەن, تۋىستارىمەن, 13,6%-ى جالدامالى پاتەردە, 12,2%-ى ءوز ۇيىندە تۇرادى. سونداي-اق ولاردىڭ باسىم بولىگى – 66,1%-ى ءوز وتبا­سىن قۇرماعان, 73,8%-ىنىڭ بالالا­رى جوق. ال ءبىلىم دەڭگەيىنە كەلسەك, رەسپوندەنتتەردىڭ 11,9%-ى عانا جوعا­رى ءبىلىم العان, 0,4%-ىنىڭ ماگيستر دارە­جەسى, 0,1%-ىنىڭ عىلىمي دارەجەسى بار. بۇعان قوسا NEET جاستاردىڭ 53,8%-ىن اتا-اناسى قامتاماسىز ەتسە, 19,7%-ى جۇ­بايىنىڭ تابىسىنا كىرىپتار, ال 24,7%-ىنىڭ اراگىدىك پايدا تاباتىن تۇ­راق­سىز تابىسى بار.

NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ قانداي قۇندىلىقتى الدىڭعى ورىنعا قوياتىنىنا ءمان بەرسەك, باسىم بولى­گى – 47,1%-ى بەرىك جانە تاتۋ وتبا­سىن قۇرۋدى كوزدەيدى. قالعان قۇندىلىق­تارعا كوبىنە ماتەريالدىق سيپاتتاعى ماقساتتار كىردى: كوپ اقشا تابۋ – 37,9%, ءوز ءۇيىڭ, پاتەرىڭ بولۋى – 36,2%, جاقسى, قىزىقتى جۇمىسقا تۇرۋ – 32,6%. سونىمەن قاتار دەنساۋلىقتى 36,5% رەسپوندەنت ماڭىزدى ساناپ, ۇزدىك بەس قۇندىلىقتىڭ قاتارىنان تابىلدى. ال ماتەريالدىق ەمەس ماقساتتاردىڭ ەكىنشى توبىندا جاقسى ءبىلىم الۋ (30,1%), ادال دوستاردىڭ بولۋى (22,4%), ادامدارعا كومەكتەسۋ (12,7%) جانە ءوزىن-ءوزى ىسكە اسىرۋ (11,6%) تاڭدالدى.

ءبىر قىزىعى, الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيى ءماز بولماعانىمەن, NEET جاستاردىڭ 79,3%-ى قازىرگى ومىرىنە قاناعاتتانادى ەكەن. تەك 3,1%-ى ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا مۇلدەم كوڭىلى تولمايدى. ساۋال­داما ناتيجەسى كورسەتكەندەي, اۋىلدىق جەرلەر­دە تۇراتىن NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ (83,4%) كوپ جاعدايدا قالادا تۇراتىندارعا (76%) قاراعاندا ءوز ومىرىنە قاناعاتتانادى.

وقۋعا, جۇمىس ىستەۋگە تالاپتانباۋ, ق ۇلىقسىزدىق تانىتۋ – NEET سانا­تىن­داعى جاستاردىڭ ەڭ نەگىزگى سيپاتى. وكىنىشتىسى, بۇلاردىڭ كوبىنىڭ ءالى دە ەڭبەك ەتۋگە اسا نيەتى بولماي وتىر. اتال­مىش زەرتتەۋدە NEET جاستاردىڭ 58,3%-ى مۇلدەم جۇمىس ىزدەمەيدى ەكەن. ال جۇمىس ىستەۋگە ازداپ تالاپتانا­تىندار بىرقاتار كەدەرگىگە تاپ كەلەتى­نىن العا تارتادى, اتاپ ايتقاندا, تومەن جالاقى (51,6%) مەن تاجىريبەنىڭ جوق­تىعى (44,7%). سونىمەن قاتار ديپ­­لوم­نىڭ بولماۋى (18,5%) جانە قا­جەت­تى داع­دى­لاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى (27,5%) جۇمىس­قا ورنالاسۋعا قولبايلاۋ بولا­دى-مىس.

الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەسى NEET جاستاردىڭ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى انىقتاپ, ولاردى ەڭبەككە تارتۋدا ناق­تى باعىتتاردى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني ولاردىڭ ومىرگە بەلسەندى ارالاسۋىنا جاعداي جاساۋ قاي كەزدە دە نازارداعى باسىم باعىت بولىپ قالا بەرەدى. بۇل رەتتە «اكەلەر وداعى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, كاسىپكەرلىك ءبىلىم سالاسىنىڭ مامانى ماقسۇتبەك ايتماعانبەت جاس­تاردى ەڭبەكقورلىققا باۋلۋدا كاسىپتىك باعدارلاۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«جاستارعا بايلانىستى قولداناتىن NEET تەرمينى 1998 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىن پايدا بولعان. بۇنداي سيپاتقا يە بولۋ فاكتورلارى ءارتۇرلى. مىسالعا, مەكتەپ ءبىتىرىپ, ءارى قاراي نە وقيتىنىن, نە جۇمىس ىستەيتىنىن بىلمەيتىن جاس­تار بار. ونىڭ سەبەبى – جوعارعى سىنىپ­تا وقۋشىلارعا دۇرىس كاسىپتىك باعدار بەرىلمەۋى, پسيحولوگيالىق دايىندىقتىڭ وسالدىعى. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسسە دە, ىنتاسىز وقىپ, ديپلوم ءۇشىن جۇرگەن جاستار بار. وقۋ ورنىن بىتىرگەنىمەن, ماماندىق يەسى بولا الماي, جۇمىس ىستەمەي جۇرگەندەرى دە قانشاما؟ بۇعان قوسا مەكتەپتە العان ءبىلىمى جەتكى­لىكسىز بولىپ, تەگىن وقۋعا تۇسە الماي, اقىلى وقۋعا مۇمكىندىگى جوقتارى دا بار. بۇل جاعداي, اسىرەسە, اۋىلدى جەرلەردەگى مەكتەپتەرگە ءتان. NEET جاستاردىڭ پايدا بولۋ سەبەپتەرى ءار مەملەكەتتە ءارتۇرلى. مۇنداي جاعدايدا قازاقستاننىڭ وزىندە ايماقتىق ايىرماشىلىقتارى بار. جالپى ايتاتىن بولساق, قازاقستاندا ستاتيستيكانىڭ ماسەلەسى بار ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى مەن تاۋەلسىز زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ مالىمدەمەسىنە سەنسەك, NEET ساناتىنا جاتاتىنداردىڭ سانى – 6,5% بەن 10,5% اراسىندا. ارينە, بۇل كورسەتكىش ادىسناماعا دا بايلانىستى. ناقتى سانداردى كورۋ ءۇشىن ستاتيستيكا سالاسىن تەزىرەك تسيفر­لاندىرۋىمىز قاجەت. سوندا عانا شىن­دىققا جاناساتىن مالىمەتتەرگە قول جەتكى­زە الادى», دەيدى ساراپشى.

سونىمەن قاتار ول قابىلدانىپ جاتقان مەملەكەتتىك شارالاردى جامان ەمەس, باعىتى دۇرىس دەپ باعالادى.

«تەك قابىلدانعان باعدارلامالار­دىڭ تياناقتى ورىندالۋىن قامتاما­سىز ەتۋ قاجەت. قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىن­دە ورىندالۋى ماڭىزدى. اسى­رە­سە, جاستاردى كاسىپكەرلىككە باۋلۋ جولدارىن مەيلىنشە قاداعالاۋ قاجەت. تەك اقشالاي قاراجات بەرمەي, اياققا تۇرعان كاسىپكەرلەردىڭ سول جاس­تارمەن 24/7 جۇمىس ىستەپ, مىقتى ەتىپ شىعارۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, باسىن جاقسى باستاپ, ءوسىپ كەلە جاتقان جاس كاسىپكەرلەر ورتا جولدان تاستاپ كەتىپ جاتادى. نەگىزىندە ناعىز كومەك ورتا بۋىنداعى شاعىن كاسىپكەرلىكپەن اينا­لىسىپ جۇرگەندەرگە بەرىلۋ كەرەك. ويتكەنى ولار وزدەرىن اسىراپ ۇيرەندى, ەندى 20-30 جاڭا كاسىپكەردى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, بىرلەسىپ ءوسۋدى كوزدەۋى كەرەك. تۇركيادا, كورەيادا, ما­لايزيادا كاسىپكەرلىك وسىلاي دامىدى. باسىندا ايتىپ وتكەنىمدەي, كاسىپتىك باعدارلاۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. بۇل ماسەلەگە مۇعالىمدەر دە, اتا-انالار دا كوڭىل ءبولۋى كەرەك. بۇعان قوسا ايتارىم, ءار مەكتەپ وقۋشىسى ورتا ءبىلىم عانا الماي, جوق دەگەندە كىشىگىرىم ەكى-ءۇش ماماندىقتى ۇيرەنىپ شىعۋ كەرەك. مىسالعا, فوتوگراف, ۆيدەوگراف, SMM مامانى نەمەسە فاندرەيزەر سياقتى. اقش, سينگاپۋر, گەرمانيا مەكتەپتەرىندە وسى باعىتتى ۇستانىپ, بالالاردى وقي بەرۋگە ەمەس, ەرتەرەك جۇمىس نارىعىنا كىرۋگە ىنتالاندىرادى. ارينە, بۇل – مەكتەپتەن شىعا سالا ءومىر بويى جۇمىس ىستەيدى دەگەن نارسە ەمەس, ياعني وقۋ, جۇمىس, وقۋ كومبيناتسياسى. دۇنيەنىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىنا بايلانىستى وقيتىن كەزدە وقىپ, جۇمىس ىستەيتىن كەزدە جۇمىس ىستەۋ كەرەك. قازىر Lifelong Learning كونتسەپتسياسىنىڭ زامانى. ويتكەنى العان ءبىلىمىڭ تەز توزاتىن ۋاقىت», دەدى م.ايتماعانبەت.

«جاس كەلسە – ىسكە» دەگەندەي, جاس­تار­دىڭ بويكۇيەزدىكتەن, بولىمسىز قاسيەت­تەردەن ارىلۋىنا ەرتە جاستان ءمان بەرىپ, بولاشاققا دۇرىس باعىت سىلتەۋ, جول كورسەتۋ – قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك. ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, «ەكىنشى انا» – ەڭبەكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ وسكەن جاستارمەن ەلىمىزدىڭ كوركەيە تۇسەتىنى ءسوزسىز.